Көне Римде қайтыс болғандарға қарау дәстүрлері

Көне Римдегі өлімнен кейінгі рәсімдер: кремация, жерлеу, жобалау. Әулет абыройын сақтау, салт-дәстүрлер мен қоғамдық мәртебе туралы ақпарат.

51 мин оқу

100%

Дереккөз: Roman funerary practices — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Көне Римде қайтыс болғандарға қатысты күтім

Көне римдіктердің жерлеу рәсімдеріне, атап айтқанда, жерлеу, өртеу және жерлеуге байланысты діни рәсімдер кіреді. Олар римдіктердің әлеуметтік нормаларын қалыптастырған жазба емес кодекстің (mos maiorum) бір бөлігі болды. Элиталық жерлеу рәсімдері, әсіресе процессиялар мен қоғамдық жерлеу сөздері, отбасыға қайтыс болған адамның өмірі мен істерін, ата-бабаларын және қоғамдағы отбасының мәртебесін жария етуге мүмкіндік берді. Кейде саяси элита қайтыс болғандарды құрметтеу және өздерінің қоғамдық беделін және жомарттығын сақтау үшін отбасылық жерлеуден кейін қымбат қоғамдық тойларды, ойындарды және халықтық көңіл көтеру шараларын ұйымдастырды. Рим гладиаторлық ойындары жоғары мәртебелі отбасылардың қайтыс болғандарына арналған жерлеу сыйлықтары ретінде басталды. Жерлеу рәсімдері мен шығындар кластық қызғаныш пен одан туындайтын әлеуметтік қақтығыстарды азайтуға бағытталған заңдармен шектелді. Аз қамтылғандар және үлкен отбасының қолдауы жоқ адамдар мүшелеріне жерлеу қызметтерін ұсынатын гильдияларға немесе коллегияларға мүше болып кіре алатын. Жерлеуге дейін және мәйіттің жойылуына дейін қайтыс болған адамдар ритуалдық ластану қаупін тудырды. Бұл оларды тірілер әлемінен бөліп, рухтарын тозаққа жіберетін жерлеу рәсімдері арқылы басқарылды. Жерлеу рәсімін ұйымдастыруға, рәсімдерді орындауға және мәйітті жоюға кәсіби жерлеушілер қол жетімді болды. Рим азаматының және еркін халықтың ең қарапайым жерлеу рәсімдері де табысқа қатысты өте қымбатқа түсуі мүмкін. Кедейлер мен белгілі бір қылмыскерлер шұңқырларға немесе өзендерге тасталуы мүмкін, немесе ашық ауада шіруге қалдырылуы мүмкін. Оба және пандемия кезінде жүйе толығымен шатасуы мүмкін. Мерзімінен бұрын немесе жерлеу рәсімдерінен тыс қайтыс болғандар тірілерді мазалап, рухтар ретінде қорқытады деп сенді. Римнің ерте тарихында жерлеу және өртеу барлық топтар арасында кең таралған. Республиканың ортасында жерлеуге өртеу, кейбір ерекшеліктермен, ауыстырылды және империяның ортасына дейін, толығымен жерлеуге ауыстырылғанға дейін ең көп таралған жерлеу практикасы болып қала берді. Осы кең таралған өзгерістердің себептері ғалымдардың пікірталасына түседі. Ерте империя дәуірінде кедейлердің жерлеу қажеттіліктері кем дегенде бірнеше нишалары бар күмбезді қабірлер арқылы қамтамасыз етілді, олар "көгершін үйі" қабірлері деп аталды. Кейінгі империя кезінде, әсіресе ерте христиан дәуірінде Рим катакомбалары жерлеу қабірлері үшін қойма ретінде ұқсас функция атқарды. Ежелгі дәстүр бойынша, зираттар қалалардың және қалалардың салт-дәстүрлік шекараларынан (помериум) тыс орналасқан. Көлемді ескерткіштер мен қарапайым қабірлер жол бойында орналасқан, кейде "өлілер қалалары" сияқты жинақы топтасқан. Қабірлерге тірі туыстары үнемі келіп, марқұмға тамақ пен шарап сыйлап, сондай-ақ белгілі бір римдік мерекелер мен жылдық мерейтойларда арнайы рәсімдер жасады. Дұрыс жерлеу рәсімдері мен бір ұрпақтан екінші ұрпаққа күтімді жалғастыру арқылы, өлген ұрпақтардың рухтары тірі ұрпақтарына жақсы ниетпен қарайды деп сендірілді. Бұл үшін қаржысы жетерлік отбасылар қабірлер мен ескерткіштерге жомарт шығындар жасады. Рим саркофагы - бұл әшекейленген, аллегориялық, мифологиялық, тарихи немесе күнделікті өмірден көріністерді бейнелейтін рельефтік мүсіндермен безендірілген өнер туындысы болуы мүмкін. Кейбір қабірлер өте жақсы сақталған, ал олардың бейнелері мен жазулары жеке адамдар, отбасылар және маңызды оқиғалар туралы маңызды ақпарат көзі болып табылады.

Roman funerary practices include the Ancient Romans' religious rituals concerning funerals, cremations, and burials. They were part of time hallowed tradition (mos maiorum), the unwritten code from which Romans derived their social norms. Elite funeral rites, especially processions and public eulogies, gave the family opportunity to publicly celebrate the life and deeds of the deceased, their ancestors, and the family's standing in the community. Sometimes the political elite gave costly public feasts, games and popular entertainments after family funerals, to honour the departed and to maintain their own public profile and reputation for generosity. The Roman gladiator games began as funeral gifts for the deceased in high status families. Funeral displays and expenses were supposedly constrained by sumptuary laws, designed to reduce class envy and consequent social conflict. The less well off, and those who lacked the support of an extended family could subscribe to guilds or collegia which provided funeral services for members. Until their funeral and disposal, the dead presented a risk of ritual pollution. This was managed through funerary rituals which separated them from the world of the living, and consigned their spirit to the underworld. Professional undertakers were available to organise the funeral, manage the rites and dispose of the body. Even the simplest funerals of Rome's citizen and free majority could be very costly, relative to income. The poorest, and certain categories of criminal, could be dumped in pits or rivers, or left to rot in the open air. During plagues and pandemics, the system might be completely overwhelmed. Those who met an untimely or premature death, or died without benefit of funeral rites were believed to haunt the living as vagrant, restless spirits until they could be exorcised. In Rome's earliest history, both inhumation and cremation were in common use among all classes. Around the mid Republic inhumation was almost exclusively replaced by cremation, with some notable exceptions, and remained the most common funerary practice until the middle of the Empire, when it was almost entirely replaced by inhumation. Possible reasons for these widespread changes are the subject of scholarly speculation. During the early Imperial era, the funeral needs of the poor were at least partly met by the provision of ash tombs with multiple niches, known as columbaria ("dovecote" tombs). During the later Empire, and particularly in the early Christian era, Rome's catacombs performed a similar function as repositories for inhumation burials. By ancient tradition, cemeteries were located outside the ritual boundaries (pomerium) of towns and cities. Grand monuments and humble tombs alike lined the roadsides, sometimes clustered together like "cities of the dead". Tombs were visited regularly by living relatives with offerings to the deceased of food and wine, and special observances during particular Roman festivals and anniversaries; with correct funerary observances and continuity of care from one generation to the next, the shades of departed generations were believed to remain well disposed towards their living descendants. Families who could afford it spent lavishly on tombs and memorials. A Roman sarcophagus could be an elaborately crafted artwork, decorated with relief sculpture depicting a scene that was allegorical, mythological, or historical, or a scene from everyday life. Some tombs are very well preserved, and their imagery and inscriptions are an important source of information for individuals, families and significant events.

Өлгендерді күту

Грек-рим дәуірінде өлген адамның денесі ластану көзі деп есептелген. Сонымен қатар, ата-бабаларға деген құрмет сезімі (пиетас) ежелгі рим мәдениетінің маңызды бөлігі болған. Өлгендерге көрсетілетін қамқорлық осы екі қайшы пікірді қабылдастырған. Егер өлгендерге тиісінше жерлеу рәсімдері жасалып, естеліктері сақталса, олардың рухтары мейірімді ата-бабаларға айналып, ұрпақтарын қорғайды деп сенген. Ал, өз уақытынан бұрын немесе дұрыс жерленбегендердің рухтары жер бетінде саяды, тірілерді кекшіл, адасқан әруақтар (лемурлар) ретінде мазалайды деп ойлаған. Горацийдің «Ода» 1.28-де суға батып, жерленбеген теңізшінің көлеңкесі, тірілер мен өлілер әлемі арасында өз кінәсіз тұтқын болғандықтан, өтіп бара жатқан адамнан денесіне үш рет тозаң сеуіп, тыныштық берсін немесе оның кек алуына дайын болсын деп жалбарынады. Цицерон («Заңдар» 2.22.57) «сүйектерге топырақ себілгенге дейін, дененің өртелінген жері қасиетті болып саналмайды» деп жазады. Топырақ себу немесе өртелінген сүйектерге шөп төсеу – қабірді қасиетті орынға (locus religiosus) айналдыру үшін жасалатын ең төменгі талап болуы мүмкін. Кейбір қылмыскерлер өлім жазасынан кейін жерленуден айырылуы мүмкін, бұл мемлекеттің билігі жанды мәңгілікке айыптауға жететінін көрсетеді. Римде өлім-жітім көрсеткіші жоғары болғандықтан, өлгендерді жою туыстар үшін, сондай-ақ азаматтық және діни билік үшін маңызды, практикалық және көбінесе жедел міндет болған. Экер (2011) бұл қазіргі заманғы қоғамдық денсаулық және ластану туралы түсініктермен көп байланысы жоқ екенін, себебі «римдік жерлеулердегі өлім ластануы өлген адамның әлеуметтік статусына байланысты өзгерген». Қалалар мен қалашықтарда құлдар мен кедейлердің денелері кейде қараңғыда көшеге тасталып, оларды дұрыс жоюға кеткен шығындардан қашуға тырысқан. Олар келісімшарт бойынша жерлеушілерге тапсырылып, табылғаннан кейін дереу жойылған. Элиталық топтың мүшелері үшін жасалатын тазалау рәсімдері күрделі, егжей-тегжейлі және қателіктерге сезімтал болған, олар бірнеше күн бойы «көрсетілуі» мүмкін еді. Ақсүйектер, ең бастысы және тіпті өлімнен кейін де Римнің дәстүрлі сәйкестігін, тазалығын және құдайдың құрметін сақтау үшін жауапты деп есептелген. Бодель төмен мәртебелі денелерді көшеге тастауды қоғамдық зияндылық деп сипаттаған, римдік билік оны азаматтық қылмыс ретінде қарастырған, олармен қатар, мал қалдықтары және қоғамдық төбелес те азаматтық соттарда айыппұл төлеу арқылы шешілген, діни ластанудан кейін болатын ырымдық тазалаумен емес.

In Greco Roman antiquity, the bodies of the dead were regarded as polluting. At the same time, loving duty toward one's ancestors (pietas) was a fundamental part of ancient Roman culture. The care of the dead negotiated these two emotionally opposed attitudes. When properly honoured with funeral rites and memorials by the living, the spirits of the dead were thought to become benevolent ancestors and protect their descendants. Those who died "before their natural term" or without proper funeral rites were thought to wander the earth, and haunt the living as vengeful, vagrant ghosts (Lemures). In Horace's Ode 1.28, the shade of a drowned, unburied sailor, trapped through no fault of his own between the worlds of the living and the dead, implores a passer by to "sprinkle dust three times" on his corpse and give him rest, or suffer his revenge. Cicero (Laws 2.22.57) writes that " until turf is cast upon the bones, the place where the body is cremated does not have a sacred character " The ritualistic casting of earth or placing of turf on the cremated bones might have been the minimum requirement to make a grave a locus religiosus (a religious place, therefore protected by the gods). Burial rites, and burial itself, could be denied to certain categories of criminal after execution, a demonstration that through this simple omission, the power of the state could extend to the perpetual condemnation of souls. Rome had a high mortality rate, and disposal of the dead was an essential, practical and often urgent obligation for relatives, and for civic and religious authorities. Erker (2011) proposes that this had little connection with modern notions of public health and pollution, as the measure of "death pollution in Roman burials varied according to the social status of the deceased." In cities and towns, the corpses of slaves and other impoverished persons were sometimes illegally dumped in the street under cover of darkness to evade the cost of their proper disposal. They were removed by contracted undertakers and disposed without ceremony, virtually as soon as found. The cleansing rituals prescribed for members of the elite minority, who might lie "in state" for several days prior to disposal, were complex, detailed, and sensitive to error. The nobility were thought responsible, above all others and even in death, for sustaining Rome's traditional identity, purity, and divine approval Bodel describes the dumping of low status corpses on the streets as public nuisances, listed by Roman authorities as civil offences, on a par with the dumping of dung and unwanted animal products, and public brawling, all of which were dealt with by fining perpetrators in the civil courts, not by the ritual cleansing that would have been consequent on religious pollution.

Өлім-жітім

Джон Бодельдің есептеуінше, Рим қаласында шамамен 750 мың адамның арасында жылдық өлім көрсеткіші 30 мың адамды құрады, мұнда оба және пандемияның құрбандары ескерілмеген. Туған кезде барлық әлеуметтік топтардың римдіктерінің өмір сүру ұзақтығы шамамен 20-30 жылды құрады: ересек жасқа жеткен азаматтардың ерлер мен әйелдері ауру-сырқап, жазатайым оқиғаларға ұшырамаса, 50 жасқа дейін немесе одан да ұзақ өмір сүруі мүмкін еді. Отбасы мен мемлекет алдындағы міндеті ретінде бала тууды күтілетін үйленген әйелдер, әсіресе босану кезінде өлімге ұшырау қаупі жоғары болды – 1000 туған баланың 25-і аналық өліммен аяқталады (өлі туған балалар да ескеріледі). Жаңа туған нәрестелер мен кішкентай балалар арасындағы өлім көрсеткіші өте жоғары болды – 4 баладан 1-і немесе нашар жағдайда 5 жасқа дейін 50%-ға дейін өлімге ұшырады. Кедейлердің, құлдардың да, бос адамдардың да тамақтандыру жетіспеушілігі өсуіне және иммунитетіне кедергі келтірді. Егер жаңа туған бала "өмір сүруге жарамсыз" болса, оны әкесі өлтіруі заңмен белгіленген. Аз кем кемтарлығы бар, әкесі белгісіз, кедей, құл немесе жай ғана қаламаған балалар "құдайлардың күтіміне" тасталуы мүмкін еді. Мұндай баланың мәртебесі өзгермейтін, бірақ егер ол бос туған болса, әкесі оны тастау арқылы оған қатысты заңдық билігінен айырылған болар еді. Тасталған баланың мәртебесін анықтау қиын болды. Кейбіреулері асырап алынды, сатылып құлға айналдырылды, бірақ көптеген балалар қайтыс болды. Бұл әдетке қатысты көзқарастар әртүрлі болды; ол ақырында заңсыз деп жарияланды, бірақ жасырын түрде жалғасты.

Ересектер

Егер қайтыс болған адамның отбасы болса, отбасы басшысы (paterfamilias) әдетте жерлеу рәсімін төлеп, ұйымдастырып, басқаратын. Егер қайтыс болған адам өзі де отбасы басшысы болса, шығын мұрагерге немесе мұрагерлерге тиесілі болып, олардың мұрасынан төленуі керек; Цицерон айтқандай, міндет ақшамен бірге жүреді. Егер қайтыс болған әйел үйленген болса, шығындарды күйеуі төлейді, ал егер ол әкесінен тәуелсіз болса, оның қалыңынан төленеді. Отбасының адал мүшесі ретінде қайтыс болған құл лайықты жерлеу рәсіміне және отбасы кесенесінде, қабірінде немесе колумбарийде (ортақ «құсхана» стиліндегі кесенеде) орналасуға құқылы болды. Олар туралы жазумен естелік қалдырылып, отбасының жыл сайынғы еске алу рәсімдерінде еске алынуы мүмкін. Босатылған ер немесе әйел клиент ретінде қайтыс болса, олардың қамқоршысының отбасының кіші мүшесі ретінде жерленіп, қамқоршысының есебінен мерейтойы тойлануы мүмкін.

Балалар, сәбилер және сәбилер

Отбасылар жаңа туған нәрестелерге жаназа рәсімдерін өткізуге қатысты әдет-ғұрыптық немесе діни міндеттемелерге бағынбаған. Әкелері оларды ат қойғанға дейін, қыз бала үшін туылғаннан кейін 8-ші күні, ал ұл бала үшін 9-шы күні жаңа туған нәрестелер діни тұрғыдан таза болып, заң бойынша ең қарапайым жеке тұлға санатында болған. Олардың өлімі ешкімді ластатпаған, ал олардың рухы зұлым, жерге байланған көлеңкеге айнала алмағандықтан, оларға тазарту рәсімдері қажет болмаған. 4 күннен кіші жаста қайтыс болғандарды кез келген жерге жерлеуге болады; көбінесе оларды қаланың немесе қалашықтың салт-дәстүрлік шекарасы – помериум ішінде, тіпті үйлердің ішінде немесе туған отбасының үйінің "қабырға астында" (suggrundarium) жерлеуге рұқсат етілген. Грек және рим әдебиеттеріндегі пікірлерге сәйкес, балалар толыққанды адамдық қасиеттерге біртіндеп, мұқият тәрбиелеу және оқыту арқылы ие болған. Олардың діни тазалығы, белгілі бір деңгейде, жасөспірім шаққа дейін сақталған – ұл баланың сақалы өсуімен, ал қыз баланың етеккірі басталуымен белгіленген. Плутарх, өзінің кішкентай қызының өліміне қатысты стоик көзқарас ұстанған, жаңа туған нәрестенің туылғаннан кейін бір аптадан соң кеуек бауыры құрғап, алынғанға дейін "жануарға қарағанда өсімдік сияқты" екенін айтқан; егер ол туылған кезде қайтыс болса, оның жоғалған әлеуетіне қайғыру мүлдем табиғи, бірақ аза тұту шектеулі болуы керек.

