Кіріспе
Батыс Хан әулетінің императрицасы Вэй Цзыфу (; б.з.д. 9 қыркүйекте қайтыс болды), қайтысынан кейін «Исаны білгіш императрица» немесе Вэй Си Ху (衛思后, "Уай ойлы императрица") деп белгілі болды, ежелгі Қытайдың Хан әулеті кезеңінде императордың әйелі болды. Ол атақты император Удың екінші әйелі және 49 жыл бойы оның жұбайы болды. Ол 38 жыл бойы императрица болды, бұл Қытай тарихындағы екінші ең ұзақ мерзім (тек Мин әулетінің Уанли императорының әйелі Ван императрицасының 47 жылдық билігінен кейін ғана). Ол император Удың мұрагері Лю Цзюдің анасы және Лю Биньидің арғы әжесі, сондай-ақ атақты генерал Вэй Циннің туған әпкесі, Хуо Кубиннің кіші тәтесі және хан мемлекет қайраткері Хуо Гуанның әкесінің әйелі болды.
Wei Zifu (; died 9 September 91 BC), posthumously known as Empress Si of the Filial Wu or Wei Si Hou (衛思后, "Wei the Thoughtful Empress"), was an empress consort during ancient China's Han dynasty. She was the second wife of the famous Emperor Wu and his spouse for 49 years. She stayed as his empress for 38 years, the second longest in Chinese history (behind only the 47 year reign of Empress Wang, the wife of Ming dynasty's Wanli Emperor, who lived over 1,600 years later). She was the mother of Emperor Wu's heir apparent Liu Ju and a great grandmother of Liu Bingyi, as well as an older half sister of the famed general Wei Qing, a younger aunt of Huo Qubing, and a step aunt of Han statesman Huo Guang.
Отбасылық тарихы және ерте жылдары
Вэй Цзифу қарапайым отбасында, құл шаруалар отбасында дүниеге келді. Ол төртінші бала және император Удың үлкен әпкесі, ханшайым Пиньянның (平陽公主) үйіндегі қарапайым үй қызметшісінің кіші қызы еді. Оның әкесі, шамасы, оның туған шағында қайтыс болған, себебі оның отбасы мүшелерінің көпшілігі туралы тарихи жазбалар өте аз. Одан көп ұзамай туған кіші ағасы Вэй Цин, анасының ханшайымның үйіндегі төмен дәрежелі шенеунікпен болған заңсыз қатынасынан туған бала еді. Вэй Цзифу әлі кішкентай кезінде ханшайымның сарайында әнші болып алынды, онда ол би және төрт өнердің негіздерін меңгерді.
Император Вумен кездесу және жұбайлық қарым-қатынас
Император Удың жаңа үйленген бірінші әйелі, императрица Ченмен қарым-қатынасы 16 жасында таққа отырғаннан кейін көп ұзамай шиеленісе бастады. Императрица Чен одан кем дегенде 8 жас үлкен туысқан болды, олардың одағы оның анасы, Консорт Ван Чжи (王夫人) мен оның әкесінің әпкесі, Ұлы ханшайым Лю Жу арасындағы саяси келісімнің нәтижесінде жасалды. Лю Жу кейіннен 1 маусымда б.з.д. 122 жылы тәж мұрагері болып жарияланды. Вэй Цзифу императрица болғаннан кейін, Вэй Цин, енді император Удың кеңейтілген отбасының мүшесі саналды, Сионнуға қарсы соғыс күш-жігерінде маңызды рөлдер атқаратын болды және б.з.д. 124 жылы Сионнудың Оң қанатты билеушісін (右賢王) жеңгеннен кейін Барлық қарулы күштердің генерал-сиссимусы (大將軍) болып тағайындалды. Императрица Вэйдің жүйсін інісі Хуо Кубинг де Хэси дәлізін бақылау үшін жүргізілген бірнеше сәтті науқандардың көрнекті әскери тактигі болды. Б.з.д. 123 жылы Вэй әулеті бес маркиздік атаққа ие болды және ең жоғары отбасылық құрметке жетті, бұл құл тегінен шыққан ру үшін ерекше жетістік еді. Вэй әулетінің өркендеуі Вэй Цин мен Хуо Кубиннің әскери дарынына көп қарыз болғанымен, Вэй Цзифу көбінесе отбасының тірегі ретінде қарастырылды. Сол кездегі халық әнінде айтылғандай:
