Кіріспе

У императоршасы Чэнь (孝武陳皇后) – Хань әулетінің императоршасы және Хань императоры У-дың (Лю Че) бірінші әйелі. Ол сондай-ақ Чэнь Цзяо немесе оның балалық шақтағы аты Чэнь А'Цзяо (陈阿娇) ретінде де белгілі болды. Ол Чэнь Вудың (әкесі) және Лю Пяоның (анасы) қызы, сонымен қатар Лю Чедің үлкен туысы. Оның есімі Цзяо (嬌 / 娇) – «талантты және әдемі» деген мағынаны білдіреді және түрлі қытай өлеңдері мен идиомаларында кездеседі. Гуантау ханшайымы Лю Пяо бір күні жас Лю Чеді құшағына алып, оған қызы Чэнь Цзяоға үйленгісі келетінін сұрады. Жас ханзада егер үйленсе, «оған алтын үй салам» деп мақтанды. Осылайша Лю Че мен Чэнь Цзяо арасында үйлену тойы ұйымдастырылды, және Чэнь Цзяо Лю Че билік құрған кезде Қытайдың бірінші императоршасы болды. Императорша Чэньнің оқиғасы Бан Гудың «Ханьу оқиғалары» (汉武故事) кітабында жазылған «Алтын үйге Цзяоны жасыру» (金屋藏嬌) деген қытай идиомасына әсер етті. Ақын Сима Сяньру императорша Чэнь Цзяо мен император Лю Че арасындағы махаббатты суреттейтін «Ұзын қақпаның әні» (長門賦 Чанменфу) атты өлең жазды.

Ерте өмір және неке

Императрица Чэнь – Чэнь Ву (陳午) маркизінің және Хан императоры Цзиньнің үлкен әпкесі Гуантау ханшайымы Лю Пяоның (劉嫖) қызы еді. Императрица Чэннің екі ағасы болды: Чэнь Сюй (陳須) және Чэнь Цзяо (陳蟜, басқа иероглифтермен). Оның нағыз аты туралы нақты тарихи мәліметтер жоқ, ал "А'Цзяо" деген есім Ван Гудің "Ханву әңгімелерінде" (漢武故事 / 汉武故事) кездеседі, бұл кітап Вэй-Цзинь дәуірінде жазылған деп саналады. Гуантау ханшайымы бастапқыда өзінің жасөспірім қызын Лю Ронгқа (劉榮) – император Цзиньнің үлкен ұлы және сол кездегі мұрагер ханзадаға, сондай-ақ оның сүйікті кәнизағы Ли ханымның (栗姬) ұлына үйлендіруді ұсынды. Бірақ Ли ханым бұл ұсынысты кешіріп қабылдамады, себебі Гуантау ханшайымы император Цзиньге жиі жаңа кәнизақтар әкеліп, оның ықыласын өзіне аударғанына ренжіді. Осыдан қатты қорланған және ашуланған Гуантау ханшайымы император Цзиңнің тағы бір сүйікті кәнизағы Ван Чжиге (王娕) жақындап, қызын Ван Чжидің 5 жасар ұлы Лю Чэге (劉徹), император Цзиңнің оныншы (және, мүмкін, сүйікті) ұлына, содан кейін Цзяодун ханзадасына (膠東王) үйлендіруді ұсынды. Ван Чжи, бәрін сырттан бақылап отырған, мүмкіндігін сезіп, ұсынысты қуана қабылдады. Бұл саяси одақ олардың арасындағы байланысты нығайтты. Содан кейін олар император Цзиңнің Ли ханымға деген наразылығын күшейту үшін бірлесіп әрекет етті. Ли ханымның өзінің ақымақтығымен қосылған бұл әрекеттер нәтижесінде Лю Ронг 150 жылы мұрагер ханзада лауазымынан алынып, Линцзян ханзадасы (臨江王) етіп төмендетіліп, астана Чанъаньнан қуылды. Ли ханым көп ұзамай қайтыс болды, ал Лю Ронг екі жылдан кейін императорлық киелі жерлерді заңсыз басып алғаны үшін тұтқындалды және қамауда өзін-өзі өлтірді. Алайда, император Цзиң бастапқыда Лю Чэ мен Чэнь Цзяоның жас айырмашылығына байланысты (Чэнь Лю Чэден кем дегенде 8-9 жас үлкен болғандықтан) олардың одағын мақұлдамады. Бірақ Вэй-Цзинь дәуіріндегі "Ханву әңгімелерінде" (漢武故事 / 汉武故事) айтылғандай, бір патшалық тойда Гуантау ханшайымы жас ханзаданы қолына алып, оған қызға үйленгісі келетінін сұрады. Көптеген сарай қыздарынан бас тартылғаннан кейін, ханшайым Гуантао ақырында қызы Чэнь Цзяоны Лю Чэге көрсетті, ол үйленсе, "оған алтын үй салады" деп мақтанды. Осыдан шыққан қытайлық мақал – "Цзяоны алтын үйге орналастыру" (lang=zh hant), алғаш рет Ван Гудің "Ханву әңгімелерінде" жазылған.