Мемлекеттің жауапкершілігі

Цицерон жерлеу рәсімдерін және оларға байланысты міндеттерді «табиғи қарыз» деп сипаттайды, бұл адамдық қамқорлық пен әдептілік туралы жалпыға ортақ түсініктерге сәйкес келеді. Халыққа немесе мемлекетке әскери қызметте, азаматтық мансапта немесе одақтас ретінде ерекше үлес қосқандарға мемлекеттік есебінен (funus publicum) жерлеу рәсімі ұйымдастырылуы мүмкін еді. Кейде бұл құрметтің есінде болу және оны жария ету мұрагердің құзырында болған, бірақ отбасының халыққа және мемлекетке деген қайырымдылығын көрсету үшін шығындарды төлеуден бас тартуға дайындық танытуы мүмкін. Мемлекет жерлеу рәсімдерінің көптеген жеке және қоғамдық аспектілеріне араласты. Көзге түсетін, аса танымал қайтыс болғандар үшін бүкіл халық белгілі бір мерзімге (одан аспайтын) ресми түрде аза тұтуға міндетті болды. Керісінше, шығындарды шектеуге, байлықты, жеңілтектерді және шектен тыс эмоцияларды көрсетуге бағытталған заңдар көбінесе элита тарапынан елеусіз қалдырылып немесе айналып өтілді. Өте күшті, ұзаққа созылған немесе қымбат аза тұту рәсімдері ресми түрде сыналып, жерлеу отында «балтамен кесілген» ағаштарды пайдалануға тыйым салынды. Күлді шараппен шашу дәстүрі, өте ысырапты және ұзақ жылдар бойы қажетті деп есептелгені үшін тыйым салынды. Ал кейбір азаматтар сот арқылы жерлеу міндетінен заңды түрде құтылуға тырысса, ал басқалары тіпті туысы немесе құлының ең төменгі деңгейдегі жерлеу шығындарынан заңсыз түрде қашуға тырысып, денені көшеге тастау арқылы айып төлеу тәуекеліне барды. Бодель (2000) есептеуынша, жыл сайын Рим көшелерінен эпидемия құрбандарын есептемегенде, шамамен 1500 тасталған және керексіз дене табылды. Оларды алып тастау және жою жөніндегі жауапкершілік мемлекеттік келісімшарт бойынша жерлеушілерге және олардың қызметшілеріне немесе құлдарына жүктелді, олар храмдарды, киелі орындарды, қоғамдық ғимараттарды және көшелерді күзететін әкімдер – әдилдер үшін жұмыс істеді. Кассий Дио Римде 189 жылғы оба кезінде күніне 2000 адамның қаза тапқанын, ал Суетоний Неронның билігіндегі бір күзде Римде 30 000 адам обадан көз жұмғанын мәлімдеді. Осындай көптеген қаза тапқандармен жерлеушілер мен әдилдердің қалай күрескені белгісіз.

Cicero describes the provision of a funeral and rites as a "natural duty", consistent with universal notions of human care and decency. Those who had rendered special service to the people or the state, in their military or civil career or as an ally, might be voted a funeral at state expense (a funus publicum). Sometimes the honour would be noted and publicly acknowledged by the heir, but the payment of costs refused, as a mark of the family's continued generosity to the people and state. The state intervened in several public and private aspects of burial and funeral practice. For certain deceased with a very high public profile, the entire population was expected to go into official mourning over a fixed period (and no longer than that). Sumptuary laws, designed to restrain expenditure and conspicuous display of wealth, privilege and excessive emotion, were often ignored or circumvented by the elite. "Excessive" mourning displays – of too great an intensity, cost or duration – were officially frowned on, as was the use of timbers "finished with the axe" for funeral pyres. The sprinkling of wine on the ashes of the deceased had been banned as extravagant and practised as essential for time immemorial. At the other extreme, some individuals might attempt to lawfully escape the burden and expense of a funeral obligation, through the courts, or unlawfully avoid even the most basic disposal costs for a dead relative or slave, and risk a fine by simply dumping the body in the street. Bodel (2000) calculates that around 1,500 abandoned and unwanted corpses, not counting victims of epidemics, had to be removed from the streets of Rome every year. Responsibility for their removal and disposal fell to government contracted undertakers and their servants or slaves, working on behalf of the aediles, the magistrates who oversaw the maintenance of temples, shrines, public buildings, and the streets. Cassius Dio claims that 2,000 died in Rome every day in the plague outbreak of AD 189; and Suetonius, that in one autumn of Nero's reign, 30,000 in Rome died of plague. It is not known how undertakers or aediles dealt with such numbers of dead.

Кәсіпкерлер

Кәсіпкерлер (диссигнаторлар немесе либитинари) көптеген азаматтар үшін ар-ұяты жоқ немесе діни тұрғыдан таза емес саналатын, жерлеу және мәйіттерді жою қызметтерінің кең ауқымын ұсынды; оларға қабір қазу, өрт сөндіру құру, мәйіттерді жылжыту және киіндиру, өлімнің солғын түсін жасыру үшін марқұмға косметика жағу, сондай-ақ процессияны ұйымдастыру және кремациялау немесе жерлеу кірді; осы міндеттердің әрқайсысы – мамандықтың жеке саласы еді. Арнайы кәсіпкерлер құлдарды азаптау, сауаттандыру немесе айқышқа ілу, өлім жазасын орындау және өлім жазасы орындалған жерден мәйітті жерлеу орнына көтеру немесе сүйреп әкелу үшін жалданатын. Путеоли қаласында, шамамен б.з.д. 100–50 жылдары, кәсіпкер қаланың өлім жазасын орындайтын адамы болып та табылды. Ол және оның 32 тұрақты қызметкері қала шекарасының сыртында тұрды және өз жұмыстарын істеу үшін ғана қалаға кіре алатын, әр шақырым үшін белгілі бір төлем, сондай-ақ қажетті жабдықтар мен қызметтерді жалға алу немесе сатып алу құны төленетін. Декуриондардың (жергілікті билеушілер, қалалық сенат мүшелері) жерлеу рәсімдері ең жедел деп есептелді, одан кейін ерте қайтыс болған жастардың жерлеуі; олардың өлімі, қоғамдық алаңдату болмаса да, ең ауыр қайғы деп саналды. Кейбір қызметтер қосымша төлемсіз, уақтылы және белгілі бір басымдық ретімен көрсетілуі керек еді. Көшеде тасталған құлдың мәйіті ешқандай жоқтау немесе жерлеу рәсімізсіз "күннің екі сағаты ішінде" алынуы керек, ал құлдың иесі, егер ұсталса, муниципалитетке 60 сестерций айып төлеуге міндетті. Құдайларға ерекше қорлық келтіретін деп есептелген, асынып өзіне-өзі қол жұмсағандардың мәйіті табылғаннан бір сағат ішінде, қайғы-қасіретсіз және жерлеу рәсімізсіз алып тасталуы керек. Барлық қалада кәсіби кәсіпкерлер мемлекеттік жалақымен қамтылмаған, бірақ көптеген қалаларда олар болды, ал Путеолидегі жағдай мен тәжірибе Римдегі жағдайды шамамен бейнелейді деп есептеледі. Ережелер әртүрлі жерлерде әртүрлі болды; мысалы, Марциал Римде түнгі уақытта татуировкаланған жұмысшыларды мәйіт тасымалдаушылар ретінде пайдалануды сипаттайды; ал Путеолиде оларға тыйым салынды.

Undertakers (dissignatores, or libitinarii) supplied a broad range of funeral and disposal services, considered demeaning or ritually unclean to most citizens; these included digging graves, building pyres, moving and dressing corpses, applying cosmetics to the deceased to disguise the pallor of death, and organising the procession and cremation or burial; each of these tasks was a speciality within the profession. Specialist undertakers could be hired to torture, flog or crucify slaves, to perform executions, and to carry or drag corpses from their place of execution to a place of disposal. In the town of Puteoli, circa. 100–50 BC, the undertaker also functioned as the town executioner. He and his 32 permanent staff lived outside the municipal boundary, and could only enter the town to carry out their trades, charged at a given rate per mile, plus hire or purchase of necessary equipment and services. Funerals of decurions (local magistrates, members of the town's senate) were marked out as the most urgent, followed by funerals of the young who had died prematurely; their deaths, though not a public concern, were considered the most grievous. Certain services had to be provided without additional payment, in a timely manner, and in a specific order of priority. Any slave's corpse left on the street must be removed "within two hours of daylight" without mourning or funeral rites, and the slave's owner, if detected, must pay a 60 sestertii fine to the municipality. The corpses of suicides by hanging, deemed particularly offensive to the gods, must be removed within the hour of discovery, again without mourning or funeral rites. Not every city had professional undertakers on its public payroll; but many did, and Puteoli's arrangements and practices are assumed to broadly reflect those in Rome. There were differences in regulation from place to place; for example, Martial describes the night time use of tattooed workmen as corpse carriers in Rome; in Puteoli, they were specifically excluded.

Эскилиндегі кәсіпкерлер

Рим қаласының ресми жерлеушілерінің штаб-пәтері Эскилин төбесінде орналасқан, онда Либитинаның қасиетті бағында Венера Либитинаға арналған ғибадатхана салынған. Ол жерлеу және жерлеушілердің қамқоршы құдайы ретінде «б.з.д. 300 жылдан ертерек» құрметтелген. Эскилинде Венераның болуы, римдіктердің жыныстық қатынас, құмарлық және өлім арасындағы байланысын көрсетеді. Республиканың соңында Эскилин қақпасының сыртындағы аймақ, жазаланған қылмыскерлер мен айқышқа малып тасталған құлдардың денелерін тастауға пайдаланылды. Біріншілері онда қалдырылды, ал екіншілерін жерлеушілердің ерекше қызыл киім киген қызметкерлері басқа жерден «ілмекпен сүйреп әкелді», оларды құстар мен жыртқыш аңдар жеуі үшін тастады. Құлдардың денелері көбінесе айқышта шіруіне рұхсат етілді. Либитинаридің жоғарғы лауазымдарындағы (диссигнаторлар, қабірлерді безендіріп, жерлеу рәсімдерін ұйымдастырып, басқарғандар) қара киім, соның ішінде қара бас киім киетін. Олар тікелей мәйіттермен байланысқан адамдарға қарағанда аз ластанған және аз ластаушы деп есептелді. Халыққа жария өлім жазасы туралы хабарлауға және оған қатысуға рұхсат болғанымен, қызыл киім киген мәйіт көтерушінің немесе оның сүйреген немесе көтерген денесінің көрінісі, әсіресе дін қызметкерлері, оның ішінде Юпитердің дін қызметкерлері үшін, аулақ болу керек ластану саналды. Сондықтан мәйіт көтерушілер өздерінің жақындап келе жатқандарын ескерту үшін қоңырау қағуға міндетті болды. Эскилин жерлеушілерінің кеңселерінде өлім туралы куәлік алу үшін төлем жасау қажет болды – бұл белгілі бір «өлім салығы». Ол Parentalia элементтері мен Ludi Apollinares және Ludi Plebeii сияқты қасиетті ойындарды қоса алғанда, бірнеше фестивальдерге мемлекеттің үлесін қаржыландырды. Жерлеуші мамандығы бір мезгілде «тазартатын және туғаннан лас» болды; қажетті, бірақ арсыз кәсіп, оның өкілдері қан мен өлімнен пайда көруі мүмкін. Подрядшылар үшін бұл, әлбетте, өте пайдалы болды.

Жерлеу қоғамдары мен жерлеу гранттары

Жерлеу қоғамдары Римнің азаматтық билігі мойындаған, жеке қаржыландырылатын және жеке ұйымдастырылған сирек қауымдастықтардың қатарына жатты. Римдік билік, әдетте, кез келген жеке ұйымды статус-квоға қарсы қастандық жасауға бейімді деп күдіктенетін. Ланувийдің өркендеген қаласында "Диана мен Антинусқа табынушылар" деп аталатын жерлеу қоғамы болды, ол 133 жылы құрылған және бай жергілікті әкімшіл судьяның басшылығымен, қадағалауымен және қаржылық қолдауымен жұмыс істеді. Ұйымның жарғысы жерлеу рәсімдерін және жерлеуді, немесе кеміндегісінде, қайтыс болған адамның рухын бейнелейтін немесе сақтайтын ескерткіш пен бейнені (ценотафты) қамтамасыз етті. Денесі жоғалған жағдайда, бұл толыққанды жерлеумен теңестірілді. Жерлеу шығындары абоненттік жарналар төленген және мүше қоғамға, оның құдайлық және жер бетіндегі қамқоршыларына, сондай-ақ лауазымды тұлғаларына тиіс құрмет көрсеткен жағдайда өтелінетін. Өзін-өзі өлтіргендерге ешқандай төлем жасалған жоқ, ал жиналыстардағы "бұзақылық немесе тәртіпсіздік" айыппұлмен жазаланды. Мүшелер 100 сестерций (HS) мүшелік жарнасын және әр ай сайын 1.25 HS, сонымен қатар "жақсы шараптың" амфорасын төледі. Жыл бойы алты мереке ұйымдастырылды, олар императорлық Августа үйіне, сондай-ақ құдайлық және жер бетіндегі қамқоршыларға арналды (осы жағдайда, Адриан, оның отбасы және оның қайтыс болған жақыны, құдайлық Антинос). Кіші лауазымды шенеуніктер мен басшылар мүшелердің арасынан сайланды. Егер жарналар алты ай бойы төленбесе, мүше төлеген барлық ақшасын жоғалтатын. Құлдар өздерінің қожайындарының келісімімен қоғамға қосыла алатын, және барлық мүшелер сияқты, қоғам ішінде белгілі бір мерзімге сайлануға құқылы болды. Әртүрлі жерлеу қоғамдары жерлеу және әлеуметтік қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін нақты мамандықтардағы адамдарға қызмет көрсетті, мысалы, жерлеушілер, қабір қазушылар, гладиаторлар, қасапшылар және атқыштар. Олар кәсіби байланыстары арқасында қан мен өліммен байланысты болғандықтан, олар "намыссыз" деп есептелді және азаматтардың шектеулі құқықтарына ие болды. Император Нерва өзінің қысқа билігі кезінде (96-98 жж.) қала жұртшылығының (Римнің төменгі сыныбы) жерлеуі үшін 250 HS көлемінде жерлеу жәрдемақысын енгізген деп есептеледі, бұл оның билігінің басында халықтың қолдауын алуға бағытталған бір реттік әрекет болды. Ланувийдің "Диана мен Антинусқа табынушылары" мұрагерлерге 250 HS төледі, бұл қарапайым, бірақ әсем жерлеу рәсімі үшін негізгі шығындарды, мереке мен ескерткішті қамтуға жеткілікті болды. Путеолиде, Республиканың соңғы кезеңінің басында, қарапайым жерлеу шамамен 100 HS тұратын, тіпті одан да арзан болуы мүмкін еді. Екі ғасырдан кейін, Италияда лайықты жерлеу 1000 HS және одан да көп тұратын. Жерлеу қоғамынан алынған ең жоғары белгілі төлем 2000 HS (CIL 8.2557) құрады, бұл әскери контекстте болды. Көптеген жағдайларда, жерлеу қоғамдарынан төленген ақша жерлеу шығындарының бір бөлігін ғана жабатын. Қалған шығындар, әсіресе жер участақтары мен қабірлердің құны, мұрагерлерден, отбасылардан және ресми емес қайырымдылықтардан төленуі мүмкін еді. Ланувийде, тағы 50 HS, өртке келгендерге бөліп берілді, көптеген көрермендердің болуы қайтыс болған адамның беделін арттыратын. 250 HS төлемақысы бір адамның бір жыл бойы күнкөрісін қамтамасыз ете алатын. Константин (306-337 жж. билік құрған) Константинополь қаласының барлық жерінде жерлеушілер, қабір қазушылар және көмілшік тасушылар (лектикарийлер) үшін 950 "жұмыс орнын" құрды және субсидиялады, бұл кедейлерге тегін жерлеу қызметтерін ұсыну жобасының бір бөлігі болды. Кейінгі императорлар шіркеу басқаруымен жүйені кеңейтіп, барлық христиандарға тегін жерлеу және жерлеу ұйымдастыруға мүмкіндік берді, бірақ еретиктерге емес. Алайда, кейбір жағдайларда, осылайша тегін берілген жерлер қабір қазушылармен сатып алынып, сауда тауары ретінде сатылатын.

