Хашомер: Палестинадағы еврей қорғаныс ұйымының тарихы

Кіріспе

Сионистік жарымәскери ұйым (1909–1920)
Хашомер қарулы тобы

Хашомер (, "Қорғаушы") – 1909 жылдың сәуір айында Палестинада құрылған еврейлердің қорғаныс ұйымы. Ол Бар-Джиора тобының дамуынан туындады және 1920 жылы Хагана құрылғаннан кейін таратылды. Хашомер еврей елді мекендерін күзетуге жауапты болды, еврей қауымдастықтарын шетелдік консулдықтар мен араб күзетшілеріне тәуелділіктен құтқартты. Оны үш адамнан тұратын комитет басқарды: Израиль Шохат, Израиль Гилади және Мендель Португали.

Тарих

Хашомерді негізінен Социалистік сионистер, көбінесе Поале Сион мүшелері құрды, олардың ішінде Израиль Шохат, Манья Шохат, Ицхак Бен Цви және Бен Цвидің әйелі Рейчел Янайт болды. Олардың кейбіреулері бұрын Сежера коммунасын (қазіргі Ильяния) және Мешаны (қазіргі Кфар Тавор) күзеткен Бар Гиора деген кішкентай құпия күзет ұйымын құрған. Бар Гиора 1907 жылдың 29 қыркүйегінде Израиль Шохат, Александр Зайд және Езекель Хенкин Яффадағы Ицхак Бен Цвидің пәтерінде құрылды. Екі жылдан кейін, 1909 жылдың 12 сәуірінде Бар Гиора басшылығы Кфар Тавордағы жиналыста ұйымды таратып, одан ірірек Хашомер ұйымын құруға шешім қабылдады. Бұрынғы қоныс аударушылар өздерінің жерлерін және қауымдастықтарын қорғауға кіріскен болатын, ал Хашомер Палестинадағы барлық еврей қауымдастықтарын ұйымдасқан түрде қорғауға жасалған алғашқы әрекет болды. 1910 жылы Езекель Хенкин Хашомер мүшелері арасында алғаш рет атқа міне бастады, сондықтан ол атты күзетші болды. Ол басқа "құқықшыларға" да ат тебуді үйретті. Бұл комитетті оған "Ципора" деп ат қойып, ат сатып алуға итермеледі. 1911 жылдың күзінде Манья Шохат Хашомер атынан Одессадағы Менахем Уссишкинге ақша сұрап хат жазды. Ол хатында 1910 жылы Хашомерде 35 күзетші, 23 жаяу әскер және 12 атты әскер болғанын, Галилеядағы алты колонияны және Хадераны күзетіп тұрғанын айтты. Басты кедергі – қару-жарақ сатып алуға қаражаттың жетіспеуі болды. Олар Ехошуа Ханкиннің кеңесімен Сежераның басқарушысы Элияху Краузеден ақшаны қарызға беруін сұрады. Алғашқы қарулар сатып алынды, бірнеше мүшелер тіпті бір сәтте де олардан айырылуға келіспеді. Олар жергілікті киімдерді және бедуиндер, друздар мен черкестердің көптеген әдет-ғұрыптарын қабылдады. Олар сонымен қатар казактар тарихынан да шабыт алды. Алғашқы бірнеше шомрим (қорғаушылар) жаяу жұмыс істеді, бірақ жақын арада аттарды сатып алып, олардың тиімділігін арттырды. Мендель Португали ұрыс ережелерін белгіледі: ұрымен кездесуге тырыспа, оны қу, және тек басқа амал қалмағанда ғана атып түсір. Ол астық ұрлау үшін келді, сені өлтіру үшін емес, сондықтан оны өлтірме, қу. Түнде ұйықтама. Егер қадамдар естілсе, алысқа атыс. Егер ол бірнеше қадам қашықтықта болса және оған түспей атуға мүмкіндігің болса, алысқа атыс. Өмірің қауіпте болса ғана атыс. Қолданылған қарулар жергілікті тұрғындардың қаруларымен бірдей болды, олардың ішінде "джифт" (бір немесе екі түтіклі мылтық), "юнани" және "османли" (бір реттік мылтықтар), түрлі мылтықтар және Маузер пистолеттері бар еді. "Абу Хамса" (бес баланың әкесі) деп аталатын заманауи мылтықтар ең беделдісі саналды және жергілікті тұрғындар оларды ұрлауға бейім болды. Барлық шомрим "шибрийе" (араб қысқа қанжары) және "набут" (сойыл) алып жүрді. Оқ-дәрі қымбат және табу қиын болғандықтан, қарапайым өндіріс орталықтары құрылды. 1912 жылы Хашомер он төрт еврей елді мекенін күзетіп отырды. Елді мекендерді күзетумен қатар, Хашомер жасырын түрде шабуылдау қабілеттерін дамыта бастады, өзін болашақ еврей армиясының ядросы деп есептеді. Олар еврейлерге зиян келтіргендерді ұрып-соғып не өлтіру үшін араб ауылдарына шабуыл жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хашомер Османдық Палестинада британдықтар үшін жұмыс істейтін еврей тыңшылар желісі NILI-ге қарсы болды. Хашомер түріктер тыңшыларды тауып алып, бүкіл еврей қауымына кек қайтарады деп қорқыды. Олар NILI-ді операцияларын тоқтатуға немесе ағылшындардан алған алтын монеталарын беруге мәжбүрлей алмағандықтан, оның мүшелерінің бірі Йосеф Лишанскийдің өміріне қол жұмсауға тырысып, оны тек жарақаттады. Кейін түрік әскері Лишанскийді ұстап алды, ол оларға қиналып бар білгенін айтты, нәтижесінде Хашомердің он екі мүшесі кінәлі деп танылды. Олардың көпшілігі Палестина еврейлерінің басшылары болуға айналуға айналуға жақын деп сенетін шағын отбасылардан шыққан. Хайфа университетінің гуманитарлық ғылымдар факультетінің деканы профессор Гур Алруи Хашомерді "сауатсыз, шовинистік көзқарастағы адамдар" деп сипаттады. Олар еврей тілінде емес, идиш тілінде сөйледі. Тіпті нашар идиш тілінде де көптеген қарғыс сөздерді қолданды. Олар түнгі уақытта бульварда кездесуге тілемейтін адамдар еді".

