1937 жылғы "Мульберри көшесінде көрдім" кітабы туралы

Кіріспе

1937 жылы шыққан Доктор Сьюс кітабы

«Молбери көшесінде көрдім деп ойладым» – Теодор Сьюс Гейзельдің Доктор Сьюс есімімен жарық көрген алғашқы балалар кітабы. 1937 жылы Vanguard Press баспасында алғаш рет жарық көрген бұл кітап Марко есімді ұлдың баяндауына арналған. Ол Молбери көшесімен өтетін көшпенділер мен көліктердің қиял жетегімен туған шеруін суреттейді. Бұл қиял әңгімені ол әкесіне серуеннен кейін айту үшін армандап шығарады. Бірақ үйге келген соң, ол әкесіне шын мәнінде не көргенін айтуға шешім қабылдайды – қарапайым жылқы мен арба. Гейзель кітаптың негізгі идеясын 1936 жылы әйелімен Еуропадан қайтып келе жатқан кемеде ойлап тапқан. Кеменің қозғалтқыштарының ырғағы оны қызықтырды және кітаптың ерекше шумақтарын жазуға шабыттандырды:
«Ешкім жеңе алмайтын оқиға осы,
Молбери көшесінде көрдім деп ойласам да». Гейзель кем дегенде 20 баспадан бас тартқаннан кейін, бұрынғы оқушысымен кездеседі, ол жақында Vanguard Press баспасында жасөспірімдер редакторы болып жұмысқа орналасқан еді. Vanguard кітапты басып шығаруға келісті, ол жарық көргеннен кейін сыншылардың жоғары бағасын алды, бірақ сатылымы күтілгендей болмады. Кітапты кейінірек талдау Гейзельдің балалық шағымен байланысын көрсетті. Кітаптағы көше, Гейзельдің туған қаласы Спрингфилд, Массачусетс штатындағы көшелердің бірінің атымен аталуы мүмкін. Гейзель Спрингфилдтің фантастикалық нұсқаларына кейінгі кітаптарында оралды, ал Марко 1947 жылы Доктор Сьюстың «МакЭллигот бассейні» кітабында қайта пайда болды. 2021 жылдың наурыз айында Сеус мұрагерлері кітаптағы бейнелердің «көңілді жарақатын тигізетін және дұрыс емес» деп есептегендіктен, кітапты басылымнан алып тастады. 1937 жылы жарық көрген және тиісінше жаңартылған кітап 2033 жылдың 1 қаңтарында американдық қоғамдық мүлікке айналады.