Burial societies were among the very few privately funded and privately organised associations accepted by Rome's civil authorities, who otherwise tended to suspect any private organisation of conspiracy against the status quo. The affluent town of Lanuvium hosted a burial society called "worshippers of Diana and Antinous", founded in 133 AD and headed, supervised and financially underwritten by a patron, a wealthy local civil magistrate. The organisation's charter guaranteed funeral rites and burial, or at least a memorial and image (cenotaph) to represent or house the spirit of the deceased, a legitimate equivalent to a full funeral if the body was missing. Funeral costs were covered on condition that subscriptions were up to date and the member had respected the proprieties due to the Society, its divine and earthly patrons, and its officials. There was no payout for suicides; and "tumultuous or unruly" behaviour at meetings was met with fines. Members paid a joining fee of 100 sesterces (HS), and another 1.25 HS every month, along with an amphora of "good wine"; there were six feasts each year, dedicated to divine and earthly patrons, including the Imperial domus Augusta (in this case, Hadrian, his family, and his deceased lover, the divine Antinous). Lesser officials and executives were elected by the membership from among their own ranks. If contributions lapsed for six months, the member lost all that they had paid in. Slaves could join, with the consent of their master or mistress, and like all other members, could stand for election to time limited office within the society. Various burial societies existed to serve funeral and social needs within particular professions, such as undertakers, grave diggers, gladiators, butchers and executioners, who were polluted and dishonoured by their professional association with blood and death, and were categorised as infames (infamous ones), allowed a very restricted set of citizens' rights. The emperor Nerva supposedly introduced a burial grant of 250 HS for funerals of the city plebs (Rome's lower citizen class), perhaps in a one off bid for popular support during his brief reign (96–98 AD). Lanuvium's "Worshippers of Diana and Antinous" paid out 250 HS to heirs, to cover the basic obsequies, feast and monument for "a decent yet not very elaborate funeral". In Puteoli at the turn of the Late Republican era, a basic funeral cost around 100 HS, and maybe less. Two centuries on, a socially respectable funeral in Italy would have cost 1000 HS, and probably more. The highest known payout from a burial society is 2,000 HS (CIL 8.2557), in a military context. In most funerals, burial society payouts only covered some of the expenses involved. The remainder especially the cost of burial plots and tombs may have come from heirs, families and unofficial benefactions. In Lanuvium, an additional 50 HS was shared out among those at the pyre; a good turn out of attendant mourners would reflect well on the deceased. The fee of 250 HS could have supported a single person's subsistence for a year. Constantine (reigned 306–337 AD) instituted and subsidised 950 "work stations" for the use of undertakers, grave diggers and pall bearers (lecticarii) throughout Constantinople, part of a project to provide the poor with free funeral services. Subsequent emperors expanded the system under Church management, offering free funerals and burial for all Christians, though not heretics. In some cases, however, these nominally free burial spaces were bought and sold by the grave diggers as marketable commodities.

Өлім туралы хабарлау

Элиталық жобалау рәсімдерінде қайтыс болған адамның денесі қайтыс болғаннан кейін бірнеше күн бойы отбасының үйінде қалуы мүмкін еді, жерлеу рәсімі дайындалғанда. Егер қайтыс болған адам қоғамда белгілі болса, оның өлімі форумда немесе басқа орталық қоғамдық орында хабарландырушы арқылы жарияланатын. Отбасының үйінің есіктері аза тұту белгісі ретінде жабылатын, ал кіреберіс алдына кипарис бұтақтары қойылатын, бұл баршаға, әсіресе понтификтерге, кіретіндердің діни тазалығына нұқсан келтіру қаупі бар екенін ескертетін. Отбасы тоғыз күндік аза тұту кезеңінде күнделікті іс-әрекеттерін тоқтатып, өліммен байланысқа түскендіктен, кеңінен қоғамнан оқшауланған, қол сұғылмаушы деп есептелді. Олар жуынбауға, өзіне күтім жасамауға және ешқандай құдайға құрбандық шалуға болмады, сондай-ақ жерлеу рәсімі кезінде қайтыс болғанның атын атап шақыруға тиіс емес еді. Отбасына мәйітке тиіп, оны ұстауға рұқсат етілген жерлеуші және оның қызметкерлері көмектесті, олар өздерінің кәсібінің нәтижесінде діни тұрғыдан таза емес деп есептелді (Infamia қараңыз). Еркек туыстар мәйітке тиіспейтін, оны жерге қойып, әйел туыстары жуып, май жағып, содан кейін жерлеу салтанатына дайындалған. Денені жерге қою – нәресте жаңа туғанда жерге қойылатын туылған рәсімнің қайталануы. Аза тұрушылар жағдайға және өз әлеуметтік статусына сәйкес киім киюі керек еді; элиталық ер адам қара тога (жәңгірлеуге арналған "қара" тога) киюі мүмкін еді. Егер қайтыс болған адам ер адам болса, ол тога киетін; егер ол магистратураға ие болса, онда ол сол дәрежесіне сәйкес тога киетін; егер ол тірі кезінде лавр гүлдерімен марапатталса, онда ол өлгенде де оны киетін. Лавр гүлдері құпия діндерге кіргендердің жерлеулерінде де кездеседі. Дене жерлеу кешесінде тірі адамдай жатқызылып, ас ішетіндей позыция берілді. Либитарийлер өлімнің сұрғыл түсін косметикамен жасырды. Ол үйдің атриумында (domus) жеті немесе одан да көп күн бойы аяқтары есікке қаратып жатты. Басқа жағдайлар қалалық римдіктердің көпшілігі сияқты пәтерлерде (insulae) немесе римдіктердің басым көпшілігі өмір сүрген және қайтыс болған ауылдық жерлерде өмір сүргендерге қатысты; бірақ олар туралы аз мәлімет бар. Элиталық тәжірибелер жақсы құжатталған, бірақ көбінесе ретроспективті, идеалданған, болжамды, антиквариаттық немесе поэтикалық сипатта болады. Цицеронның айтуынша, қарапайым халық үшін өлім мен жерлеу арасындағы уақыт 24 сағаттан аз болған. Бұл жағдайда мәйітті жатқызуға немесе басқа ұзаққа созылатын рәсімдерге уақыт болмас еді. Бальзамдау, негізінен, египеттік тәжірибе ретінде қарастырылды, бірақ кейбір жағдайлар латын әдебиетінде айтылған, ал басқалары империяда, тіпті Галлияда археологиялық тұрғыдан расталған. Тойнби болжайды, Изида мен Серапис дінінің египеттік жұбыншылары клиенттер мен жаңа мүшелерге қызмет етуі мүмкін, немесе осы сақтау түрінің идеясы ұнаған адамдар болуы мүмкін. Элиталық жобалау рәсімдері күрделі және көп уақытты талап ететін болғандықтан, мәйітті жерлеуге немесе өртеуге дайындалғанға дейін сақтап қалу қажет еді. Император Нерон қайтыс болған әйелі Поппеяны Рим мемлекетінің құдайы ретінде жариялап, мемлекеттік есебінен құдайлық құрмет көрсетті, бірақ императорлық дәстүр мен конвенцияны бұзып, оны өртеудің орнына бальзамдап, қабірге қойды.

In elite funerals, the body of the deceased could remain in their family home for several days after death, while their funeral was arranged. If the deceased was socially prominent, the death was announced by a herald, in the forum or other central public space. The doors of the family home were closed as a sign of mourning, and cypress branches were displayed outside the entrance, a warning to all, especially the pontifices, that those who entered risked ritual pollution. The family ceased their daily routines for a nine day mourning period, during which they were considered untouchable, isolated from their broader community because of their contact with death. They should not wash or otherwise care for their own person and could not offer sacrifice to any deity. and calling on the deceased by name throughout the funeral ceremony. The family was assisted by an undertaker and his staff, who were allowed to touch and handle the corpse, being permanently ritually unclean by virtue of their profession (see Infamia). The male relatives did not touch the body; it was placed on the ground, washed and anointed by female relatives, then placed on a funerary bier. The placing of the body on the ground is a doublet of birth ritual, when the infant was placed on the bare earth. Mourners were expected to wear the dress appropriate to the occasion, and to their station; an elite male citizen might wear a toga pulla (a "dark" toga, reserved for funerals). If the deceased was a male citizen, he was dressed in his toga; if he had attained a magistracy, he wore the toga appropriate to that rank; and if he had earned a wreath in life, he wore one in death. Wreaths also are found in burials of initiates into mystery religions. The body was arranged on a funeral couch in a lifelike posture, as if on a dining couch. The libitinarii disguised its death pallor with cosmetics. It lay in state in the atrium of the family home (domus) with the feet pointed toward the door, for seven or more days. Other circumstances pertained to those who lived, as most urban Romans did, in apartment buildings (insulae) or to the rural settings where the vast majority of Romans lived and died; but little is known of them. Elite practices are better documented, though likely often retrospective, idealised, speculative and antiquarian, or poetic. Cicero writes that for most commoners, the time between death and disposal was less than 24 hours. This would have allowed virtually no time for lying in or other long drawn ceremony. Embalming was regarded as uncommon, mainly an Egyptian practice, but some instances are mentioned in Latin literature, and others are archaeologically confirmed in the Empire, as far afield as Gaul. Toynbee speculates that a number of these could have been the work of Egyptian priests of Isis and Serapis, in service of clients and converts, or just people who liked the idea of this form of preservation. Since elite funerals required complex and time consuming arrangements, the body had to be preserved in the meantime, whether it was destined for burial or cremation. The emperor Nero promoted his dead wife Poppaea as a goddess of the Roman state, with divine honours at state expense but broke with imperial tradition and convention by having her embalmed and entombed, rather than cremated.

Харонның оболы

"Харонның оболы" – қайтыс болған адамның аузына немесе аузының ішіне салынатын монета. Бұл әдет әдеби көздерде жазылған және археологиялық қазбалармен расталған. Кейде оның Римге, құпия діндер сияқты, құтқару немесе өлімнен кейінгі артықшылықтарды уәделеген діндермен бірге әкелінгенін көрсететін жағдайлар да кездеседі. Бұл әдет тірілер әлемін тозақтан бөліп тұратын көл, өзен немесе батпақ арқылы жаңадан қайтыс болған жандарды тасып әкелетін Кемеші Харон туралы мифпен түсіндіріледі. Сатирик Лукиан өлімнен қашу үшін ақы төлемеу керек екенін айтады. Апулейдің "Метаморфозалар" кітабындағы "Купидон мен Психея" ертегісінде, Луцийдің құтқарылу іздеуімен және Изистің құпияларына кіруімен аяқталады. Психея ("Жан") тозаққа саяхат еткенде екі монета алып жүреді, екіншісі оның қайта оралуына немесе символдық жаңа тууына мүмкіндік береді. "Харонның оболына" қатысты дәлелдер Батыс Рим империясының барлық аймақтарында, тіпті христиандық дәуірде де кездеседі, бірақ ол ешқашан және ешқандай жерде тұрақты түрде және барлық адамдар тарапынан сақталған жоқ.

Жерлеу процесісі

Кедейлер мен жас қайтыс болғандар дәстүрлі түрде түнгі уақытта жерленген, «уақыты жетпей» кеткендер үшін, бірақ элита мен орта тап үшін жерлеудің уақыты мен ұзақтығына қатысты қатаң ереже болмаған сияқты. Соңғы «язықшыл» император Юлиан, дәстүрлі діни амалдарды қайта жаңғыртуға тырысып, барлық жерлеулерді таң атпай өткізуді бұйырды; ол мұның дәстүрлі ғана емес, сонымен қатар қалың көшелерде кездейсоқ жағдайларда өлім-жітімнің таралу қаупін азайтатынын мәлімдеді. Ол өлмейтін құдайлардың мәйіттерді жек көретінін, ал храм есіктері түнінде жабылып, күндіз ашылатынын, сондықтан олар храм аумағынан күндіз өтетін жерлеу процессияларын көруге наразы болады деп жазды. Ол сондай-ақ түнгі жерлеулердің өлімді «соңғы ұйқы» ретінде түсінумен үйлесетінін айтты. Оның жарлығы христиандарға да бағытталған болуы мүмкін, олар күндізгі жерлеуді ұнатты және мәйіттерді лас деп санамады. Бұл жарлыққа дейін кейбір жерлеулер күндіз, ал кейбіреулері түнде өткізілді. Кейбір түнгі жерлеулерде тек мәйіт, оны көтерушілер, отын дайындаушылар және қабір қазушылар ғана болды. Көпшілігі бірнеше сағатқа созылды, ал өте сирақты жерлеулер бірнеше күнге созылуы мүмкін еді. Август қайтыс болғаннан кейін, оның денесі Ноладағы отбасылық вилласынан бірнеше түн бойы жергілікті сенаторлар, эквиттер мен преториандардың тізбегімен Римдегі кремация орнына жеткізілді. Күндіз процессия күннің ыстығынан қашу үшін жергілікті базиликаларда тоқтады. Августтың жерлеуі әдептілік пен қарапайымдылықтың үлгісі болды, бірақ жалпы алғанда, қоғамдық жерлеулер қайтыс болғандардың өзін-өзі көрсетуіне тамаша мүмкіндік болды. Танымал адамдардың жерлеуіне көп адам жиналды. Ең беделді азаматтар, соның ішінде императорлар, байлық туралы заңдарды елемеді немесе ресми түрде тоқтатты. Республиканың соңында диктатор Сулланың жерлеуіне мемлекеттік қаражаттан төленді, оған көптеген атты және жаяу әскерлер, магистраттар мен қарапайым азаматтар қатысты, ал ол алтын төсек үстінде, өмірінде атқарған қызметтерін көрсететін екі мың алтын тәжбен бірге әкелінді. Мұндай элиталық жерлеу процессияларында жалдамалы актерлер немесе туыстар отбасының ата-бабаларының портреттік маскаларын киіп немесе алып жүрді, бұл маскалар замандас көздерде «бет», «бейнелер» немесе «маскалар» деп сипатталды – бұл өмірде жасалған немесе өлімнен кейін жасалған маскалар екені белгісіз. Әр маска мемлекеттік лауазымда болған ата-бабаны бейнеледі және өмірдегідей, ликтор алдында жүрді. Бұл амал дәуірге немесе отбасыға қарай өзгеруі мүмкін, өйткені дереккөздер біркелкі мәлімет бермейді. Плиний Үлкен аристократиялық үйлердегі ата-бабалардың бейнелерін көрсету және оларды қоғамдық жерлеулерде пайдалану туралы айтады. Мүмкіндігі болған жағдайда, мәйітті отбасы мүшелері, жақын достары немесе иесіне соңғы қызметін атқаруға міндетті бостандыққа шыққан құлдар көтерді; жерлеу суреттерінде кем дегенде төрт, ең көптеген жағдайда сегіз көтеруші көрсетілген. Гораций жерлеу рәсімінде туба мен корну, екі қола кернейге ұқсас аспаптардың қолданылуын айтады. Қоғамда белгілі тұлғалар мен мемлекеттік қаржыландырылатын жерлеу рәсімімен құрметтелгендер үшін форумда Рострадан мақтау сөздер айтылды. Жеке жерлеулерде мақтау сөздер қабірдің жанында айтылды.

Funerals were traditionally held at night for the poor, and for those who died young, "before their time", but there seems to have been no hard and fast rule on the timing or duration of funerals for the elite or middling classes. The last "pagan" Emperor, Julian, who attempted a last ditch regeneration of traditional religious practise, instructed that all funerals be held before daybreak; this, he claimed, was not only traditional but would reduce the chances of death pollution through accidental contact on crowded streets. He wrote that the gods, being deathless themselves, would naturally find corpses deeply offensive, and because temple doors were usually closed at night and open by day, the gods could take exception to seeing funeral corteges passing their temple precincts in full daylight. He also felt that nighttime funerals harmonised with the idea of death as the "last sleep". His edict may also have been aimed at Christians, who preferred daytime burials and did not consider corpses a pollution. Prior to this edict, some funerals would have been held in daylight, some at night. Some night time funerals would have involved only the corpse, litter bearers, pyre builders and grave diggers. Most would have lasted just a few hours; a very few high status funerals could only be accomplished over several days. After Augustus' death, at his family villa at Nola, his body was carried to his cremation site at Rome by relays of local senators, equites and praetorians over several nights. The cortege rested at local basilicas during daylight, seemingly to avoid the heat of the day. Augustus' funeral was a model of propriety and restraint; but in general, public funerals were excellent opportunities for theatrical self promotion by the bereaved. Crowds for funerals of the famous could be vast. For the most prominent citizens of all, including most emperors, sumptuary laws were ignored or officially suspended. Towards the end of the Republic, the dictator Sulla, given a funeral at public expense, was accompanied by huge numbers of horse and foot soldiers, magistrates and ordinary citizens, and was carried on a golden litter, accompanied by two thousand gold crowns to represent his offices in life. In such elite funeral processions, hired actors or relatives wore or carried the family's ancestral portrait masks, described in contemporary sources as "faces", "images" or "masks" – whether life masks or death masks is not known. Each represented an ancestor who had held public office, and as in life, was preceded by a lictor. Practice may have varied by period or by family, since sources give no consistent account. Displays of these ancestral images in aristocratic houses, and their uses in public funerals are described by Pliny the Elder. Where possible, the bier was carried by men of the family, or male close friends, or freed slaves performing this last duty to their owner; at least four bearers, up to eight, are shown on funeral depictions. Horace mentions use of the tuba and the cornu, two bronze trumpet like instruments, at funerals. For socially prominent individuals, and those whose public service was honoured with a publicly funded funeral, a eulogy was given in the forum, delivered from the Rostra. In a private funeral, the eulogy was delivered at the grave side.