Императрица ретінде

Хан әулеті осы уақытқа дейін экономикалық еркіндік пен үкіметтің орталықсыздандырылуын қолдаған даоистік ву-вей (無為而治) идеологиясы бойынша басқарылды. Сыртқы саясат тұрғысынан, мерзімді хецин солтүстікке қарай көшпелі Сяньби конфедерациясымен де-юре "бейбітшілік" орнату үшін қолданылды. Бұл саясат Цинь әулетінен кейінгі азамат соғысынан кейін экономикалық жаңаруды ынталандыруда маңызды болды, бірақ кемшіліктері де болды. Интервенциялық емес саясат орталық үкіметтің ақшалай реттеу мен саяси бақылауын жоғалтуына әкелді, феодалдық вассалдық мемлекеттердің үстемдік тануына және тәртіпсіздікке мүмкіндік берді, нәтижесінде Цзин императорының тұсында жеті княздық көтерілісі болды. Билеуші топтар арасындағы жеңілтекшілік әлеуметтік мобильділікті де тоқтатты, сондай-ақ ақсүйектердің заңдарды елемеуіне ықпал етті, бұл басқа азаматтарды зорлаған және қысымға алған жергілікті деспоттардың пайда болуына әкелді. Хэцин саясаты Хань шекараларын Сяньби шабуылдарынан қорғауға жеткіліксіз болды, көшпелі атты әскерлер астанадан 300 ли қашықтықта басып кірді. Цзя И және Чао Куо сияқты көрнекті саясаткерлер бұрын маңызды саяси реформалар қажеттігі туралы кеңес берген, бірақ император Вэнь де, император Цзин де мұндай өзгерістерді жүзеге асыруға дайын болған жоқ. Өзінен бұрынғы императорлардан айырмашылығы, жас император У қалыптасқан жағдайға төзуге дайын емес еді. Конфуцийшіл ғалымдардың кеңесі бойынша, император У билікке келгеннен кейін бір жылдан аз уақыт өткен соң, тарихқа Джианьюань реформасы (建元新政) ретінде белгілі амбициялық реформаны бастады. Алайда, оның реформалары ақсүйектердің мүдделеріне қауіп төндірді және Хан сарайында саяси билікті қолға алған әжесі, Ұлы Императрица Доуға тез жеңілді. Оның екі асыл жанкүйері Доу Ин және Тянь Фэн екеуінің де лауазымдары алынып тасталды; оның екі кеңесшісі Ван Цзан және Чжао Ван импичментке ұшырады, тұтқындалды және түрмеде өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Император Удың одақтастары болмағандықтан, оны тақтан алу үшін қастандықтар жасалды. Осы кезде Чэнь ханшайымы Император Уға бірнеше жыл бұрын тұрмысқа шыққан, бірақ жүктілікке қол жеткізе алмады. Ол күйеуінің назарын өзіне аудару үшін оған басқа әйелдерді алуға тыйым салды. Жас және энергикалық Император Удың әлі де баласыз болғаны саяси жаулары оны биліктен шығаруды (патшалық қан тұқымын жалғастыра алмауы - маңызды мәселе) және оны таоистік идеологияның белгілі өкілі Хуайнань патшасы Лю Аньмен (劉安) ауыстыруды қарастыру үшін сылтау ретінде пайдаланды. Император Удың саяси өмірі қазір оның әпкесі / енесінің лоббисіне қатты тәуелді болды. Гуантау ханшайымы бұл мүмкіндікті пайдаланып, күйеуінен тым көп талаптар қойды. Ұлы Императрица жесір Дудың қызы, Императордың әпкесі және қайын анасы және Императорды билікке орнатуға және ұстап тұруға көмектескен адам ретінде Гуантау ханшайымы Ұлы ханшайым Ду (窦太主, Dòu tài zhǔ) деген бұрын-соңды болмаған атақты алды; Бұл лауазым оған сарайда әлдеқайда үлкен императорлық артықшылықтарды берді. Император У Чэнь ханшайымының құрттығы мен жаман мінез-құлқына риза болмағандықтан, анасының ашкөздігіне ашуланды, бірақ анасы Императрица Вангтың кеңесі бойынша мұндай қорлықтарға төзуге мәжбүр болды. Содан кейін ол келесі бірнеше жыл бойы мойынсұнғыш, гедонистік болып көрінді және барлық саяси амбицияларынан бас тартты, бірақ шын мәнінде жақтастарын жасырын түрде жалдады. 