«Осы Вэй әулетінің үлкен жетістіктерінің арқасында, кейінгі көптеген Хань императорлары Вэй тегі бар кәнизақтарға үйленуді жақсы ырысқа кенелудің жолы деп санады». Өзінің билік кезеңінде Вэй Цзифу қарапайым, сақты және жайлы императрица ретінде танылды, ол өз руының мүшелерін тәртіпте ұстауға және проблемалардан аулақ болуға бар күшін салды. Тарихшы Сима Цянь, император Удың кеңейтілген отбасыларына көбінесе күмәнді және жоғарыдан қараушылықпен қарағанымен, императрица Вэйді «жақсы мінезді» (嘉夫德若斯) деп сипаттады. Уақыт өте келе, император Удың императрица Вэйға деген сезімі суынып, ол Консорт Ван (王夫人), Консорт Ли (李夫人) және Лю Фулиннің анасы Чжао ханшайым (趙婕妤) сияқты басқа кәнизақтарға көңіл бөлді. Алайда, ол императрица Вэйдің пікірін құрметтеуді жалғастырды және оған сарай істерін басқаруды сеніп тапсырды: Чаншен, Чанле және Уянь сарайларын, әсіресе Шаофуды (император Удың барлық әскери және мемлекеттік істерді басқарған және барлық әскери құпияларды және құпия үкіметтік ақпаратты сақтаған ішкі сарайын), ол астанадан кеткен кезде, ал оның ұлы, тәж мұрагері Лю Жуды барлық үкіметтік және шекаралық істердің регенті етіп тағайындады. Император Удың императрица Вэйге деген сенімі соншалықты зор болды, ол императрицадан сарайларда қабылданатын маңызды шешімдер туралы хабарлағысы келгенде, император У оның баяндамаларын ауызша тыңдады және көбінесе оларды тыңдаудан бас тартты. Ол сарай істері бойынша императрица Вэйдің шешімдеріне толық сенді. Кейін Консорт Лидің отбасы мен Вэй Цзифутың отбасы арасында азаматтық тәртіпсіздіктер туындады, нәтижесінде Ли құлатылып, оның бірнеше туыстары жазаланды.
Тақ мұрагері бүлік шығарып , өледі
Жасы ұлғайған У императоры өзіне қарсы сиқыр қолданылуы мүмкін деп күдіктеніп, паранояға ұшырады. Сонымен бірге бірқатар сиқыр қуғындары басталды, көптеген адамдар, олардың ішінде жоғары лауазымды шенеуніктер мен олардың отбасылары сиқыр жасады деген айыппен сотталып, көбінесе кландарымен бірге жазаланды. Көп ұзамай осы сиқыр қуғындары мұрагерлік күреспен байланысып, үлкен апатқа ұласты. 94 жылы император Вудың кіші ұлы Лю Фулинг Леди Жаодан дүниеге келді, император Ву 62 жасында балалы болғанына өте қуанды. Леди Жаоның өзін император Вуға бір сиқыршы таныстырған екен, сондай-ақ ол «Жұдырық әйелі» (拳夫人) немесе «Ілгері әйелі» (鉤弋夫人) деп те белгілі болды. Себебі, оның туғанда жұдырығы қысыңқы болған, ал император Ву оған массаж жасағанда, қызықтай түрде ашылып, ішіндегі жаде ілгері көрінген екен. Лю Фулингке жүктілігі 14 айға созылғандықтан – бұл мифтік император Яоның жүктілігімен бірдей болды – император Ву оның үйіне «Яо анасының қақпасы» (堯母門) деп атауды шешті. Бұл император Ву 38 жастағы Лю Цзюден құтылып, оның орнына 3 жастағы Лю Фулингті мұрагер ханзада етпек деген күдіктерге орын берді. Император Вудың мұндай ниетіне ешқандай дәлел болмаса да, келесі жылы мұрагер ханзада Лю Цзю мен император Вэйге қарсы қастандықтар жасала бастады. Осы қастандықтардың бірін жоғары дәрежелі заң қызметкері Цзян Чонг (江充) жасады, ол өзінің аяусыздығымен және мүмкіндікті пайдалануымен танымал еді. Цзян бұрын Лю Цзюмен келіспеген болатын, себебі ол ханзаданың көмекшілерінің бірін императорлық жолды дұрыс пайдаланбағаны үшін тұтқындаған еді, және Лю Цзю таққа отырғаннан кейін өш алатынынан қорқып жүрген. Тағы бір қастандық жасаушы – император Вудың бас евнухі Су Вэнь (蘇文) еді, ол император Ву мен Леди Жаоның тұрмысын басқаруға жауапты болған және бұрын ханзаданы император Вудың сарай қызметшілерімен зина жасады деп жалған айыптап, оған айып тағуға тырысқан. Бірінші сот б.