Еулогиялық сөз

Сілтеу сөзі (laudatio funebris) – қайтыс болған адамды мақтауға арналған ресми сөз немесе мадақтау болған. Бұл римдік жерлеу рәсіміндегі екі түрлі сөйлеудің бірі еді, екіншісі – ән (nenia), оның көп бөлігін әйелдер орындаған. Ер адамдар қайғыларын салмақты зіркіреу (gemitus) арқылы білдіре алатын, одан артығы жөнсіз саналған. Бұл дәстүрлер әдетте ақсүйек отбасылармен байланысты болды, ал қарапайым адамдардың жерлеу рәсімінде айтылатын сөздердің нормалары жазылған емес. Римде публицистикамен тек еркектер ғана айналысса, әйелдердің біріне де публиктік сілтеу сөзі арналып, құрмет көрсетілуі мүмкін еді, бірақ мұндай оқиға сирек кездесетін. Жақсы жеткізілген жерлеу сөзі жас саясаткер үшін өзін таныстырудың бір жолы болуы мүмкін. Юлий Цезарьдің әйел шешесіне арнаған сілтеу сөзі (Laudatio Juliae Amitae), оның әпкесі, Гай Мариус жесісінің құрметіне айтылды. Бұл сөз оның құдайлық және патшалық руына қатысты талаптарын көрсетіп, популист ретінде саяси мансабын бастауға көмектесті. Мариус, халықтық реформатор және жеті рет консул болған, Цезарьдің саяси демеушісі болған. Көтерілген адамның епитафиісі, іс жүзінде, сілтеу сөзінің көрінетін және тұрақты жинағы болды, және мемлекеттік лауазымдарды атқарған адамның мансабын (cursus honorum) қамтуы мүмкін. Өткен істерді еске алу арқылы сілтеу сөздері римдік тарихнаманың алға басушысы болды.

Тарату

Қабірлер әдетте қала шекарасының сыртында орналастырылатын, тірі адамдардың өлгендердің физикалық және діни ластануынан сақтану үшін. Цицерон (De Legibus, 2, 23, 58) мұны Римнің ежелгі Он Екі Тақта Заңдарының бірі ретінде сипаттайды. Кейбір көрнекті мемлекет қайраткерлері қаланың діни шекарасы (помериум) ішіндегі ұзақ жылдар бойы сақталған отбасылық қабірлерге жерлену құқығына ие болуы мүмкін; бірақ бұл өте сирек кездесетін артықшылық еді және көбінесе пайдаланбады.

Құрбандықтар

Жерлеу немесе өртеу орнында көшпелі құрбандық тақтасы орнатылып, мұрагер марқұмның алдында, әдетте, Римнің астық, егін және дала құдайы Церераға шошқа құрбандығын шалған. Церера – жер асты құдайы болмаса да, тірілер мен өлілер әлемі арасындағы есік сақшысы еді. Марқұмның көлеңкесі оның рұхсатынсыз арғы дүниеге немесе өмірден кейінгі өмірге өте алмайтын. Құрбандыққа арналған жануарды тұз бен астық немесе ұннан жасалған қасиетті қоспа – мола сальсамен шашып, содан соң балтамен немесе тоқмақпен соққыға жығып, арқасына бұрып, ішегін шығарып тастаған. Ішек-қарын (экста), құрбандықтың «құдайға арналған бөлігі», қыш құмыраға (олла) салынып, тексерілетін. Экстадағы кез келген аномалия құдайдың құрбандықты қабылдамағанын көрсететін, сондықтан құрбандықты жаңа жануармен қайталау қажет болатын. Егер бәрі жақсы болса, жануар кесіліп, басшылық құдайға, аза тұрушыларға және марқұмның көлеңкесіне бөлінетін. Ди Манелерге бөлек үлес берілетін; Ди Манелермен бірге тамақтанатын тірілердің өлілерге өздерін құрбан ететіні және салдарынан зардап шегуі мүмкін деп сендірілген. Алайда, отбасылар мен қайтыс болғандар мерейтойлық және тойлық тамақтарды бірге жей алатын. Құрбандық етінің көбі аза тұрушыларға беріліп, қуырылып желінетін. Құрбандық кезінде марқұмның кішкентай бөлігі денемен бірге өртеліп немесе жерленген жағдайда оның қасына қойылатын. Экста көшпелі құрбандық тақтасында өртеліп, оттың жалынында Церераның үлесіне айналатын. Цицеронның пікірінше, шошқа құрбан етілмесе, жерлеу діни рәсім емес, ал қабір – қабір емес еді. Арғы өмірді қамтамасыз ету және марқұмға тыныштық беру үшін құрбандық шалу және оның қабылдануы қажет болды. Ең жоғары мәртебелі жерлеу рәсімдерінде өгіз сияқты қымбат үй жануарлары немесе әртүрлі жануарлар құрбан етуге болатын; жануарлар құрбандығы артықшылыққа ие болғанымен, оны сатып ала алмайтындар шарап, астық немесе басқа да азық-түліктерді құрбан ете алатын; бұл жануарлар құрбандығынан гөрі әлсіз құрбандық болғанымен, Овидий Церераның құрбандық таза болса, азға да қанағат ететінін айтады.

A portable altar was set up at the place of burial or cremation pyre, and the heir offered sacrifice of a pig in the presence of the deceased, usually to Ceres, Rome's principal grain, harvest and field goddess. Though not an underworld deity, Ceres was doorwarden between the realms of the living and the dead. The shade of the deceased could not pass into the underworld or afterlife without her consent. The sacrificial victim was consecrated by sprinkling with mola salsa, a sacred mixture of salt and grain or flour, then stunned or killed with an axe or hammer, turned on its back and gutted. The guts (exta), the "divine portion" of the sacrifice, were placed in an earthenware pot (olla) and examined. Abnormality in the exta indicated divine rejection of the offering, in which case the sacrifice must be repeated with a fresh victim. If all seemed satisfactory, the victim was cut up, and distributed between the presiding goddess, the mourners and the shade of the deceased. The di Manes were given their portion separately; it was believed that the living who shared a meal with the di Manes effectively offered themselves to the dead, and could suffer consequences. On the other hand, families and the departed could share anniversary and festive meals. Almost all sacrificial meat was given to the mourners, roasted and eaten. At funeral meals, a small portion for the deceased was cremated on a spit with the body or, if a burial, placed alongside it. The exta were burned on the portable altar, consumed by the flames as Ceres' portion. As far as Cicero was concerned, unless a sow had been sacrificed a burial was not religious and a grave was not a grave. Sacrifice had to be offered and accepted to secure an afterlife and resting place for the deceased. The highest status funerals might sacrifice a more costly domestic animal, such as an ox, or several victims of different kinds; and while animal sacrifice was preferred, those who could not afford it could offer a libation of wine, and grain or other foodstuffs; a less potent offering than animal sacrifice but Ovid says that Ceres is content with little, as long as the offering is pure.

Кремдеу, жерлеу және остеорезект

Кремация кезінде мұрагер отты машақпен тұтандырып, бетін бұрды. Дене отқа толық жанып кеткеннен кейін, қайтыс болған адамның жаны тірілер әлемінен бөліне бастады деп есептелді. Кремациядан кейін мұрагер күлді шараппен шашып, сүйек қалдықтарын жинап, кремациялық құмыраға салып жерледі. Мұны кейде марқұмның әйелі де жасады; Ливия күйеуі, император Августтың күлін осылай жасады. Күл кремация орнында немесе оның жанында (онда жерлеу орны бюстум болды) немесе басқа жерге жерленді, онда кремация орны устринум (көпше түрі – устрина) деп аталды; қайтыс болған адамды устринумда да, күл жерленген жерде де еске алуға болады. Әдетте тастан салынған бір устринумда бірнеше кремациялар жасалуы мүмкін еді және көбінесе бір отбасыға тиесілі болды. Кейбіреулері бірнеше қабаттан тұрды және төменнен отты қамтамасыз ететін мұржа ретінде жұмыс істеді. Бірнеше денені бір уақытта бір отта өртеп, жаппай кремация тиімді болды, бірақ ол тек кедейлер үшін, эпидемия кезінде немесе жау майданында ғана қолданылды. Әйтпесе, әртүрлі денелердің күлін араластырмау үшін устринумды пайдаланғаннан кейін тазалау қажет болды, бірақ мұндай жағдайлардың кейбіреулері әдейі жасалғаны белгілі. Қаракалла ағасы Гетаның күлін өлім жазасына кесілген жақтастарының күлімен әдейі араластырды. Керісінше, күлдері бірге салынған жұбайлардың бірнеше мысалы сүйіспеншіліктің белгісі ретінде белгілі. Жерлеу ежелгі Римде кең таралған, бірақ Республиканың орта және соңғы кезеңдерінде және Империяның 1 және 2 ғасырларында кремация ең көп таралған жерлеу тәсіліне айналды. Тойнби жерлеуден кремацияға көшудің, бірнеше асыл отбасыларды қоспағанда, б.з.б. 400 жылға дейін басталғанын айтады. Корнелия әулетінің патриций мүшелері 79 жылға дейін өлгендерін жерлеуді жалғастырды, содан кейін диктатор Сулла кремацияланған алғашқы патриций Корнелий болды, мүмкін, оның денесі қас жауы Гай Мариус жақтастарының қолдауымен қорлануынан қорқыпты. Рим форумындағы ежелгі Сепулькретумда жерлеу мен кремацияның іздері бар, ал екі тәсілге қатысты заңдар б.з.б. 5 ғасырға дейін барады. Кремация жерлеуден әлдеқайда қымбат және уақытты қажет ететін болды; ең қарапайым және ең арзан жағдайда жерлеу үшін жерде ойық жасап, үстіне жабу жеткілікті болды. Кремацияны жоспарлау мен орындау үшін біліктілік қажет болды. Помпей мен Калигуланың жоспарланбаған кремациясы жеткілікті отын немесе шеберлік болмағандықтан олардың денелерінің бір бөлігін жартылай күйдіріп қалдырды. Отынның бағасы қымбат болды; орташа есеппен, тиімді, жақсы салынған отқа жарты шнур ағаш керек болды және бір рет тұтанғаннан кейін, дене толығымен күйіп кетуін қамтамасыз ету үшін оны 8 немесе 9 сағат бойы күтіп ұстау қажет болды. Элитаның кремациясы үшін монеталар мен мүсіндердегі дәлелдер, әдетте, сегіз қабат ағаштан тұрады, олардың әрқайсысы жоғары және төменгі қабаттарға тік бұрышта орналастырылған, барлығы құрбандық тақшасына ұқсайды және денесі ішінара жасырылған. Ондағы түтінді хош иісті шөптермен, жапырақтармен және сұйық құрбандықтармен тәттілендіруге болады. Элита үшін хош иісті заттарды жағуға болады; ол жағымсыз иістерді жасырып қана қоймай, шайырлы болғандықтан өте тез тұтанатын. Остияда және басқа жерлерде бұрынғы лауазымды адамдардың жерлеу рәсіміне жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын, кейде 50 фунт хош иісті зат берілді. Ең жоғары мәртебелі адамдарды өртеп жіберу үшін бірнеше қабатты өрт сөндіру орындары жасалып, сыртқы жағы сәнді де, ішкі жағы да сондай жақсы жабдықталған "бөлме" жасалып, мәйітті жерлеу төсегінде орналастыруға мүмкіндік жасалды. Өртке шалынып, өртелетін құрбандықтар мәйіттің айналасына қойылады. Кейде өлген адамның шайырдан жасалған бейнесі бағананың үстіне қойылатын. Қайтыс болған императорларды құдайландыру кезінде қамалған бүркіт өлім ордасында жасырынып, императордың жанын көкке көтерілу үшін босатылған. Пропертиус өзінің өлі сүйіктісі Синтияның түсінде келіп жатқанын сипаттағанда, қайтыс болған адамның киімі бір жағынан күйіп, өрт оның киетін сақинасын күйдірді. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырының аяғында кремация соншалықты кең таралған болғандықтан, Тацит оны Romanus mos ("Римдік дәстүр") деп атады. Плутарх Римнің ең маңызды діни рәсімдерін енгізген деп есептелетін Нум Помпилий патшаның кремация жасауға тыйым салғандығы туралы аңыз айтады. Бұл тыйымға, кем дегенде, ішінара мойынсұну ретінде, және "бөлік бүтінді білдіреді" деген түсінікпен, мәйіттің кремацияланғанға дейін бір саусағы кесіліп, жақын жерге, өртелмей, немесе аза тұру аяқталғаннан кейін кішкентай, салқын отта өртелген. Бұл үйдің тазаруын аяқтау және қайтыс болған адамды толығымен ана жерге қайтару және қабірді заңдастыру үшін жасалған болуы мүмкін. "Os resectum" ("кесілген сүйек") деп аталатын бұл тәжірибе әдеби көздерде және біршама археологиялық зерттеулерде, сенаторлық сыныптан шыққан бір белгілі тұлғаның кремациясында және бостандық алғандардың немесе қарапайым азаматтардың бірнеше коломбарий сақтау орындарында кездеседі. Уақыт өте келе, жерлеу қайтадан қалыпты жағдайға келді. Бодель (2008) кремациядан жерлеуге көшудің негізгі кезеңінің біздің заманымыздың бірінші ғасырының ортасында құлдар мен бостандық алғандар арасында басталғанын айтады. Ақырында, кремация императорларды құдайландыру рәсімдерінде және өте аз жағдайларда ғана қолданылды. Бұл өзгерістің себептері толыққанды түсініксіз. Кейбір дәлелдер христиан дінінің денесін сақтауын, Исаның жерленуінің үлгісін, қайта тірілуді күтуді, шейіттердің дене қалдықтарына құрмет көрсетуді, мистириялық діндердің талаптарын, жерлеумен салыстырғанда кремацияның жоғары құнын немесе Рим империясындағы бай сыныптың философиялық ықпалын көрсетеді.

At a cremation funeral, the heir lit the pyre with a torch, his face averted. Once the corpse had been consumed in the fire, the spirit of the deceased was thought to have begun their separation from the world of the living. After a cremation, the heir sprinkled the ashes with wine, gathered them along with any traces of bone, placed them in a cremation urn and interred them. This was sometimes done by the wife of the deceased; Livia did so with the ashes of her husband, the emperor Augustus. The ashes were interred either in or next to the cremation site (in which case the funeral place was a bustum) or interred elsewhere, in which case the cremation place was known as ustrinum (plural, ustrina); the deceased could be commemorated both at the ustrinum and the place of ash burial. A single ustrinum, usually stone built, could accommodate many successive cremations, and usually belonged to a single family. Some were several storeys high, and functioned as a chimney, whose fires could be fed from beneath. Mass cremations, in which several bodies were burned simultaneously in the same pyre were efficient but were used only for the poor, or during epidemics, or on battlefields. Otherwise the ustrinum was supposed to be cleared after use, to avoid the mixing of ashes from different bodies, though a few cases are known in which this was deliberately done. Caracalla deliberately mixed the ashes of his brother Geta with those of his executed supporters, as a final insult. On the other hand, a few examples are known of couples whose ashes were contained in the same vessel, as an expression of love. Inhumation was practiced regularly in archaic Rome, but in the Mid to Late Republic and the Empire into the 1st and 2nd centuries, cremation became the most common burial practice. Toynbee describes the change from burial to cremation as generally starting, excepting a few noble families, by 400 BC. Patrician members of the gens Cornelia continued inhumating their dead until 79 BC, when the dictator Sulla became the first patrician Cornelius to be cremated, perhaps because he feared that otherwise his body would be defaced by supporters of his arch enemy, Gaius Marius. The ancient Sepulcretum, in the Roman Forum, shows evidence of both inhumation and cremation, and laws relating to both practices go back to the 5th century BC. Cremation was far more costly and time consuming than inhumation; at its simplest and least costly, inhumation required little more than a scraped hollow in the ground, with some form of covering. The planning and execution of cremations required expertise. The unplanned cremations of Pompey and Caligula left their bodies part burnt for want of sufficient fuel or skill. Wood for pyres was expensive; on average, an effective, well built pyre employed about half a cord of timber and once lit, it must be tended for 8 or 9 hours to ensure that the body was completely consumed. For cremations of the elite, coin and sculptural evidence for pyres usually shows eight layers of timber, each laid at right angles to those above and below, with the whole resembling an altar and the body at least partly concealed within. The smoke of the pyre could be sweetened with aromatic herbs, leaves and libations. For the elite, incense could be burnt; it not only masked unpleasant smells, but being resinous was highly flammable. At Ostia, and probably elsewhere, municipally funded funerals for ex officials were sometimes granted up to 50 pounds of incense. For the highest status cremations, pyres of several storeys were built, with a lavishly decorated exterior and an equally well appointed "room" within, to house the corpse on its funeral couch. Offerings to be consumed in the flames of the pyre were placed around the body. In some cases, a wax replica of the deceased was placed atop the pyre. In the deification of deceased emperors, a caged eagle was concealed in the pyre, and released on cue to seemingly carry the Imperial soul to heaven. When Propertius describes his dead lover Cynthia visiting him in a dream, the revenant's dress is scorched down the side and the fire of the pyre has corroded the familiar ring she wears. In the late 1st century AD, cremation was such a commonplace that Tacitus could refer to it as Romanus mos ("the Roman Way"). Plutarch recounts a tradition that king Numa Pompilius, who was credited with the introduction of Rome's most important religious practices, forbade cremation. Perhaps in at least partial continued obedience to this prohibition, and perhaps on the understanding that "a part implies the whole", a complete finger could be cut from the corpse before its cremation and either buried separately, unburnt, or burned in a smaller, cooler fire at the end of the mourning period. This may have been done to complete the household's purification, and to fully return the deceased to mother Earth and legitimise the grave. The practice, known as os resectum ("cut off bone") is attested by literary sources and to some extent, by archaeology, in at least one cremation of a named individual of senatorial class, and in several columbaria deposits, likely of freedmen or very ordinary citizens. Over time, inhumation once again became the norm. Bodel (2008) places the main transition from cremation to burial as starting among slaves and freedmen around the mid first century AD. Eventually, cremation remained a feature of imperial deification funerals, and very few others. The reasons for this shift are not well understood. Some evidence points to Christianity's preservation of the body, following the example of Jesus' entombment, anticipating resurrection: the veneration of martyrs' physical remains: the proscriptions and preferences of mystery religions, the sheer cost of cremation, compared to burial: or the philosophical influence by the wealthier class in the Roman empire.