139 жылы Башангта (灞上) жыл сайынғы көктемгі рәсімдік рәсімге қатысқан кезде, өзінің билігінің екінші жылында Император У қайтып келе жатқанда үлкен әпкесінің үйіне кездейсоқ баруды шешті. Оның әпкесі, Пиньян ханшайымы (平陽公主), көптен бері әпкесі Гуантау ханшайымына еліктеп, өзін саяси ықпал ету үшін, жас әйелдерді жинап, ағасының күйеулігіне ұсынды. Алайда, оның жоспары іске аспады, өйткені оның ешбір кандидаты Император Уға әсер ете алмады. Ағасының көңілі қалғанын, оның көңілі қалғанын байқаған ол үйіне бишілер шақырып, көңіл көтерді. Бұл жолы Император У Вэй Зифу (衛子夫) деген жас әншіге көз тігіп, оған бірден ғашық болды. Вэй Цзифумен романтикалық кездесуден кейін Император У дереу өз қарындасына сыйлық ретінде мың алтын теңгені берді, ал ол өз кезегінде жаңа қызды сыйлық ретінде ұсынды. Алайда, Чанъанға оралғаннан кейін, Император У Вэй Цзифуны елеусіз сарай қызметшісі ретінде тастап кетуге мәжбүр болды және Император Чэньнің қысымымен одан бір жылдан астам уақыт бойы көңіл бөлмеді. Олар Вэй Цзифу сарайдан шығуға тырысқанда, сарайдан қуылған қызметшілердің қатарына араласып, қайта кездеспеді. Ескі махаббат жаңарып, Вэй Цзифу тез жүкті болды, бұл Император Удың бедеулігі туралы барлық күмәнді жойды. Бұл оның сүйікті күйеуі болуын қамтамасыз етті. Кенже әйелдің күйеуінің махаббатына ие болуы Император Чэньді ашуландырды, бірақ Вэй Цзифу енді Император Удың тікелей қорғауында болғандықтан, ол ештеңе жасай алмады. Гуантау ханшайымы қызының кектесуін іздеуге тырысты және Вэй Цзифутың жартылай бауыры Вэй Цин (衛青) Жанчжан лагерінде (建章營, Император Удың сарайлық гвардиясы) атты әскер ретінде қызмет ететінін білгеннен кейін, ол оны ұрлап өлтіру үшін адамдарды жіберді. Алайда, Вэй Цин оның достары, сарай гвардиясының тобы, басшысы Гунсунь Ао (公孫敖) тарапынан құтқарылды, ол осы оқиға туралы Император Уға хабарлады. Император Чэнь мен оның анасына наразылық білдіру үшін Император У Вэй Цзифуны әйел (夫人, императрицадан төменгі күйеуі) етіп жариялады, Вэй Цинды Жанчжан лагерінің (建章監) бастығы, штаб бастығы (侍中) және кеңесші (太中大夫) етіп тағайындады, Вэй отбасының бірнеше басқа мүшелерін жоғарылатты және Вэй Цинды құтқаруға үлес қосқандарды марапаттады. Әйел Вэй Цзифу кейін он жылдан астам уақыт бойы Император Удың махаббатына толық ие болды және оған үш қыз туды. Император Чэнь, енді Император Умен ашық түрде қарым-қатынасын үзген, көбінесе назарсыз қалды. Көңілі қалған және қызғанышпен, ол күйеуінің назарын қайтару үшін бірнеше рет өліміне дейін баруға тырысты, бұл Император Уды одан да ашуландырды. Көмектесусіз және үмітсіз, ол ашуын айту үшін қайта-қайта анасына жүгінді. Оның анасы Пиньян ханшайымын оның қызының некесін саботаж жасады деп айыптады, бірақ Император Чэньнің өзінің бедеулігінен ғана құлағанын айтып, одан жалтара берді. Осы аргументке оқшауланған Император Чэнь 90 миллионнан астам монета жұмсап, емдеуге тырысты, бірақ нәтижесі болмады. Алайда, Вэй Цин оқиғасынан бері Император У оның сарайына бармағандықтан, жүкті болу мүмкін емес еді. Хан заңдарына сәйкес, әсіресе ақсүйек отбасыларына қатысты жалаң колдану өлім жазасына кесіледі. Император Чэньнің Чу Фубен байланысы жақын арада анықталды, және Император У қорқынышты прокурор Чжан Танды (張湯) тергеуге тағайындады. Чжанның кең ауқымды шабуылынан кейін Чу Фу өлім жазасына кесілді және 300-ден астам айыпталушылардың басы кесілді. Император У 130 жылдың 20 тамызында Император Чэньді императрица лауазымынан ресми түрде шеттету туралы жарлық шығарды және оны астана Чанъаннан қуды және оны Ұзын дарбаза сарайында (長門宮) үй қамауына алды, бұл Гуантау ханшайымы Император Удың жеке дағдарыларын бастан кешіруіне байланысты сыйлық ретінде ұсынған шалғайдағы үй, бірақ Император У әйеліне барлық күнделікті тұрмыстық қажеттіліктерді қамтамасыз ететініне уәде берген. Екі жылдан кейін...