Өмірбаян

Гейзель 33 жаста болған және «Мулбери көшесі» жұмысын бастағанда карикатура, иллюстрация және жарнама саласында он жылдық тәжірибесі болған. Ол жарнама саласында беделді және табысты мансапқа ие болды, соның ішінде Standard Oil компаниясымен Flit жәндік спрейі үшін келісімшарт жасады. Гейзельдің танымал науқанында «Жылдам, Генри, Flit!» деген ұран болды. Ол кітап шығару саласында да өзін сынап көрді: 1931 жылы Viking Press баспасы үшін балалар мектептерінен алынған цитаталар жинағы «Boners and More Boners» кітабын суреттеді. Кітаптың сәтті сатылуы Гейзельді өзінің балалар кітабын жазуға ынталандырды, бұл оның жарнамалық келісімшартында тыйым салынбаған. 1932 жылы Гейзель ерекше жануарлар жинағын қамтитын әліпби кітабын жазып, суреттеді, бірақ баспагерлерді қызықтыра алмады. Моргандар бұл есепті Гейзельмен сұхбаттасуларға негіздеді, ол кітаптың жаратылуы туралы журналистерге өмірі бойында ұқсас мәлімдемелер жасады, көбінесе әртүрлі егжей-тегжейлерді жіберіп немесе өзгертіп жіберді. Бір нұсқада ол Еуропаға сапар жасағанға дейін алты ай бойы кітап үстінде жұмыс істеген, ал үйге оралған сапары соңғы табысқа жеткізді. Тағы бір нұсқада ол АҚШ-қа келген кезде кітаптың жартысы дайын болғанын айтты. Гейзель өзінің жоғары талаптарлығымен «Мулбери көшесін» жазуда қиындыққа тап болды. Моргандардың айтуынша, «ол зиялылыққа құштар болғанымен, оның қиялы қатаң бақылауда болды». Ол кітапты жазуға кем дегенде алты ай жұмсады, әрбір сөзді күдікпен қарап, көптеген нұсқалар жазды. Ол өлеңді сары қағазға қарындашпен жазып, әйеліне әрбір бетін талқылауды сұрады. Баспагерлер кітапқа қатысты түрлі сын-ескертпелер айтты, соның ішінде фантастика сатуға қолайлы емес, өлеңмен жазылған балалар кітаптары сәннен шығып кеткен және кітапта нақты моральдық сабақ жоқ. Моргандардың айтуынша, Гейзель ашуланып әйеліне: «Балалардың уағызсыз оқып көңіл көтеруінің қандай кінәсі бар?» деп айқайлаған. Макклинток жаңа ғана Vanguard Press баспасының балалар әдебиеті редакторы болып тағайындалған еді және Гейзельді кеңсесіне алып барып, Vanguard президенті Джеймс Хенльмен және редактор Эвелин Шрифтемен таныстырды. Хенль басқа, ірі баспалар бас тартқан авторларды қолтаңбалау арқасында беделге ие болды. Ол жақын арада кітапты басып шығаруға келісті, бірақ атауын өзгертуді талап етті. Гейзель бұл оқиғаны сәттілікке сенуінің себебі ретінде келтірді және кейіннен: «Егер мен Мэдисон даңғылының екінші жағынан жүрсем, бүгін құрғақ тазалау бизнесімен айналысар едім» деді. Vanguard Press кітаптың алғашқы басылымы үшін 15 000 дана басып шығарды. Кітапты жарнамалау үшін Хенль Publishers Weekly журналында толық беттік жарнама сатып алды, онда кітаптың екі беттік суреті – арба тартатын рендер бейнеленген және «Кітап баспагерлері, қосылыңыз! Бұл сізді болашақта үлкен жетістіктерге жеткізетін шерудің бастауы!» деген ұран жазылған. Гейзель кейін Random House баспасына ауысса да, Vanguard 1988 жылға дейін «Мулбери көшесі» және оның екінші кітабы «The 500 Hats of Bartholomew Cubbins» кітаптарын жариялауды жалғастырды, содан кейін Random House Vanguard баспасын сатып алды. Кітап тек бір рет өңделді. 1978 жылы Гейзель кітаптың соңында пайда болатын кейіпкердің атын «қытай» емес, «қытайлық» деп өзгертуге келісті. Сонымен қатар, ол кейіпкердің шашын өруін және кейіпкердің терісінің сары түсін алып тастауға келісті. Алайда, ол феминистердің «Кім болса да осыны ойлап табуға болады, / Джек немесе Фред немесе Джо немесе Нат – / Тіпті Джейн де осыны ойлап табуға болады» деген жолдарды өзгерту туралы өтініштерін бірнеше рет қабылдамады. Клифтон Фадиман The New Yorker журналында бір сөйлемдік сын жазды, оны Гейзель өмірінің соңына дейін еске ала берді: «Олар бұл балалар үшін деп айтады, бірақ өзіңізге көшірме алуыңыз керек және жақсы доктор Сьюстің мүмкін емес суреттеріне таңданыңыз және ақылға сыймайтын, бірақ тым жақсы ашатын кішкентай баланың моральдық әңгімесін тамашалаңыз». The New York Times газетінде былай деп жазылған: «Өте ерекше және қызықты доктор Сьюстің суретті кітабы Американың ерекше институттарының жақсы қасиеттерін – күлкілі қағаздарды және аңызды әңгімелерді қамтиды. Бұл – балалардың ой-өрісін шеберлікпен түсіндіріп, олардың көңілін көтеретін және өзін-өзі сыйлайтын оқиғалардың бірі». Гейзельдің өзі кейін кітапты сынға алып, оның 25 жылдығында былай деді: «Менің ойымша, мен аздап оңаша болдым, тым сыртта болдым. Ол менің ойымнан, баланың ойынан емес, жазылған». «Мулбери көшесінің» сатылымы доктор Сьюс бренді танымал болған сайын арта түсті. 2012 жылы кітаптың 75 жылдығына орай Майкл Уайнерип кейінірек доктор Сьюс кітаптары «Мулбери көшесінен» гөрі қызықтырақ және өнерлі болғанын, бірақ оның содан кейінгі көптеген кітаптардың белгісі ретінде маңызды екенін айтты.