Novendialis (қаңқа)

Өлгеннен кейін тоғыз күн немесе одан да көп уақыт өткен соң, екінші жерлеу тойы мен Novendialis немесе Novemdialis деп аталатын рәсімдер өткізілді. Көбінесе тағы бір құрбандық шалынды, ол қайтыс болғанның Манелеріне (немесе мүмкін, отбасының Пенаттарына) – Цицеронның айтуынша, отбасы Ларес құрбандығы ретінде қошқар шалынған. Құрбандыққа шалынған адам енді қадірлі, бірақ көптеген әлемнің Манелер қатарындағы құдайға айналды. Құрбандыққа шалынған жануардың бүкіл денесі жерде өртеліп, қайтыс болғанның Манелеріне қабірге сұйық құйылды. Құрбандық еті тірілер мен өлілер арасында бөліспеді. Өлгенді тірілер әлемінен толық ажырату үшін "от пен су" қолданылып тазарту рәсімдері жасалды. Осымен қайғының кезеңі аяқталып, отбасы жерлеу міндеттемелерінен босады. Аза киімдері шешіліп, үй ашық деп жарияланды және той ұйымдастырылды. Әулеттің арасында Нуманың ежелгі заңдары отбасының ер адамдарын одан әрі аза тұтудан босатты. Отбасының әйелдері бүкіл шаңырақ атынан аза тұтуды жалғастыруға 10 айға дейін тағайындалуы мүмкін, бұл ер адамдарды ресми аза тұту шектеулерінен босатып, қоғамдық өмірге және оның міндеттеріне қайта оралуға мүмкіндік берді.

Ересектер

Үлкендерге арналған қабірлік заттарға жоғары сапалы киім, жеке әшекейлер, хош иіссулар, тамақ-су, және қан кіретін. Бұл дүниеден өткен адамға қажет немесе ұнаған нәрселер болған деуге болады. Шамдар кең таралған. Ерте заманнан бері тамақ-су және құдайларға шалынатын құрбандықтар көбінесе оллаларда ұсынылған; олар жиі қайтыс болғандардың күлін сақтау үшін қолданылған, ал бірнеше адамның күлін бір қабірдегі сөреге орналастыруға болады. Кейбір жерлеулерде қабірлік заттар ритуалдық түрде "өлтірілген", яғни жерлеу алдында қасақана зақымдалған. Ал кейбіреулерінде зақымдалған заттар үнемдеу үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Кейбір қабірлерде бір немесе бірнеше ірі шегелер табылады, бұл қабірдегі марқұмның көлеңкесін "бекітуге" және оның өз орнынан кетуіне жол бермеуге арналған болуы мүмкін.

Сәбилер мен балалар

Римдік әдеби және құқықтық дереккөздер тісі жоқ жаңа туған нәрестелерге деген алақанды ақылға сыймас деп, ал оларды жоқтауды өзімшілдік пен гистерия деп жариялады. Дегенмен, нәрестелерді жерлеу кезінде қабірге қосылатын заттарға ойыншықтар, үй жануарлары, тамақ және балалық шақ немесе босану құдайларының суреттері кіретін. Бұл баланың жанын жолында қорғау үшін жасалған. Көптеген нәресте мен балалар жерленген зираттар жақын жердегі киелі орынның немесе ғибадатхананың болуын көрсетеді, себебі ата-аналар балаларының өмірін сақтап қалу үшін құдайдан көмек тілеп, ем іздеген. Нәрестелердің немесе өлі туған балалардың жерленген жерлеріндегі материалдық дәлелдердің өте аз болуы, жалпы қамқорлықтың жоқтығын немесе жас балаларға деген эмоционалдық салқындық мәдениетін көрсетеді. Бұл кемшілік топырақтың нәресте сүйектерін сақтауға қолайсыз болуымен, бұрынғы қазба жұмыстарындағы немқұрайлылықпен және элиталық әдеби көздердің пікірлі және сенімсіз мәлімдемелеріне тым көп сүйенумен байланысты болуы мүмкін, соның салдарынан кейінгі қазбаларды жоспарлауда қателіктер жасалған. Римдік Британияда тісі шығып қайтыс болған нәрестелердің жерленген және өртеу орындарында кішкентай аю мүсіндері, лунулалар, фалликалық белгілер, моншақтар, қоңыраулар, монеталар және қыш құмыралар табылған. Грек-рим әлемінде аю Артемиданың (римдіктер үшін Диана) жануары болды, ол құдайлық бойжеткен аңшы, жабайы жануарлардың қамқоршысы, бала туудың, емізудің және нәрестелердің, әсіресе қыздардың қорғаушысы. Италияның Брешиа қаласында аю мүсіндері балаларға өмірден кейінгі өмірде жол көрсетуші және серік болған. Лунула мен мүйізді фаллос жамандықтан және бақытсыздықтан қорғау үшін қолданылған. Қабірлерде табылған моншақтар көбінесе тірілерде дәрілік мақсатта қолданылатын материалдардан жасалған, мысалы, Плинийдің «Табиғи тарихында» тіс ауруын және басқа да ауруларды емдейтіні айтылған. Қоңыраулар, әсіресе тінтинабули, жамандықты жоюға және зұлым көзден сақтауға көмектесті. Балалардың қабірлерінің үстінде қорғаныш ретінде Рим катакомбаларының қабырғаларына қоңыраулар орнатылған. Бұл әсіресе IV ғасырда кең таралған.

Roman literary and legal sources declared that concern for dead, un teethed newborns was irrational, and mourning them was self indulgent and hysterical. Nevertheless, grave goods in infant burials could include toys, pets, food and images of protective childhood or birth deities, to guard the child's soul on its journey. Cemeteries containing an unusually high number of infant and child burials could indicate a nearby shrine or sanctuary, since lost, where parents had sought divine intervention and healing for children who had died despite their efforts. Cemeteries with disproportionately scant material evidence of infant or still born deaths have been interpreted as confirmatory evidence for a general lack of care, or a culture of emotional indifference to the very young; this apparent lack may have more to do with soil conditions unfavourable to the preservation of infant remains, carelessness in past excavations, and over reliance on the opinionated and unreliable pronouncements of elite literary sources as a guide to contemporary practice, and thus to the planning of later excavations. In Roman Britain, many burial and cremation sites of infants who had teethed and died contained small jet bear carvings, lunulae and phallic symbols, beads, bells, coins, and pottery beakers. In the Graeco Roman world, the bear was an animal of Artemis (or for Romans, Diana), the divine virgin huntress and patron goddess of wild animals, protectress of childbirth, nursing and infants, especially infant girls. In Brescia, Italy, bear figurines appear to have functioned as guides and companions for children in the afterlife. The lunula, and the phallus with a horn invoked protection from evil and misfortune. Beads found in burial sites were often made from materials used for medicinal purposes in the realm of the living, such as jet, which Pliny claims in his Historia Naturalis can cure toothaches and other ailments. Bells, epecially tintinnabuli helped to drive away evil and avert the evil eye. Bells were also set into the mortar of the Roman Catacombs as a protective device over children's tombs. This was especially common in the fourth century.

Еске алу рәсімі

Өлген адамдарға күтім көрсету және оларды еске алу, жерлеу және ресми аза тұтумен ғана шектелмей, мәңгілік міндет болды. Цицеронның сөзіне қарағанда, дін қызметкерлерінің өлгендерге қатысты басты және ең маңызды міндеті – жалпыға ортақ, табиғи заңмен үйлесетін, дәстүрлі рәсімдерді сақтау арқылы қайтыс болғандардың естелігін сақтау еді. Лациум және Римнің мәртебелі қайтыс болғандарына арналған ежелгі құрбандықтар, марқұмдардың қатысуымен жасалған әсем және қымбат бағалы жерлеу сыйлықтары мен тойларын, сондай-ақ өмірден кейінгі өмірге үміттенуді және олардың құдайлармен жеке байланысын көрсетеді. Рим қоғамы дамыған сайын, оның республикалық аристократиясы көз тартатын жерлеу рәсімдеріне және өлгендері үшін сәнді үйлерге қарағанда, қауымға монументалды сыйлықтарға, мысалы, ғибадатхана немесе қоғамдық ғимараттарға көбірек инвестиция жасады, олардың доноры ескерткіш және жазылған аты арқылы мәңгілікке сақталды. Элиталық, жеке қабірлердегі жазулар көршілес мәдениеттер мен қауымдастықтардан алынған жерлеу ойындары сияқты еске алу практикасының кең ауқымын көрсетеді.

Жерлеу ойындары (ludi funebres)

Римдік және грек әдебиеті өлгендердің рухын құрметтеу немесе оларды ынаятқа алу үшін өткізілген ойындар туралы айқын мәліметтер келтіреді. Гомердің "Илиада" кітабының 23-ші кітабында Ахилл Патроклдың құрметіне жерлеу ойындарын ұйымдастырады, ал Вергилийдің "Энеида" кітабының 5-ші кітабында Эней әкесінің қайтыс болған күніне арнап ойын өткізеді. Осыған ұқсас эпизодтар Этрурия мен Кампаниядағы элиталық қабірлердің қабырғаларында бейнеленген, кейбіреулерінде өлімге дейін күресулер көрсетілген. Римдегі алғашқы мұндай ludi funebres 264 ж.б.д., Карфагенге қарсы соғыс кезінде өткізілді; Брут Пераның өртеу орнында үш жұп гладиатор өлімге дейін шайқасты, бұл munus (көпше түрі – munera) деп аталды, яғни ата-бабасына ұрпақтарының, осы жағдайда ұлының, міндеті немесе берешегі. Достар мен туыстарға той ұйымдастырылды, бұл novendialis соңғы күні болған болуы мүмкін. Осыған ұқсас гладиаторлық munera Римнің элиталық жерлеу ойындарының маңызды бөлігіне айналды. Республиканың соңғы кезеңінде б.з.д. 183 жылы экс-консул және Pontifex Maximus Публий Лицинийдің жерлеу рәсіміне арналған munus 3 күн бойы 120 гладиатордың күресуін, еттің қоғамдық таратылуын (visceratio data) және форумды тамақтану орындарымен және шатырлармен толтырып, той өткізуді қамтыды. Гладиаторлық munera өте танымал болды, бірақ олар сонымен қатар зәулім, жеке бастың құштарлығын қанағаттандырушы және ықпалды болуы мүмкін деп есептелді. Munus ұйымдастырушысы (editor) тіпті жерлеу ойындарын өткізуге уәде бергені үшін саяси мансабында дауыс жинауға мүмкіндік алды. Сулла претор болып қызмет еткен кезінде өзінің сәнділік заңдарын бұзып, қайтыс болған әйелі Метелланың құрметіне ерекше зәулім гладиаторлық munus ұйымдастырды. Гладиаторлардың өзі батылдықтары үшін құрметке лайық болса, олардың кәсібінің қандылығы үшін жек көрінуі мүмкін, олардың міндеті атқарушыға ұқсас болатын. Гладиаторлардың төменгі тобына қатысты "bustuarius" ("мазар адамы") деген қарапайым сөз қолданылды, олар өлгендердің рухына тірі қан берушілерден артық емес деп есептелді. Юлий Цезарь б.з.д. 65 жылы 320 жұп гладиатордан тұратын ludi ойындарын 20 жыл бұрын қайтыс болған әкесіне арнап, жерлеу мен munera арасындағы кез келген қатаң байланысты бұзды. Императорлық дәуірде мемлекет ең зәулім munera ұйымдастыруды және қаржыландыруды өз қолына алды, оларды мемлекеттік демеушілікпен ұйымдастырылған іс-шаралардың (ludi) ұзақ тарихына енгізіп, оларды императорлық биліктің жомарттығымен байланыстырды. Бұл munera-дағы бастапқы діни элементтер көбінесе олардың ойын-сауық құндылығына бағынды. Империяның ортасы мен соңында гладиаторлық ойындар туралы пікір білдірген христиан көрермендер оларды "язықшылық діндерге" арналған ерекше жабайы және бұзық құрбандық түрі деп санады.

Roman and Greek literature offers dramatic accounts of games to honour or propitiate the spirits of the dead. In Homer's Iliad, Book 23, funeral games are held by Achilles to honour Patroclus, and in Virgil's Aeneid, Book 5, Aeneas holds games on the anniversary of his father's death. Very similar episodes are depicted on the walls of elite tombs in Etruria, and Campania; some appear to show combats to the death. The first such ludi funebres in Rome were given in 264 BC, during the war against Carthage; three pairs of gladiators fought to the death at the pyre of Brutus Pera, in what was described as a munus (pl. munera), a duty or provision owed to an ancestor by his descendants – in this case, his son. A feast was provided for friends and family; this may have been on the last day of the novendialis. Similar gladiatora munera became a core event at elite Roman funeral games. In the late Republic, a munus held for the funeral of the ex consul and Pontifex Maximus Publius Licinius in 183 BC involved 120 gladiators fighting over 3 days, public distribution of meat (visceratio data) and the crowding of the forum with dining couches and tents as venue for the feast. Gladiator munera became very popular, but they were also thought luxurious, self indulgent and potentially corrupting. The host (editor) of a munus stood to gain votes in his political career for even the promise of funeral games. Sulla broke his own sumptuary laws during his stint as praetor to honour his dead wife, Metella, with an exceptionally lavish gladiator munus. The gladiators themselves could be admired for their courage, and despised for the bloodiness of their profession, whose function could approximate that of an executioner. The insulting term bustuarius ("tomb man") was sometimes used for the lower class of gladiator, who might be perceived as no more than provider of living blood to the spirits of the dead. Julius Caesar broke any strict link between funerals and munera when he dedicated his ludi of 65 BC, with its 320 pairs of gladiators, to his father, who had been dead for 20 years. In the Imperial era, the state took over the organisation and subsidy of the most extravagant gladiatora munera, incorporating them into the existing, long standing roster of public, state sponsored events (ludi), and identifying them with the generosity of Imperial officialdom. Any originally religious elements in these munera tended to be subsumed by their entertainment value. In the mid to late Empire, Christian spectators who commented on the gladiator games thought them a particularly savage and perverse form of human sacrifice to "pagan demons".

Өлгендерге арналған мерекелер мен құлшылықтар

13 ақпаннан бастап қайтыс болған ата-аналар мен олардың арғы тектілері тоғыз күндік мерекеде – Паренталияда құрметке бөленді, бұл әрбір отбасы басшысының заңмен міндеттемесі еді. Оның ашылу рәсімін Вестал қыздары орындады. Отбасылар ата-бабаларының мәңгілік тыныс тапқан жерлері – қала сыртындағы зираттарға барып, отбасылық қабірлерде әсем тойлар өткізді. Паренталия кезіндегі мінез-құлық әртүрлі болды: кейбіреулері әсемдікпен көрсетсе, (христиандық куәгерлердің айтуынша) кейбіреулері мас күйде қуанышпен тойлады. Паренталияның соңғы күні – 21 ақпан күні Фералия болды, ол біршама қаралы атмосферада өтті, онда ата-бабалардың рухтарын (di Manes) «гүлдермен тоқу, астық себу, тұз шашу, шарапқа малынған нан және ұмыртқық гүлдерімен безендіру» арқылы көңілдерін жайлады. Фералия сонымен қатар зұлым рухтарды қуу ритуалы болды: Овидий оны Паренталиядан қарағанда көне, қарапайым және ежелгі дәстүр деп санады. Бұл келесі күні – Каристияда тазару рәсімі ретінде қызмет еткендей көрінеді, онда отбасы өзара сыйластықпен және қайырымды ата-бабаларының рухтарымен (Овидий оларды Ларес деп атады) мерекелеу үшін бейресми дастархан жайды. Лемурия мерекесінің түн ортасындағы ырымдары (9, 11 және 13 мамыр) одан да көне және түсініксіз болды; отбасылар түн ортасындағы уақытта қорқынышты лемурлардан қорғалды, олардың di Manes немесе di parentes екеніне сенді, яғни «өз уақытында» (ауру, жазатайым оқиға немесе зорлық-зомбылық салдарынан) қайтыс болған және «табиғи мерзіміне» жеткенше толыққанды өмірден кейінгі өмірге өте алмайтын отбасы мүшелерінің рухтары. Оларға дейін отбасы басшысының жыл сайынғы күтімі немесе зұлым рухтарды қуу міндеті болды, ол түн ортасында қара бұршақты отбасылық үйдің еденіне түкіп, өлгендерге тамақ ретінде ұсынды. Егер бұл құрбандыққа риза болмаса, зұлым рухты отбасының қола ыдыстарын қатты соғу арқылы үйден қууға болады. Рим қаласында 24 тамыз, 5 қазан және 8 қараша күндері жарты шар пішіндес шұңқыр немесе қоршау – mundus cerialis («Церераның әлемі» немесе Caereris mundus) ресми түрде «mundus patet» («mundus ашық») деп жарияланып ашылды. Бұл жерде жер асты құдайларына және жемісті жердің және оның жер асты порталдарының қорғаушысы Церераға құрбандықтар шалынды. Оның ашылуы өлгендердің рухтарына жер астынан уақытша демалыс беруге мүмкіндік берді, олар тірілер арасында заңмен жүруге құқылы болды, Warde Fowler бұл оқиғаны «жындардың демалыс күндері» деп сипаттады. Бұл ритуалдың мәні әлі де белгісіз болып қала береді; дәстүр бойынша оның тамыры Римді Ромулдың құрған кезіне дейін жетеді, ол этрус үлгісінде мемлекеттік астық қоймасын ортақ ресурс ретінде құрған. Mundus пішіні жоғарғы аспанның күмбезінің көрінісі немесе кері бейнесі ретінде сипатталды. Mundus-тың ашылуы римдіктердің di Manes-терімен ресми байланысқа түсетін сирек мүмкіндіктердің бірі болды – басқалары Паренталия және Лемуралия. Розалия (Гүлдер мерекесі), Виолярия (Аттис мерекесі) және әсіресе қайтыс болғандардың туған және қайтыс болған күндері діншілдер тарапынан гүлдер, құрбандықтар және отбасылық дастархандармен тойланды.