з.д. 91 жылы басталды, оған премьер-министр Гонсун Ао (император Вэйдің күйеу інісі) мен оның ұлы қатысты, олар түрмеде түсініксіз жағдайда суицид жасады, ал олардың кланы жазаланды. Лю Цзюдің әпкелері, принцесса Чжуй және принцесса Янши, сондай-ақ туысы Вэй Кан (衛伉, Вэй Циннің үлкен ұлы) да сиқыр жасады деген айыппен сотталып, жазаланды, нәтижесінде оның Хан сарайындағы барлық саяси одақтастарынан айырылды. Рұқсат етілген сиқыр қуғындары басталғаннан кейін, Цзян Чонг пен Су Вэнь темірді соғу керек болғанда соқты, және Лю Цзюге қарсы сиқыр жасады деген айып тақты. Денесі нашарлап, денсаулығы сырғанаған император Ву сол кезде Ганькуандағы жазғы сарайында (甘泉, қазіргі Сянян, Шэньси) болғандықтан, күнделікті ақпарат алу үшін Цзян мен Суға қатты сенеді. Цзян император Вудың рұқсатымен әр түрлі сарайларды аралап, «қылмыскерлердің» үйіне вуду қуыршақтары мен құпия жазулары бар маталарды жасырды, содан кейін оларды сол жерде соттады. Ақырында ол Лю Цзю мен император Вэйдің сарайларына жетіп, соншалықты қазба жұмыстарын жүргізді, төсекке орын жетпеді. Ол мұрагер ханзаданың үйінде қылмыстың көптеген дәлелдерін тапқанын мәлімдеді. Бұл жағдай Лю Цзюді қатты таң қалдырды, ол жақын кеңесшілерімен кеңесуге мәжбүр болды. Оның ұстазы Ши Де (石德) Чжао Гаоның Ин Фусуды өлтіру туралы аңызға айналған оқиғасын еске түсіріп, император Вудың қаза болған болуы мүмкін деген ойды ұсынды, содан кейін Лю Цзюге бүлік көтеріп, жамандық жасаушыларды құртуға кеңес берді. Лю Цзю бастапқыда күмәнмен қарап, Ганькуан сарайына барып, әкесіне түсіндірме беруді жөн көрді, бірақ Цзян Чонгтың хабаршылары жалған айыптауларды хабарлауға келе жатқанын білгенде, Шидің ұсынысын қабылдауға шешім қабылдады. Ол император Вудың хабаршысының кейпін киіп, Цзян мен оның серіктестерін тұтқындады, бірақ Су Вэнь қашып кетті. Содан кейін ол Цзянды жеке өзі жазалап, өлім жазасына кесті, және оның іс-әрекеті туралы анасына хабарлады. Күйеуі мен ұлы арасындағы дилеммаға тап болған император Вэй ұлын қолдап, Лю Цзюге сарай күзетшілерін жинап, жазалаушылардың қарсы шабуылына қарсы тұру үшін азаматтық жасақтарды жинауға рұқсат берді. Сол кезде Су Вэнь Ганькуан сарайына жүгіріп барып, император Вуға ханзаданың елге опасыздық жасағанын айтты. Император Ву оған сенбей, Лю Цзюдің Цзян Чунға ашуланғанын түсінді, ол Чанъанға хабаршы жіберіп, ұлын түсіндірме беруге шақырды. Бұл хабаршы, төменгі дәрежелі евнук, астанаға баруға батылы бармады, керісінше қайтып келді және император Вуға Лю Цзю оны өлтіретінін жалған хабар берді. Осы уақытқа дейін ашуланып, ұлының өзін құлатуды жоспарлап отырғанына сенімді болған У императоры өзінің немере інісі, премьер-министр Лю Кумаоға (劉屈犛) Хан әскерін басқаруға және бүлікті басуға бұйрық берді. Екі күш бес күн бойы Чанъань көшелерінде шайқасты, бірақ Лю Кумаоның әскерлері принц Джудың әкесінің рұқсаты жоқ екені белгілі болғаннан кейін жеңіп шықты. Лю Цзю екі ұлымен бірге астанадан қашуға мәжбүр болды, ал қалған отбасы мүшелері, бірнеше айлық немересі Лю Бинйиді қоспағанда, өлтірілді, ол