Hashomer was originated by Socialist Zionists, mostly members of Poale Zion, including Israel Shochat, Manya Shochat, Yitzhak Ben Zvi and Ben Zvi's wife Rachel Yanait, several of whom had earlier formed a small secret guard society called Bar Giora, which guarded the Sejera commune (now Ilaniya) and Mes'ha (now Kfar Tavor). Bar Giora was founded on September 29, 1907, by Israel Shochat, Alexander Zaïd, Yehezkel Henkin in the apartment of Yitzhak Ben Zvi which was in Jaffa. Less than two years later, on April 12, 1909, the Bar Giora leadership decided at a meeting in Kfar Tavor to disband their organization and create a larger one, Hashomer. While earlier settlers had undertaken to defend their lands and communities, Hashomer was the first attempt to provide an organized defence for all the Jewish communities in Palestine. By 1910 Yehezkel Henkin was the first of the Shomer people to ride horseback so he became a riding guard. He taught other “Watchmen” how to ride. This prompted the committee to buy him a horse that he named "Tzipora". In the autumn of 1911 Manya Shochat wrote, on behalf of Hashomer, to Menachem Ussishkin in Odessa asking for money. In her letter she stated that in 1910 Hashomer had “35 watchmen, 23 infantry and 12 cavalry”, and were guarding six colonies in Galilee as well as Hadera. A serious obstacle was the lack of funds with which to buy arms. On Yehoshua Hankin's advice, they asked Eliahu Krause, the manager at Sejera, to lend them the money. The first guns were bought, several of the members refusing to part from them even for a moment. They adopted local dress, and many of the customs of the Bedouins, Druze and Circassians. They also drew inspiration from the history of the Cossacks. The first few shomrim (guards), worked on foot, but soon acquired horses, which vastly increased their effectiveness. Mendel Portugali laid down the rules of engagement. You do not seek an encounter with the thief; you chase him off, and only when you have no choice do you shoot. After all, he is out to steal a bag of grain, not to murder you, so don't murder him, drive him off. Don't sleep at night. If you hear footsteps, fire into the distance. If you feel he is a few steps away and you can fire without him falling upon you, fire into the distance. Only if your life is in danger—fire. Guns used were the same as the locals', which included the 'jift', a single, or double barrelled shotgun, the 'yunani' and 'osmanli' single shot muskets, various rifles and Mauser pistols. Modern rifles, known as 'Abu Hamsa' (father of five), were the most prestigious, and were prone to theft by the locals. The 'shibriyeh' (Arab dagger) and 'nabut' (club or mace) were carried by all. Ammunition was expensive and hard to come by, so primitive production centers were set up. By 1912, Hashomer was guarding fourteen Jewish settlements. In addition to guarding settlements, Hashomer secretly began developing offensive capabilities, seeing itself as the nucleus of a future Jewish army. It raided Arab villages to beat or kill residents who had harmed Jews. During World War I, Hashomer was violently opposed to NILI, a Jewish spy network working for the British in Ottoman Palestine. Hashomer feared that the Turks would discover the spies and wreak vengeance against the entire Jewish community. When they failed to get NILI to cease operations or to hand over a stash of gold coins they’d received from the British, they made an attempt on the life of Yosef Lishansky, one of its members, managing only to wound him. Later the Turks caught Lishansky, and he allegedly told them all he knew under torture, implicating twelve members of Hashomer. Most of them came from a small number of families who believed they were on the verge of becoming the leaders of Palestine's Jews. Professor גור אלרואי, Dean of Humanities at the University of Haifa, described the Hashomer as " illiterate people, chauvinist. They spoke Yiddish and not Hebrew. Even a poor Yiddish, they curse a lot. They were people I wouldn't like to meet in a boulevard at midnight."