Starting on 13 February, dead parents and their ancestors were honoured at a nine day annual festival, the Parentalia, a legal obligation of every paterfamilias. Its opening rites were performed by the Vestal Virgins. Families made their various ways to the extramural cemeteries where their ancestors had been laid to rest, and held extravagant feasts at their family tombs. Behaviour at Parentalia varied between ostentatious public display and (according to Christian witnesses) drunken joie de vivre. The last day of Parentalia was Feralia (21 February), a somewhat darker affair in which the ancestors (the di Manes) were placated with "an arrangement of wreaths, a sprinkling of grain and a bit of salt, bread soaked in wine and violets scattered about". Feralia was also an exorcism: Ovid thought it a more rustic, primitive and ancient affair than the Parentalia itself. It appears to have functioned as a cleansing ritual for Caristia on the following day, when the family held an informal banquet to celebrate the mutual affection between themselves and their benevolent ancestral dead (whom Ovid identifies as Lares). The midnight rites of the Lemuria festival (9, 11, and 13 May), were yet more ancient and obscure; families were redeemed at midnight from the potentially threatening lemures, undertood to be vagrant or resentful di manes or di parentes, the spirits of those family members who had died "before their time" (through disease, accident or violence) and could not enter a full afterlife until they reached a "natural term". Until then, their yearly care, or exorcism as malignant spirits, was a duty of the family's paterfamilias, who must spit black beans onto the floor of the family home at midnight, as food for the dead. Any malign spirit not satisfied by this offering could be exorcised from the domus by the family's loud clashing of bronze pots. In the city of Rome, on 24 August, 5 October and 8 November, a hemispherical pit or vault, known as the mundus cerialis (literally "the world" of Ceres or Caereris mundus) was opened with the official announcement "mundus patet" ("the mundus is open"). Offerings were made there to underworld deities, and to Ceres as guardian goddess of the fruitful earth and its underworld portals. Its opening offered the spirits of the dead temporary leave from the underworld, to roam lawfully among the living, in what Warde Fowler describes as 'holidays, so to speak, for the ghosts'. The significance of this ritual remains uncertain; tradition dated it to the foundation of Rome by Romulus, who established a state grain store as a common resource, on the Etruscan model. The shape of the mundus was described as a reflection or inversion of the dome of the upper heavens. The opening of the mundus was among the very few occasions that Romans made official contact with their collective di Manes – the others being Parentalia and Lemuralia. Other events such as the Rosalia (festival of Roses), the Violaria (a festival of Attis) but especially the dies natalis (birthday) and death day of the deceased were observed by the pious, with an abundance of flowers, sacrifice and family feasts.

Эпитафиктер

Эпитафиялар – жазулардың маңызды түрлерінің бірі. Қосымша ақпарат әртүрлі болуы мүмкін, бірақ римдік эпитафиялар отбасылық байланыстар, саяси лауазымдар және римдік құндылықтар туралы мәліметтер береді, қайтыс болған адамның өмірінің қай аспектілерін мақтау керектігін таңдауда. Өлгендердің естелігін сақтауға ұмтылған жерлеу мәдениетінде эпитафиялар мен белгілердің маңызы зор болды. "Sit tibi terra levis" (жиі S·T·T·L деп қысқартылады) деген жазу – жерлеу заттарында жиі кездесетін, шамамен "Жер сенің үстіңе жеңіл болсын" деп аударылатын сөздер. Стандартты римдік жерлеу арнауы – "Dis Manibus" ("Манес құдайларына"). Аймақтық нұсқаларының бірі – оның грекше баламасы theoîs katachthoníois, ал Lugdunumдағы жергілікті, бірақ түсініксіз "sub ascia dedicare" ("балта астында арнау") кең таралған. Христиандық үстемдігінің артуымен мазмұнда маңызды өзгерістер болды. Дәстүрлі эпитафиялар әдетте адамның туған күнін, жердегі жетістіктерін және өмір сүру ұзақтығын көрсетеді, сонымен қатар философиялық сенімдер де кездеседі. Эпикурейшілердің эпитафиялары көбінесе "non fui, fui, non sum, non desidero" ("Мен болған жоқпын, болдым, енді жоқпын, тілек қылам жоқ") немесе "non fui, non sum, non curo" ("Мен болған жоқпын, енді жоқпын, маған бұл туралы алаңдаудың қажеті жоқ") сияқты сезімді білдіреді. Дасен 2 жастан 13 жасқа дейінгі мысалдар келтіреді, олардың қысқа ғұмырларын, ысырап болған таланттарын, олардың сыйлаған қуанышын және тағдыр оларға араласпаса, өмірде қандай жетістіктерге жетер едіктерін еске алады. Тұрақты жазуға қаражаты жоқ отбасылар үшін уақыт өте келе үлкен алаңдау тудыратын, себебі олардың орната алатын қабір белгілері біртіндеп тозып, жылжып немесе ауысып, қабірдің нақты орны және қайтыс болған адамның кім екені жоғалып кететін. Көптеген адамдарға ешқандай белгі немесе эпитафия қойылмады; Римнің көптеген құлдары – ауыл шаруашылығы жұмысына жұмсалатын servi rustici болды, ал олардың өте азы қалалық үй құлдарына берілген мүмкіндіктерге ие болды, олар ақшаға бостандық сатып алып, болашақтағы жақсылықтарға уәде берді. Олардың көпшілігі өмір бойы құл болып өтті, "және олар эпиграфиялық (немесе басқа да) жазбаларда дерлік кездеспейді деп есептеледі".

Epitaphs are one of the major classes of inscriptions. Additional information varies, but collectively, Roman epitaphs offer information on family relationships, political offices, and Roman values, in choosing what aspects of the deceased's life to praise. In a funeral culture that sought to perpetuate remembrance of the dead beyond the power of individual memory, epitaphs and markers counted for a lot. The inscription sit tibi terra levis (commonly abbreviated as S·T·T·L) is a commonplace marking on funerary items, approximately translating as "May the earth rest lightly on you". A standard Roman funerary dedication is Dis Manibus ("to the Manes gods"). Regional variations include its Greek equivalent, theoîs katachthoníois and Lugdunum's locally commonplace but mysterious "dedicated under the trowel" (sub ascia dedicare). There is a profound shift in content during the rise in dominance of Christianity. While traditional epitaphs usually note the person's day of birth, earthly achievements and lifespan,

Philosophical beliefs may also be in evidence. The epitaphs of Epicureans often expressed some form of the sentiment non fui, fui, non sum, non desidero, "I did not exist, I have existed, I do not exist, I feel no desire", or non fui, non sum, non curo, "I did not exist, I do not exist, I'm not concerned about it". Among the non elite, fond epitaphs for the young, both freeborn and slaves Dasen gives examples ranging from 2 years old to 13 – tend to make much of their brief lifetimes, tragically wasted talents, the pleasure they gave and what they would have achieved in life had fate not intervened. For those families who could not afford a durable inscription, the passage of time would have brought considerable anxiety, as such grave markers as they could provide gradually eroded, shifted or were displaced, with the grave's exact location, and the identity of the deceased, lost as the cemetery gradually filled. Many would have received no marker or epitaph at all; most of Rome's slaves were servi rustici, used for agricultural labour, and very few of them had the opportunities afforded to many urban household slaves, to buy their freedom with money earned and a promise of future favours. Almost all would have been enslaved for the whole of their lives, "and it is thought that they practically never appear in the epigraphic (or any other) record".

Бейнелер ("бейнелер")

"Бейнелер" (бірлік imago, көптік imagines) кейбір римдік ақсүйек отбасыларының жерлеу рәсімдерінде қолданылатын мүсіндер әдетте осы мақсат үшін арнайы жасалған шкафтарда, отбасылық үйлерінің атриумында сақталар еді. Бұл imagines maiorum ("үлкендердің бейнелері") жерлеу маскалары, өмірлік маскалар, бюстер немесе олардың барлығы болуы мүмкін екендігіне қатысты белгісіздік бар. "Бейнелер" туыстық ағашта орналастырылуы мүмкін, онда титул (titulus) адамның атқарған лауазымдарын (honores) және жетістіктерін (res gestae) қамтитын болар еді, мұндай практика маскаларды ілу арқылы жеңілдетілуі мүмкін. Қай жағдайда болса да, үйде отбасы мүшелерінің тас немесе қоладан жасалған портреттері де қойылған. Олар тек жерлеу рәсімдерінде ғана емес, сонымен қатар үйлену тойлары сияқты маңызды отбасылық жиындарда да қолданылған. Сондықтан олар қабірге емес, отбасылық үйге орналастырылған. Оларды жасау үшін жоғары деңгейдегі шеберлік қажет болды; олар өз нысандарын адал бейнелеуге арналған, бірақ олар көркем туындылар деп есептелмеген. Имидждерге сілтеме жасағанда, тас немесе қоладан жасалған ескерткіш портреттік бюстер (көптеген мысалдары бар) мен тез бұзылатын материалдардан жасалған жерлеу маскалары арасындағы айырмашылықты анықтау қиындық тудырады, сондықтан ешқайсысының сақталғанына нақты сенімділік жоқ. Өлген ақсүйектердің үш өлшемді, өте шынайы бейнелері ең жоғары мәртебелі кремациялық жерлеу рәсімдерінде өртенгені белгілі; мысалы, Сулла мен Юлий Цезарьдің жерлеу рәсімдерінде және император Септимий Севердің "funus imaginarium" (бейне жерлеу рәсімінде). Цезарьдің балауыз бейнесі, денесінен жоғарыдағы өртке қойылғанда, оның өлтірілуінен қалған жараларын көрсеткен. Септимийдің денесі Британияда қайтыс болған жерінде өртеліп, күлі Римге әкеліп мавзолейіне құрметпен қойылған. Ал оның шынайы балауыз бейнесі жеті күн бойы көрсетілді, осы уақыт ішінде императорлық дәрігерлер оның денсаулығы нашарлап бара жатқанын анықтады, жетінші күні оны қайтыс деп жариялады және оны құдайландырудың үлкен қоғамдық көрсетілімімен, "жанын көкке алып баратын" бүркітті босатумен бірге үлкен өртке ұшыратты. Элита емес адамдар арасында балаларды жерлеу кейде гипстен жасалған өлім маскасымен бірге жүргізілді, ал кейбір жағдайларда мұндай масканы немесе баланың бетін қайта құруға болатын гипстен жасалған теріс қалып қолданылды; "өздерінің амбицияларын ұрпақтарына инвестициялаған және атақты ата-бабаларының орнына өз балаларын қойған отбасылардың естелігін сақтау құралы". Дегенмен, жерлеу бейнелерінің реалистік дәстүрі реалистік римдік портрет өнерінің дамуына үлкен үлес қосты. Римдік Египетте Файум мумиясының портреттері египеттік және римдік жерлеу портреттерінің дәстүрлерін және эллинистік сурет салу техникаларын көрсетеді.

The "images" (sing. (Singular) imago, pl. (Latin plural) imagines) displayed by some noble Roman families at funerals were usually kept in cabinets made for the purpose, in the atrium of their family home. There is some uncertainty about whether these imagines maiorum ("images of the great ones") were funeral masks, lifemasks, busts, or all of these. The "images" could be arranged in a family tree, with a title (titulus) summarizing the individual's offices held (honores) and accomplishments (res gestae), a practice that might be facilitated by hanging masks. In any case, portrait busts of family members in stone or bronze were displayed in the home as well. These imagines were most likely made of wax, coloured and detailed to create as accurate a depiction as possible. They were not only used at funerals but were also displayed at important family gatherings such as weddings. They were therefore not housed in the tomb, but in the family domus. Their making was acknowledged as requiring a high level of skill; they were intended as a faithful rendition of their subject, but were apparently not considered works of art. Since references to imagines often fail to distinguish between stone or bronze commemorative portrait busts – extant examples of which are abundant – and funeral masks made of more perishable materials, none can be identified with certainty as having survived. Three dimensional, highly realistic images of deceased nobles are known to have been consumed by fire in the highest status cremation funerals; for example, at Sulla's and Julius Caesar's funerals, and at the "funus imaginarium" (funeral of the image) of emperor Septimius Severus. Caesar's wax image, placed on the pyre above his mortal remains, showed the wounds of his murder. Septimius' body had aleady been cremated, where he had died, in Britain; in Herodian's version, the emperor's ashes were brought to Rome and reverentially laid to rest in his mausoleum. Meanwhile, his veristic wax image lay in state for seven days, during which it was diagnosed as increasingly ill by the imperial physicians, then declared dead by them on the seventh day and cremated on a vast pyre, in a grand public display of deification, including the release of an eagle "bearing his soul to heaven":

Among the non elite, child burials were sometimes accompanied by a plaster death mask, or in some cases, the plaster negative mould from which such a mask, or the child's face, could be reconstructed; "the means for constructing the memory of families who invested their ambitions in their descendants and substituted their children for illustrious ancestors". The veristic tradition of funerary likenesses, however, contributed to the development of realistic Roman portraiture. In Roman Egypt, the Fayum mummy portraits reflect traditions of Egyptian and Roman funerary portraiture and the techniques of Hellenistic painting.