Жас айырмашылығы

Императрица Ченнің туған жылы туралы сенімді тарихи деректер болмағандықтан, оның император Умен жас айырмасын дәл есептеуге шама жоқ. Дегенмен, Чэнь Цзяо бастапқыда император Удың ағасы Лю Ронға үйленуі жоспарланған еді. Лю Ронның туған жылы тарихи жазбаларда көрсетілмегенімен, тарихи мәліметтерге сүйене отырып оның жасын шамалауға болады. Император Удың үлкен ағаларының бірі Лю Фэй (劉非, Император Цзиннің бесінші ұлы) император Удан 12 жас үлкен болғандығы жазылған; ол Жеті мемлекет көтерілісі кезінде 15 жаста болса, ал кішкентай Лю Чэге 3 жас болған. Лю Ронг пен Лю Фэйдің арасында Ли ханымнан (Лю Ронгтың анасынан) туған екі ағасы және Лю Фэйдің анасынан туған бір ағасы болғандықтан, Лю Ронг Лю Фэйден кем дегенде 2 жас үлкен, демек император Удан кем дегенде 14 жас үлкен болған. Гуантао ханшайымын ұсыныс жасаған кезде Лю Ронг шамамен 20 жаста болған, яғни Чэнь Цзяо кем дегенде жасөспірім шағында болуы керек (әйтпесе үйлену үшін тым жас болар еді). Лиу Чэ некелесу кезінде 5 жаста болған екенін ескерсек, оның және оның құдасының арасындағы жас айырмашылығы кем дегенде 8-9 жылды құрауы керек.