түрмеге тасталды. Лю Цзюдің қашқаннан кейін, император Ву император Вэйдің сарайына екі шенеунік жіберіп, оның мөрiн тартып алды (яғни, оны қызметтен шеттетуге дайындады). Вэй Цзуфу бұған жауап ретінде суицид жасады және Фуан қақпасының (覆盎門, Чанъанның шығыс-оңтүстік қақпасы) шығыс жағындағы Тонгбай (桐柏) жеріне шағын табытпен жерленді. Оның кланының көп бөлігі де осы қырқылыста жойылды. Мұрагер ханзада Лю Цзю кейіннен Ху округінде (湖縣) жергілікті шенеуніктермен ұсталды, олар сыйлық алуға асығысқан, және қашу мүмкін емес екенін түсінгенде суицид жасады. Оның екі ұлы да өлтірілді.
One of the conspirators was Jiang Chong (江充), a high ranking legal official known for his ruthlessness and opportunism. Jiang once had a run in with Liu Ju after arresting one of the crown prince's assistants for improper use of an imperial road, and feared that Liu Ju would seek payback after ascending to the throne. Another conspirator was Emperor Wu's chief eunuch Su Wen (蘇文), who was in charge of managing Emperor Wu and Lady Zhao's living arrangements, and had previously tried to frame the Crown Prince by falsely accusing him of committing adultery with Emperor Wu's palace maids. The first trial began in early 91 BC involving Prime Minister Gongsun Ao (Empress Wei's brother in law) and his son, leading to their unexplained suicide in jail and the execution of their clan. Liu Ju's sisters Princess Zhuyi and Princess Yangshi as well as cousin Wei Kang (衛伉, Wei Qing's eldest son) were also accused of involvement in witchcraft and executed, effectively removing almost all of his political allies in the Han court. With the sanctioned witch hunts underway, Jiang Chong and Su Wen decided to strike while the iron was hot and move against Liu Ju, once again with the accusation of witchcraft. Because the physically deteriorating Emperor Wu was then staying at his summer palace in Ganquan (甘泉, in modern Xianyang, Shaanxi), he relied heavily on Jiang and Su for day to day information. Jiang, with the approval from Emperor Wu, searched through various palaces, planted voodoo dolls and pieces of cloth with mysterious writings in the house of the "perpetrators", then condemned the victims on the spot. Eventually he reached the palaces of Liu Ju and Empress Wei, engaged in so much digging that there were barely any space to lay a bed. He then announced that he found overwhelming evidence of crime particularly at the Crown Prince's household. Liu Ju was shocked by this and forced to consult his close advisers. His teacher Shi De (石德), invoking the infamous story of Zhao Gao's scheme to murder Ying Fusu and raising the possibility that Emperor Wu might already be deceased, suggested to Liu Ju to start an uprising to get rid of the villains. Liu Ju initially hesitated and wanted to speedily proceed to Ganquan Palace and explain himself to his father, but when he found out that Jiang Chong's messengers were already on their way to report the false accusations, he decided to accept Shi's suggestion. He sent an individual to impersonate a messenger from Emperor Wu, and arrested Jiang and his co conspirators – except for Su Wen, who escaped. He then denounced and personally executed Jiang, and reported his actions to his mother. Empress Wei, faced with the