Қалалық және қала маңындағы

Римде жерлеу орындары "әрқашан шектеулі болған және жиі даулы болған". Рим қалалары мен қалаларының салт-дәстүрлік шекараларындағы жерлеуге тыйым салған заңнамалар қабырғадан тыс жолдармен қатар некропольдердің дамуына әкелді, нағыз "өлілер қалалары", өздерінің негізгі және кіру жолдары, сумен жабдықтау және ұлы ескерткіштер немесе мавзолейлер үшін ең жақсы жерлермен. Келушілерге арналған үй-жайлар, ас үйлер мен бау-бақшалар болды. Мұнда ешқандай аймақ бөлінісі болған жоқ; жерлеу жерді қасиетті деп жариялады, керісінше емес, және әрбір қабірдің сыртындағы жер беймәлім, жұртшылыққа ашық болды. Жер учаскелерін жалға алуға немесе сатып алуға болады, олар пайдалануға дайын немесе жекеленген қабірлермен немесе олардан тыс болуы мүмкін. Isola Sacra үлкен зираты мен Аппия Ескі жолының екі жағында орналасқан қабірлер жол жиегіндегі зираттардың көрнекті мысалдарын ұсынады. Римде де обалар Тибрдің екі жағасында орналасқан. Императорлық дәуірде мұнда әлі де қабірлер салынды, олар кемежайларда бизнеске кедергі келтірген болса керек, сондай-ақ өзен жолдарын, көпірлер мен су құбырларын жоспарлау, салу және күтіп ұстау. Рим өлілерімен қоршалған еді. Зираттар, қабірлер және олардың өлгендері діни және азаматтық заңдар мен тыйымдар арқылы қорғалған. Бұл жер Манес құдайларына тиесілі болды, өйткені онда мәйітті жерлеу немесе табу мүмкін болған. Оның бұзылуы қайтыс болған адамға, сенатор немесе құл болсын, ауырсыну мен ыңғайсыздық туғызады деп ойланды. Бұрын беймәлім жерлеудің кез келген жері (мемлекеттік немесе жеке) жерінде табылған болса, оның одан әрі қолданылуына бірден кедергі келтірді; ол өзін қасиетті орын ретінде көрсетті және егер понтификтер оның мәртебесін алып тастауға және денені немесе сүйектерді алып тастауға келіспесе, солай қалды. Жұдырықпен соққан нөсер жаңбырынан өлген адамның орны Юпитердің оны өзіне тиесілі деп жариялағанының белгісі деп есептелді; орын тиісінше белгіленді, ал құрбанды "қалыпты рәсімдермен" емес, жерленді. Цицеронның айтуынша, Рим папасының маңызды шешімі бойынша, мемлекеттік меншіктегі жерлердегі кез келген қабір заңсыз, сондықтан оны қасиетті орын деп қарастыруға болмайды. Бұл шешім Римдегі Коллин қақпасының сыртындағы зираттарды жаппай қазып алуға жол ашты, содан кейін оларды қоғамдық жер ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Шамамен бір уақытта Эскилиннен және қала қабырғасынан 2 миль қашықтықта кремация ошақтары (устрина) мен қоқыс тастауға тыйым салынды. Цицеронның ойынша, мұның бәрі өрт қаупін азайтумен байланысты; бұл фактор болды, бірақ Эскилиннің иісі көпшілікке бірден және белгілі бір қиындық тудырады. Августтың одақтасы Мейценас бұл жерді 25 фут тереңдікте топырақпен жауып, өзіне сәнді қалалық вилла салдырды және оның кең бақтарын өз есебінен жұртшылыққа ашты; бұл оған қоғамдық қайырымды ретінде көп несие берді. Бұл кезде Римнің шетінде бай меценаттармен салынған түрлі жерлеу құрылыстары өте кедейлердің жерлеу қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін жасалған әрекеттер ретінде ұсынылды. Олардың ішінде кең көлемді колумбариялар, оларда салынған тиімді жаппай крематорийлер бар. Императорлық дәуірде кремация мен қабірлерді қамтамасыз ету меценаттық көріністер болды; мысалы, Вигна Колина алаңында Юлий Клавдианның үйінің еріктілері үшін орын бар толығымен жер астындағы колумбария. Қабырғаларды, ескерткіштерді және заңды түрде жерленген адамның сүйектерін бұзу немесе зақымдау айтарлықтай жазаға тартылды. Зұлым ниетпен зақымдану - бұл өлім жазасы, бірақ анықтау және жазалау немесе өтемақы кімнің сүйектері, қабірлері немесе ескерткіштері қатысқанға және кім заңды қолданғанға немесе елемегенге байланысты. Базилиано жолындағы 545 қабірдің бір-біріне тығылып, тіпті бір-біріне жабысып тұрған жері жерлеу заңын бұзудың "өмірдің қайғылы фактісі" болғанын дәлелдейді. Естелік тастар үйлерге қосылып, мүлдем байланысты емес адамдарға ескерткіштер жасау үшін қайта пайдаланылып, ресми ғимараттарда қайта өңделген. Путеолиде декурионның (жергілікті, кіші сот төрешісінің) қабіріне зақым келтіргендерге муниципалитет 20000 сестерци айыппұл төледі. Құқық бұзушылар азаматтық соттарда жауапқа тартылуы мүмкін. Кейбір қабір жазуларында қылмыскерлерді азаматтық билік органдарына хабарлаған адамға ақшалай сыйлық ұсынылады. Кейбір мемориалдарда қабірге қоюға құқығы бар адамдардың тізімі жазылады; кейбіреулерінде қабірді пайдалануға құқығы жоқ адамдардың немесе "шетелдік тайпалардың" есімдері жазылады. Кейбір құрылысшылар жерлеу белгілерін жай ғана алып тастаған немесе елемеген сияқты көрінеді. Жерлеу учаскелерін бөлуге, тармақтап бөлуге және бөліктермен немесе толығымен сатуға болады, немесе күтім шығындарын жабу үшін жалға беруге болады; гүлдерді қабір бақтарынан сату сияқты кез келген оңтайлы тәсілмен жерден пайда табуға болады, бірақ оны сайтты немесе оның ескерткіштерін жөндеуге, жақсартуға немесе күтіп ұстауға ғана пайдалану керек, ал "өлімнен пайда табуға" емес. Заманауи зардаптардың, қабірлерден тастарды ұрлаудың және қабірлерге, белгілерге және жазуларға жөнделмеген зиянның куәліктері бар. Қабірлерді заңды түрде көшіруге болады - зираттардың жиі су тасқынына ұшырауының салдары - понтификстерден рұхсат алғаннан кейін, бірақ олар сондай-ақ ұмытылғандықтан біртіндеп тозуы және жоғалуы мүмкін. Отбасылар кетіп қалуы немесе жойылуы мүмкін. Помпейде, оқылған естелік тас төңкерілген күйде табылған, қоғамдық дәретханаға отыруға ыңғайлы етіп қайта жасалған. Христиан шіркеулері мен мартирлік орындарындағы христиан зираттары құрылғанға дейін, барлық зираттар дерлік қаладан тыс орналасқан. Джон Бодел императорлық дәуірдегі үш зираттың әрқайсысының 150 мен 200 жылға созылған қарқынды пайдаланудың "өмірлік циклі" болғанын анықтады, бұл шамамен 4 немесе 5 ұрпақты қамтиды, содан кейін олар толтырылып, жерлері басқа мақсаттарға пайдаланылды. Қалалар мен қалалар өздерінің бастапқы заңды және салт-дәстүрлік шекараларынан тысқары кеңейгенде, бұрын қала ішіндегі зираттарды "қаладан тыс" деп қайта анықтау қажет болды, актілер мен белгілермен немесе жерлеуді жылжыту арқылы, қоғамдық немесе жеке пайдалану үшін қажетті жерді босату. Римдегі ең бұзылғыш және көзге түсетін құрылыс жобаларының бірі - оның су құбырлары, олардың жоспарлау және құрылысы жер иелерімен және жерді пайдаланушылармен заңды келісімдерде өте ұқыпты болуды және қабірлерге, қабірлерге, ескерткіштерге, шапельдерге және киелі орындарға зиян келтіруден, мүмкіндігінше, сақтануды қамтыды. Император Аврелийдің Римнің қабырғалы аумақтарын кеңейтуі оның жаңа қабырғаларына қасиетті және діни орындарды қосу арқылы осы мәселелерді айналып өтті; бірақ кейбір заңсыз жойылғандар болды, олар ресми түрде мойындалды және өтемақы төленді. Жеке және қоғамдық мүдделер қақтығысқан жерде заң жеке тұлғаларға келтірілген зиянды өтеуді қамтамасыз етті, бірақ алдын алуды емес. Б.з.д. 2-ғасырында аристократтардың монументалды қабірлері шаруашылық және қалалық вилла пейзажының бөлігі болды, олар кішігірім отбасы мүшелерінің қабірлерімен қоршалған, шаруалардың, жалпы жұмыскерлердің және осы жерді басқарған құлдардың қарапайым қабірлерімен көптеп басып тастады. Қалалар мен қалалар арасындағы басты жолдардан алыс, егіншілердің қабірлері өсімдіктерді немесе мал өсіруге жарамсыз кедей жерлерде орналасқан; жер иелері өздері қалаған жерде және қалаған адамдарға жерлеу орыны ұсынуға болады, қабірлер қайда орналасқандығына қарамастан қасиетті болды. Жер өлшеуші ретінде Сикул Флаккус эстаттардың шетіндегі қабір белгілерін шекара белгілерімен (циппи) шатастыру оңай екенін анықтады. Көптеген элиталар отбасылық шаруашылық пен виллада өз ата-бабаларының арасында жерленуді таңдады, император Марк Аврелий Антонин обасын (165-180 жж.) таратуға тырысып, осы практиканы тыйым салғанша. Тыйым кемінде 4-ғасырға дейін күшінде болды. Мұрагерлер мұраларын бөліп сатуға емес, толығымен сақтауға міндетті болуы мүмкін, және отбасылық атын сақтауға міндетті болуы мүмкін; мұны оларды босатушы мырзаның атын қабылдаған еріктілерге мүлікті беру арқылы жасауға болады. Мүлікті мұраға алған немесе сатып алған кез келген адам оның қабірлерін, ескерткіштерін және тұрғын құдайларын, соның ішінде дии Манестерін және Ларес-ін автоматты түрде алды, олар кемінде халық пікірінде тығыз байланысты болды.

In Rome, burial places were "always limited and frequently contested". The legislation that forbade almost all burial within the ritual boundaries of Roman cities and towns led to the development of necropolises alongside extramural roads, veritable "cities of the dead", with their own main and access roads, water supplies and prime development sites for grand monuments or mausolea. Amenities for visitors included rooms for family dining, kitchens and kitchen gardens. There was no zoning as such; the burial consecrated the ground, not vice versa, and the land beyond each tomb's perimeter was profane, open to public access. Plots could be rented or bought, with or without user ready or customised tombs. The great cemetery of Isola Sacra and the tombs that line both sides of the Via Appia Antica offer notable examples of roadside cemeteries. In the city of Rome, tombs also lined both embankments of the Tiber, a major waterway whose towpaths and wharves were in near constant use. Tombs were still being built there in the Imperial era, despite the hindrances they must have posed to businesses at docks and wharves, and the planning, building and maintenance of riverine roadways, bridges and aqueducts. Rome was virtually encircled by its dead. Cemeteries, tombs and their dead were protected by religious and civil laws and interdicts. A place used for burial was a locus religiosus; it belonged to the Manes gods because a body was buried there, or found there. Its disturbance was thought to cause pain and discomfort to the deceased, whether senator or slave. The discovery of any previously unknown interment on profane (public or private) land created an immediate encumbrance to its further use; it had revealed itself as a locus religiosus, and remained so unless the pontifs agreed to revoke its status and remove the body or bones. Death by lightning strike was thought a clear statement by Jupiter that the place and the victim belonged to him; the place was marked out accordingly, and the victim buried, though not with "ordinary rites". Cicero records a major pontifical decision that any grave in publicly owned land was unlawful, and therefore could not be treated as a locus religiosus. The decision paved the way for a mass exhumation of cemetery land just outside Rome's Colline Gate, and its eventual re use as public land. At more or less the same time, cremation hearths (ustrina) and rubbish dumping were banned from the Esquiline and for 2 miles beyond the city wall. Cicero thought that all this had to do with minimising the risk of fires; that was a factor, but the Esquiline's odour was a more immediate and notorious public nuisance. Augustus' ally Maecenas covered the site with 25 feet depth of soil, built himself a luxury urban villa there and opened its extensive gardens to the public, all at his own expense; this earned him much credit as a public benefactor. Various funerary structures built on Rome's outskirts by wealthy patrons around this time have been suggested as attempts to serve the funeral needs of the very poor. They included extensive columbaria with built in, efficient mass crematoria. In the Imperial era, cremation and tomb provision were displays of patronage; for example, the entirely underground columbaria with spaces for freedmen of the Julio Claudian house, at the Vigna Colina site. Disturbance or damage to tombs, memorials and lawfully interred human remains carried substantial penalties – malicious damage was a capital offence, though detection and punishment or compensation rather depended on whose remains, tombs, or memorials were involved, and who was applying or ignoring the law. The Via Basiliano's necropolis of 545 graves, jammed together and even overlapping, provides the evidence that violation of burial law was a "sore fact of life". Memorial stones have been found incorporated into houses, reused to create monuments to completely unrelated persons, and recycled in official buildings. In Puteoli, the municipality fined anyone who damaged the tomb of a decurion (a local, junior magistrate) 20,000 sestercii. Offenders could be prosecuted in civil courts. Some tomb inscriptions offer a cash reward to anyone who reported offenders to the civil authorities. Some memorials list those entitled to be placed there; some name persons or "alien clans" not entitled to use of the tomb. Some developers seem to have simply removed or ignored burial markers. Burial plots could be divided, subdivided and sold on, in parts or as a whole, or rented out to help cover the cost of maintenance; profits could be raised from the land by any appropriate means, such as sale of flowers from tomb gardens, but must only be used to repair, improve or maintain the site or its monuments, and not to "profit from death". There is evidence of severe near contemporary encroachments, theft of stones and unrepaired damage to tombs, grave markers and epitaphs. Tombs could be lawfully moved – a common result of frequent flooding of cemeteries – after exemption by the pontifices, but they could also gradually decay through neglect, and be lost. Families could move away, or die out. In Pompeii, a legible memorial stone was discovered face down, reshaped to make seating for a public latrine. Until the creation of Christian cemeteries at intramural sites of Christian churches and martyrdoms, almost all cemeteries were extramural. John Bodel found that three cemeteries of the Imperial era each had a "peak life" of between 150 and 200 years intensive use, involving perhaps 4 or 5 generations, before they were filled, and their land was repurposed. As cities and towns expanded beyond their original legal and ritual boundaries, formerly intramural cemeteries had to be redefined as "outside the city" with deeds and markers, or their burials moved, releasing much needed land for public or private use. Among Rome's most disruptive and obtrusive building projects were its aqueducts, whose planning and construction involved extreme care in legal negotiation with landowners and landusers, and avoidance of damage, if possible, to tombs, graves, monuments, chapels and shrines. The emperor Aurelian's expansion of Rome's walled areas skirted these issues by incorporating sacred and religious places into the fabric of his new walls; some strictly unlawful destruction, however, would have been inevitable, and this was officially recognised and compensated. Where private and public interests collided, the law provided for restitution of loss to private parties, but not prevention. By the 2nd century BC, the monumental tombs of aristocrats were a part of the rural and suburban villa landscape, surrounded by tombs of lesser family members, outnumbered by the humbler tombs of the bailiffs, commoner tenants, and slaves who ran the place. Far from the main roads between towns and cities, the graves of field workers occupied poor ground not worth the planting or grazing; landowners could offer burial space on their own property for whoever they wished, and wherever they pleased; graves were sacred no matter where. In his capacity as a land surveyor, Siculus Flaccus found that grave markers at the edge of estates were easily mistaken for boundary markers (cippi). Many of the elite chose burial among their ancestors at the family farm and villa, until the emperor Marcus Aurelius banned the practice in an effort to limit the spread of the Antonine Plague (165 to 180 AD). The ban remained in place until at least the 4th century. Heirs might be obliged by the terms of their inheritance to keep their inheritance whole, not sell it piecemeal, and to keep the family name alive; this could be done by leaving the property to freedmen, who adopted the name of the master who freed them. Whoever inherited or bought a property automatically acquired its graves, monuments and resident deities, including its dii Manes and Lares, who were closely associated – at least in popular opinion – with ancestor cult. If the family villa had to be sold, it was not unusual for the contract of sale to maintain the vendor's traditional rights of access to their family tombs, so that they could continue to observe their ancestral and commemorative rites and duties.

Ортақ қабірлер

Римдік элитаға лайықты жерлеу рәсімі орташа азаматтың жылдық табысының бірнеше есесін құрауы мүмкін, ал ең кедей адамдар үшін, қайырымдылыққа немесе күнделікті табысқа тәуелді, жерлеу клубына жазылуға қаражаты жетпес еді. Ең кедей азаматтардың әлеуметтік жағдайы құлдан аздап жоғары болғанымен, лайықты жерлеу мүмкіндігі одан да нашар болуы мүмкін. Әрине, кейбіреулерін туыстары, әділдер немесе олардың көмекшілері заңсыз тастап кеткен. Тарихта бірнеше жерлеу дағдарысы белгілі, көбінесе ашаршылық пен обаға байланысты, сондай-ақ денелерді жою мүмкіндігінің шектеулі болуына байланысты. Ең кедей адамдардың денелері, құл болсын немесе еркін, мемлекетке қарсы қылмыс жасаған және жазаланғандар сияқты, ар-ұятсыз жерлерге берілуі мүмкін еді (noxii). Көпшілігі, Эскилиндегідей шұңқырларға (puticuli, с. puticulus) тасталған деп есептеледі, қала шекарасының сыртында немесе ең жаман жағдайда, кәріздерге немесе өзендерге лақтырылып, дене қалдықтары шашырап кеткен. Шынымен мұқтаж және өлім-жітім жоғары болған кезде, мысалы, ашаршылық немесе эпидемия кезінде, жаппай жерлеу немесе минимал немесе ешқандай рәсімсіз жаппай өртеу – жалғыз мүмкіндік болуы мүмкін, сондай-ақ билік пен жерлеушілердің күшіне байланысты. Кейбір зерттеушілер мұны Римнің ең кедей топтарының қатыгез бәсекелестікке толы қоғамдағы салқындығының белгісі деп қарастырады. Қалдықтарды қоршау және қорғау үшін кейде флангалы плиткалар (немесе tegulae) қолданылды, олар керамикалық қабірге ұқсас қорап немесе екі еңбелі керамикалық қабір түрінде жасалған, қазіргі археологияда "Капуцин монахының капоты сияқты" (Alla cappuccina) деп аталады. Өлгендерді құрметтеу рәсімдері кезінде, қабірді тесіп өтетін түтік немесе воронка арқылы құйылатын сулар (libations) болған, және қажет болмағанда тығындалып қойылатын. Көп жағдайларда, денемен бірге қабірлік заттар да қойылатын, мәйіттің жайлылығы үшін туфа немесе ағаштан жасалған жастық берілуі мүмкін.