Хашомердің мүшелері

Ұйымның негізін қалаушылар мен көптеген мүшелері Екінші Алия кезеңінде Израиль еліне келген пионерлер болды. Олардың кейбіреулері көшіп келгенге дейін жасырын қозғалыстарда және 20 ғасырдың басында Шығыс Еуропадағы еврейлердің өзін-өзі қорғау қозғалыстарында белсенділік танытқан. Мысалы, Хомельде еврей қорғанысының батыры саналған және осы үшін билік тарапынан қуғынға ұшыраған. Израиль Шохат "Поалей Цион" қозғалысында және Гроднодағы еврей өзін-өзі қорғау ұйымында қатысты, ал оның әйелі Мания Шохат Израиль еліне көшіп келгенге дейін "Бунд" партиясында (сионистік емес еврей жұмысшы партиясы) белсенді болып, 1898 жылы жасырын қызметі үшін түрмеге қамалған. "ХаШомерді" құрған көптеген еврей жұмысшылары орта және төмен тапқа жататын, елге мүлде ақшасыз келген еврей отбасыларынан шыққан. Александр Зейд елге келгенде әкесінің күміс сағатынан басқа ештеңесі болмағанын, оны елге кіру үшін түрік сарбаздарына "сыйлық" ретінде бергенін айтты. Ұйым жетекшілігіндегі екінші Алиядан келмеген екі көрнекті тұлға – 1908 жылы Иерусалимде Александр Зейд пен Ицхак Хенкинмен танысқан Йеменнен келген еврей отбасында туған Ицхак Навон және Зихрон Я'аков мошавасында дүниеге келген Мордехай Ягал болды.

Еске алу

1930 жылдары "Хашомер" файлы жарияланды, ал 1950 жылдары "Сефер Хашомер: Двирей Чаверим" ("Хашомер кітабы: Достардың сөздері") және "Сефер Толдот ХаХагана" ("Хагана тарихы кітабы") жарияланды. Олар "Хашомер" туралы мол материалдарды және оның қызметін түсінудің әртүрлі тәсілдерін ұсынды. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында, әсіресе Нилидің жер асты желісінің ашылуынан кейін және Осман билігінің "Хашомер" мүшелерін қарқынды түрде қууы салдарынан, кездесулер мен жиналыстардың протоколдары, хаттар мен меморандумдарды қамтитын "Хашомер" архивінің маңызды бөлігі жоғалып кетті немесе жойылды. "Хашомердің" негізін қалау комитетінің мүшесі Израиль Гиладидің құрметіне аталған Кфар Гиладидегі Тель Хай зиратында көптеген "Хашомер" мүшелері жерленген. Бейт Хашомер мұражайы Кфар Гилади кибуцында орналасқан. Кфар Тавордағы Хашомер алаңында атқа отырған "Хашомер" мүшесінің мүсіні орнатылды. "Хашомер белгісі" 1981 жылы Израиль үкіметімен құрылып, "Хашомер" мүшелеріне немесе олардың туыстарына табысталды. 2007 жылы үкімет шешімімен "Хашомер" ұйымының 100 жылдығына арналған марка басылды.