dilemma between her husband and son, chose to support her son and authorized Liu Ju to rally her palace guards and recruit civilian militias in preparation to defend himself against retaliation by the conspirators. At the same time, Su Wen ran to Ganquan Palace and told Emperor Wu that the Crown Prince was committing treason. Emperor Wu, not believing it and correctly (at this point) concluding that Liu Ju were merely angry at Jiang Chong, send a messenger back to Chang'an to summon his son for an explanation. This messenger, a low ranking eunuch, did not dare to proceed to the capital city, but instead returned and falsely reported to Emperor Wu that Liu Ju was going to kill him. By now enraged and really believing his son was going to overthrow him, Emperor Wu ordered his nephew, Prime Minister Liu Qumao (劉屈犛), to lead the regular Han army and put down the rebellion. The two forces then battled in the streets of Chang'an for five days, but Liu Qumao's forces prevailed after it became clear that Prince Ju did not have his father's authorization. Liu Ju was forced to flee the capital with two of his sons, and the rest of his family were killed, except a months old grandson, Liu Bingyi, who was thrown into prison. Shortly after Liu Ju's escape, Emperor Wu sent two officials to Empress Wei's palace to seize her seal (i. e. suspending her rights in preparation to depose her). Wei Zifu committed suicide in response, and was buried with a small coffin in Tongbai (桐柏) on the east side of an avenue outside Fu'ang Gate (覆盎門, the eastmost south gate of Chang'an). Most of her clan members were wiped out in the turmoil. Crown Prince Liu Ju was later tracked down and cornered in Hu County (湖縣) by local officials eager for rewards, and committed suicide when it became obvious he could not escape. His two sons were also killed.
Өлімнен кейінгі оңалту
Көп ұзамай император Ву біздің заманымыздан бұрын 91 жылы болған сиқыршылық істерінің көбінесе жалған айыптаулар екенін түсіне бастады. 89 жылы, император Гао ғибадатханасының бастығы Тиан Цянцю (田千秋) "ақ шашты қарт" оған түсінде қарулы көтеріліс жасағаны үшін Лю Цзю жаза ретінде өлтірілмей, ең көп дегенде сабаланатынын айтқан деп хабарлады. Император Ву осыдан кейін не болғанын түсінді. Конспираторлар оның сенімін пайдаланып, ұлының өлімін жоспарлағанын білгеннен кейін ашуға мініп, Су Венді тірідей өртеп жіберді, Цзян Чунның жақын және алыс туыстарын жазалап өлтірді, сондай-ақ мұрагер ханзаданы іздеуге жұмылдырылған барлық шенеуніктерді өлтірді. Ол сондай-ақ Тянь Цзяньцзиньді премьер-министр қызметіне тағайындап, қайтыс болған ұлының ұстанымдарын түзету үшін маңызды саяси өзгерістер жасады. Ұлының өліміне себепкер болғаны үшін өкінішін білдіру үшін император Ву Лю Цзюдің атын ресми түрде қайта жаңғыртып, Ұлын сағыну сарайын (思子宮) және Қайтуды күту алаңын (歸來望思台) салдырды. Оның өлімінен 18 жыл өткен соң, шөбересі Лю Биньи 74 жылы император Сюань ретінде таққа отырды. Император Сюань әжесінің атын ресми түрде ақтап, оның қабірін 1000 сақшысы бар үлкен мазарға қайта салды және оған қайтыс болғаннан кейін Вэй Си Хоу (衛思后, сөзбе-сөз "Ойлы Вэй императрицасы") деген лақап атағын берді. Оның жаңа қабірі, шалғай орналасқандығы мен қарапайымдылығының арқасында, кейінірек қабір тонаушыларынан аман қалды.