Үйлердегі қабірлер, колумбариялар және мавзолейлер

"Үй қабірлері" жақсы жағдайдағы, белгілі, бірақ көбінесе, субэлиталық отбасылар үшін төмен қоршалған сыртқы аумақта орналастырылатын, онда бақ болуы мүмкін. Мұндай қабірлердің сырты әдемі безендірілуі мүмкін, өтетін адамдардың назарын және қызығушылығын оятуға арналған, сыртқы түрінен гөрі жеке үйлердің жартылай қоғамдық аулалары сияқты қызмет ететін. Көптеген қабірлерде банкеттерге арналған бөлме, сөрелер, тамақ дайындау орындары және тастан жасалған банкеттік төсектер немесе төсектер қоюға арналған орын, сондай-ақ қабырғаға орнатылған мәйіттер немесе олардың күлін сақтауға арналған саркофагтар немесе урналар болған. Ішкі бөлмелерге отбасы мүшелері ғана кіре алатын болса керек, олардың көпшілігі өздерінің жерленетін жерін осы жерде күтіп, қайтыс болған туыстарына күтім жасауға міндеттенген. Қожайындарының өсиетімен босатылған құлдар бұрынғы қожайындарының атын алып, отбасының көптеген міндеттерін өз мойнына алған. Уақыт өте келе олардың есімдері мен ескерткіштері қабірдің алдындағы тізімге қосылуы мүмкін, ол өтетін әркімнің оқи алатын династиялық тарихы. Көптеген қабір иелері өсиеттерінде отбасылық банкеттер мен мерекелердің шығындарын жабу үшін қаражат қарастырған, оларды тойлау арқылы марқұм "ластанған денеден қасиетті ата-бабаға" бірте-бірте айналатын. Ең кішкентай "үй қабірлері" қорап тәрізді, тік қабырғалы, төмен шатырлы, бірақ жер бетінен бірнеше метр төмен және ішінде тұруға жеткілікті биік болған. Қабырғалар безендіруге мүмкіндік берген, соның ішінде кішкентай қабырға суреттері, рельефтер және мозаикалық қабырғалар мен едендер. Қосымша қабаттар қажет болған жағдайда, жер бетінен жоғары немесе төмен, қосымша кремациялық урналар немесе жерлеу қабірлері салынуы мүмкін. Кейбір жағдайларда мозаикалық едендер мұқият алынып, қосымша мәйіт жерленген, содан кейін мозаика қайта орнатылып, бүкіл еден қайтадан жабылатын, ал жаңа жерлеу үшін мозаикаға "тамақ құбыры" орнатылатын. Кейбір қабірлерде кіреберіс және естелік рәсімдер мен тойларға арналған заттарды сақтауға арналған бірнеше бөлме болған. Бай, беделді отбасылар үлкен, кейде орасан зор мавзолейлер салған. Ватикан маңындағы Castel Sant'Angelo, бастапқыда Адрианның мавзолейі, ең жақсы сақталған, өйткені ол бекініске айналдырылды. Сципиондар отбасының қабірі аристократиялық зиратта орналасқан және б.з.б. 3 ғасырдан б.з. 1 ғасырына дейін пайдаланылған. Керемет мавзолейдің айналасында гүлдік бақтар, бау-бақшалар, жүзімдіктер мен жеміс бақтары қосымша кіріс көзі ретінде, сондай-ақ отбасылық сапарлар мен тойлар үшін қабылдау бөлмелері мен асханалар болуы мүмкін. Кейбіреулері қабір кешенін күтіп ұстау, ұрлықтың алдын алу (әсіресе, өлгендерге арналған тамақ пен су), үйсіз кедейлерді қуу және өлгендерді бұзып қана қоймай, зиян келтіруден қорғау үшін тұрақты бағбандар мен күзетшілерді орналастыруға арналған шағын коттедждер салған. Қалалардан келетін жолдар Апий жолының бойындағы Виа Латина қабірлері сияқты кішкентай мавзолейлермен қатар орналасқан. Пешекші Эврисакс қабірі - Римнің Порта-Маджоре сыртындағы керемет жерде орналасқан әйгілі және бастапқыда өте сәнді қабір, б.з.б. 50-20 жылдары бай босатылған пешекші үшін салынған. Империяның шығысындағы Петрадағы қабірлер жартастарға қашалған, кейбіреулері императорлық кезеңнің эллиндік "барокко" стилінде жасалған әдемі әсемдіктермен безендірілген. Рим катакомбалары толығымен жер астында орналасқан. Олар христиандар, сондай-ақ барлық діндер, кейбір маманданған, мысалы, арнайы еврей бөлімдері тарапынан кеңінен пайдаланылған. Бұл Римнің астындағы жұмсақ тастардағы тар туннельдер жүйесі, онда нишалар марқұмның отбасыларына өте пайдалы саудамен сатылған. Оның ішінде көптеген суреттер сақталған. Христиандық дәуірде атақты шейіттің қабірінің жанында жерленуге ұмтылу кең таралды, сондай-ақ мұндай қабірлердің үстінде үлкен жерлеу залдары ашылды, олар көбінесе катакомбаның астында орналасқан. Оларда қатарлап орналасқан қабірлер, сондай-ақ отбасылық тамақтарға арналған орын болған, қазір оны агапе тойы ретінде қарастыруға болады. Римнің көптеген ірі шіркеулері бастапқыда жеке кәсіпорындар болған жерлеу залдары ретінде пайда болған; Константиннің отбасы Римнің қасиетті Агнес қабірінің үстіндегіге ие болған, оның қираған жерлері Санта-Констанцаның жанында, бастапқыда залға апсиді құрайтын Константиннің отбасы кесенесі.

"House tombs" for well off, prominent but in most cases, probably sub elite families were often contained within a low walled exterior precinct, which might include a garden. The exterior of such tombs could be highly decorative, designed to provoke the notice and curiosity of passers by, rather like the semi public atria of private town houses in function, if not appearance. Most had a decorated room for banqueting, complete with shelving, cooking facilities and stone built banqueting couches or space for couches to be brought in, and either sarcophagi containing the immured dead or cinerary altars or urns containing their ashes. Entry to the inner rooms was likely privileged to family members, most of whom could anticipate their own burial here, rewarding their commitment to care of their departed relatives. Slaves freed by their master's will took on their former owner's family name and many of their family responsibilities. In due course, their own names and epitaphs might be added to those already listed on the tomb frontage, a dynastic history to be read by any passer by. Most tomb owners made provision in their wills to cover the cost of family banquets and festivals, whose observance would gradually transform the deceased from "polluted body to sanctified ancestor". The smallest "house tombs" were box like, masonry structures with perpendicular walls, low roofed but submerged some feet below ground level and on the inside, high enough to stand in. The walls afforded opportunities for decoration, including small wall paintings, reliefs and mosaic walls and floors; extra floors could be added at need, above or below ground level, to contain additional cremation urns, or inhumation burials. In some cases, mosaic floors within house tombs were carefully removed, an additional corpse interred, then the mosaic repaired and the whole resealed, with a "feeding tube" set into the mosaic to provide for the new interment. Some tombs had an entrance lobby and several rooms to store paraphernalia for memorial ceremonies and feasts. Wealthy, prominent families built large, sometimes enormous, mausoleums. The Castel Sant'Angelo by the Vatican, originally the mausoleum of Hadrian, is the best preserved, as it was converted to a fortress. The family Tomb of the Scipios was in an aristocratic cemetery, and in use from the 3rd century BC to the 1st century AD. A grand mausoleum might include surrounding flower gardens, groves, vineyards and orchards as a source of extra income, reception rooms and kitchens for family visits and feasts. Some had small cottages built to house permanent gardeners and caretakers, employed to maintain the tomb complex, prevent thefts (especially of food and drink left there for the deceased), evict any indigent homeless, and protect the dead from disturbance and harm. The roads from cities were lined with smaller mausolea, such as the Tombs of Via Latina, along the Appian Way. The Tomb of Eurysaces the Baker is a famous and originally very ostentatious tomb in a prime spot just outside Rome's Porta Maggiore, erected for a rich freedman baker around 50–20 BC. The tombs at Petra, in the far east of the Empire are cut into cliffs, some with elaborate facades in the Hellenised "baroque" style of the Imperial period. The Catacombs of Rome were entirely underground. They were famously used by Christians, but also by all religions, with some specialization, such as special Jewish sections. They are large systems of narrow tunnels in the soft rock below Rome, where niches were sold to the families of the deceased in a very profitable trade. Decoration included paintings, many of which have survived. In the Christian period, burial near the grave of a famous martyr became desirable, and large funeral halls were opened over such graves, which were often in a catacomb underneath. These contained rows of tombs, but also space for meals for the family, now probably to be seen as agape feasts. Many of the large Roman churches began as funeral halls, which were originally private enterprises; the family of Constantine owned the one over the grave of Saint Agnes of Rome, whose ruins are next to Santa Costanza, originally a Constantinian family mausoleum forming an apse to the hall.

Саркофагтар

Көмірді жерлеу үшін қолданылатын урналар, көму рәсімі кең таралған сайын, саркофагтарға қарағанда азырақ танымал болды. Әсіресе 2-4 ғасырларда, олар көбінесе рельефтермен әшекейленді, бұл Римнің соңғы кезеңінің мүсіндемесі үшін маңызды құралға айналды. Суреттер мифологиядан, құпияларға қатысты діни сенімдерден, аллегориялардан, тарихтан немесе аң аулау немесе тойлау сахналарынан алынған. Көптеген саркофагтарда Нереидтер, фантастикалық теңіз жануарлары және басқа да теңіз суреттері бейнеленген, бұл теңіз арқылы орналасқан Ғашықтар аралдарына сілтеме жасауы мүмкін. Баланың саркофагы отбасылық өмірдің немесе Купидонның немесе ойнап жатқан балалардың лағпат бейнелерін көрсетуі мүмкін. Кейбір қабір жазуларында нәрестелердің есімдері және саркофагтардағы олардың қысқа ғұмырларының эпизодтары жазылған. Олар жасқа немесе жағдайға қарамастан, есейген балалар ретінде бейнеленген, ешқашан нәресте ретінде емес. Осылайша, олар отбасының естелік мерекелеріне қатыстырылған. Кейбір саркофагтар тірі кезінде тапсырыс беріліп, олардың сенімдерін немесе эстетикалық талғамын көрсететіндей етіп жасалған болуы мүмкін. Көпшілігі жаппай өндірілген, және егер оларда марқұмның портреті болса, көптеген жағдайда, фигураның беті сатып алуға дейін аяқталмайтын. Ойылып жасалған саркофагтар христиандыққа көшкен кезде де сақталды және 4-ші ғасырдың ортасындағы Юниус Басс саркофагы сияқты христиандық мүсіндерінің алғашқы кең таралған орнына айналды.

Әскери жерлеу рәсімі және жерлеу

"Өлілерге табыну, әсіресе, кәсібі өмірін қауіпке тікелей ұшыратып, ерте қайтыс болу мүмкіндігі бар адамдар үшін ерекше маңызды болды", - делінген. Римдіктердің пиетасқа деген құрметі, әскерилердің қаза тапқан әріптестерін құрметтеуге деген ниетін қамтиды, бірақ соғыс жағдайы дәстүрлі рәсімдерді уақтылы орындауға кедергі келтіруі мүмкін. Жағдай тығырықтан шыққанда, оларды жеке-жеке өртеп, күлін тұрақты жерлеу орнына жеткізу үшін ыдысқа салып қоюға болады. Рим армиясы Публий Квинтилий Варус басшылығымен б.з. 9 жылы Тейтобург орман шайқасында қатты жеңіліске ұшырағанда, Герман мен оның әскерлері бірнеше жылдан кейін шайқас алаңын тауып, олардың қалдықтарына жерлеу үйіндісін салғанға дейін еске алынбады. Империяның тұрақты гарнизондарында әр әскеридің жалақысының бір бөлігі жерлеу шығындарына, соның ішінде салт-дәстүрлі тамаққа, жерлеу рәсіміне және еске алуға арналды. Құнсұрауынан немесе жазатайым оқиғадан қайтыс болған әскерилерге де азаматтық өмірдегідей рәсімдер жасалған. Империяның әр жеріндегі қабір тастары мен ескерткіштерде белгілі бір лагерьлерде (кастра) орналасқан әскери қызметкерлер мен бөлімдер туралы мәліметтер жазылған. Егер денесі табылмаса, оның өліміне арналған кенотаф орнатуға болады, немесе оның азаматтығын көрсету үшін тогамен орауға болады. Олар өлімнен кейін арнайы сот алдында сотталады, ізгі амалдар жасағандар Элизиум даласына, жамандық жасағандар Тартарға жіберіледі. Мұндай сенімдердің қаншалықты көне, тұрақты және кең таралғаны белгісіз; оларға грек мифологиясы мен құпия діндердің әсері болған сияқты. Қатаң стоиктер мен эпикурейшілер жанды материалдық нәрсе деп жариялады, ол өлім кезінде денесінен бөлініп, жалпы өмірлік күшке қайта қосылады. Өлімнен кейін жеке жанның жалғасатынына сенім, оны тамақтандыруға, қанағаттандыруға және күшпен ұстап тұруға тырысатын үй және ата-бабаларға құрмет көрсету салтында көрінеді, ол әлі де өзіндік ерекшеліктерімен, мінезімен және қалауларымен, сондай-ақ оған қамқорлық жасайтындарға қамқорлық жасауға бейім; көлеңкелі Манес құдайларының кең және бейперне қауымдастығының бір бөлігі емес, құдайланған ата-баба. Құпия діндер тек қана кіріскендерге ғана мәңгілік өмірді уәделеген сияқты. Эзотерикалық діндердің белгілі түрлері римдік, египеттік және Таяу Шығыс мифологиясы мен астрологиясын біріктіріп, оның жақтастарының ай, күн және жұлдыздар арқылы қалай өркендейтінін сипаттайды. Содан кейін оқудан қалғандар немесе ізгіліксіздер қалдырылды, ал әлемнен кейінгі өмір тек азаптау орнына айналды. Құдайға ұнамдылар үшін бейбіт демалыс, аспандық той және Құдайды (Deus немесе Юпитер) көру сияқты бейнелер жиі кездеседі.

"The cult of the dead", it has been noted, "was particularly important to men whose profession exposed them to a premature demise". The Roman value of pietas encompassed the desire of soldiers to honor their fallen comrades, though the conditions of war might interfere with the timely performance of traditional rites. Under less urgent circumstances, they might be cremated individually, and their ashes placed in a vessel for transport to a permanent burial site. When the Roman army under the command of Publius Quinctilius Varus suffered their disastrous defeat at the Battle of Teutoburg Forest in 9 AD, they remained uncommemorated until Germanicus and his troops located the battlefield a few years later and made a funeral mound for their remains. In the permanent garrisons of the Empire, a portion of each soldier's pay was set aside and pooled for funeral expenses, including the ritual meal, the burial, and commemoration. Soldiers who died of illness or an accident during the normal routines of life would have been given the same rites as in civilian life.]] Tombstones and monuments throughout the Empire document military personnel and units stationed at particular camps (castra). If the body could not be recovered, the death could be commemorated with a cenotaph. or togate to emphasize his citizenship. and judged at death before a tribunal in the underworld, with those who had done good being sent to the Elysian Fields and those who had done ill sent to Tartarus. It is unclear how ancient, persistent and widely held such beliefs could have been; they seem influenced by Greek mythology and mystery cults. Strict Stoics and Epicurians declared the soul a material quality, drawn at death from its bodily home to rejoin an indistinct universal life force. Belief in the persistence of an individual soul after death is evident in domestic and ancestor cult practices that seek to feed, satisfy and sustain the soul as a familiar spirit, still imbued with an identity, personality and preferences, and a tendency to care for those who care for it; a divinised ancestor, rather than just one of a vast and impersonal community of shadowy Manes gods. The mysteries seem to have promised immortality only for the initiated. Known forms of esoteric religion combined Roman, Egyptian, and Middle Eastern mythology and astrology, describing the progress of its initiates through the regions of the moon, sun, and stars. The uninitiated or virtueless were then left behind, the underworld becoming solely a place of torment. Common depictions of the afterlife of the blessed include rest, a celestial banquet, and the vision of God (Deus or Jupiter).

Философия

Рим философиясының бағыты, мысалы, стоиктер, барлық жанның өліміне қатысты сөздерді ойша шағылыстыруды және қабылдауды жақтады. "Біреулер қалуы керек, енді біреулер кетуі керек, бізбен бірге болғандармен қуанып, кеткендерге қайғырмау керек". Шынайы қайғыру – нәрселердің мәнін сезбеу және қабылдамау. Эпиктет жақындарыңызды "құмыра" немесе "кристалл кесе" ретінде қарастыруға шақырды, ол сынуы мүмкін, бірақ рухты мазаламастан есте сақталады, себебі "сіз өзіңізге тиесілі емес, жанды жақсы көресіз. Ол сізге уақытша берілген, мәңгілік емес, жылдың белгілі мезгілінде пісетін инжір сияқты. Егер сіз оны қыста іздесеңіз, ақымақсыз". Рим мәтіндері мен ескерткіштерінде, кем дегенде, адам өлгеннен кейін не болатыны, сондай-ақ, өмірдің жалғасатыны туралы нақты пікір қалыптаспаған. Ежелгі Плиний "Табиғат тарихында" көптеген адамдардың өлгеннен кейін туылғанға дейін болған сезімтал емес күйге оралатынына сенеді дейді, бірақ жанның өміршеңдігіне сенетіндер де бар екенін мойындайды, тіпті оларды қынжырлайды. Кіші Сенека екі жақты да қолдайды, өлімнің толық жойылғанын айтады, сонымен қатар рухтың дене түрмесінен шыққаннан кейін де сақталуы мүмкін екенін айтады. Тацит "Агриколаның" соңында Плинийге қарама-қарсы пікір білдіреді және даналардың рухтың денемен бірге өлмейтініне сенеді дейді, бірақ бұл Елисей мифологиялық идеясына сілтеме жасайтын ізгілерге қатысты болуы мүмкін.