Geisel was 33 and had ten years of experience in cartooning, illustrating and advertising when he began work on Mulberry Street. He had an established and prosperous career in advertising, including a contract with Standard Oil for Flit bug spray. Geisel's popular campaign featured the line "Quick, Henry, the Flit!" He had also made some forays into book publishing: for Viking Press in 1931 he illustrated Boners and More Boners, collections of quotations from children's school papers. The book's positive sales encouraged Geisel to create his own children's book, which his advertising contract did not forbid. In 1932, Geisel wrote and illustrated an alphabet book featuring a collection of odd animals, but was unable to interest publishers in it. The Morgans based this account on interviews with Geisel, who had given similar accounts of the book's creation to journalists throughout his career, often omitting or altering various details. In one version, he had already been working on the book for six months before the European trip, and the trip home provided the final breakthrough. In another, he claimed he had the book about half finished when they landed in the United States. Geisel, in his perfectionism, struggled with writing Mulberry Street. According to the Morgans, "although he lived for wit, his flights of fancy were subject to strict review". He spent at least six months on the book, questioning every word and writing numerous drafts. He wrote the poem out in pencil on yellow paper and asked his wife to discuss every page with him. Publishers posited a variety of criticisms of the book, including that fantasy was not salable, that children's books written in verse were out of style, and that the book lacked a clear moral message. According to the Morgans, Geisel angrily exclaimed to his wife, "What's wrong with kids having fun reading without being preached at?" McClintock had just become juvenile editor at Vanguard Press and took Geisel to his office to introduce him to Vanguard's President James Henle and editor Evelyn Shrifte. Henle had been gaining a reputation for signing authors whom other, larger publishers had rejected. He soon agreed to publish the book, but stipulated that its title be changed. Geisel cited the incident for his belief in luck and later stated, "If I had been walking down the other side of Madison Avenue, I'd be in the dry cleaning business today". Vanguard Press printed 15,000 copies of the book for its first printing. To promote the book, Henle bought a full page advertisement in Publishers Weekly, which reproduced the book's two page spread of a reindeer pulling a cart and featured the line, "Book publishers, hitch on! This is the start of a parade that will take you places!" Although Geisel later moved to Random House, Vanguard continued to publish Mulberry Street and his second book, The 500 Hats of Bartholomew Cubbins, until 1988, when Random House bought Vanguard. The book has received only one textual revision. In 1978, Geisel agreed to a slight rewording, renaming the character who appears near the end of the story a "Chinese man" instead of a "Chinaman". He also agreed to remove the character's pigtail and the yellow coloring from the character's skin. However, he denied on multiple occasions requests from feminists to change the lines "Say—anyone could think of that,/ Jack or Fred or Joe or Nat—/ Say, even Jane could think of that". Clifton Fadiman wrote a one sentence review in The New Yorker, which Geisel could still quote near the end of his life: "They say it's for children, but better get a copy for yourself and marvel at the good Dr. Seuss' impossible pictures and the moral tale of the little boy who exaggerated not wisely but too well". The New York Times wrote: "Highly original and entertaining, Dr Seuss' picture book partakes of the better qualities of those peculiarly America institutions, the funny papers and the tall tale. It is a masterly interpretation of the mind of a child in the act of creating one of those stories with which children often amuse themselves and bolster up their self respect". Geisel himself was later critical of the book, saying on its 25th anniversary: "I think I was a little aloof, too outside there. It was written from the point of view of my mind, not the mind of a child". While Mulberry Streets sales grew significantly as the Dr. Seuss brand became more famous, In 2012, on the occasion of the book's 75th anniversary, Michael Winerip argued that later Dr. Seuss books were more entertaining and inventive than Mulberry Street but that it is nevertheless important as a harbinger of the many books that followed.

Автобиографиялық элементтер мен әсерлер

Кейбір жазушылар Мулбери көшесінің Гейзель өмірімен, әсіресе оның Массачусетс штатының Спрингфилд қаласындағы балалық шағымен байланысын зерттеді. Гейзель әңгімесіндегі көшеге Спрингфилдтегі нақты Мулбери көшесінің атын қойған болуы мүмкін. Дегенмен, Спрингфилд мұражайының директоры Гай Маклейн Гейзель көшені негізінен атының дыбыстық ырғағы үшін таңдаған болуы мүмкін деп санайды. Кори Урбан оқиғадағы қала әкімінің 1925 жылдан 1929 жылға дейін Спрингфилдті басқарған Фордис С. Паркерге ұқсас екенін айтты. Чарльз Коэн кітапта Блисс және Мулбери көшелерінің қиылысы туралы айтылғанын, бірақ Спрингфилдтегі олардың нақты әріптестері қиылыспайтынын атап өтті. Джонатан Котт Мулбери көшесінің Гетенің «Эрлкеніг» атты неміс поэмасына ұқсас екенін көрсетті, «өйткені екеуі де әке мен бала туралы, сондай-ақ қиялдың қажеттілігі мен күші туралы». Котт бұл туралы Гейзельге айтқанда, ол поэманың алғашқы екі жолын неміс тілінде келтіріп жауап берді. Ол сондай-ақ неміс тілінде сөйлейтін отбасында өскенін, колледжде неміс тілін оқығанын және поэманы жоғары сыныпта жатқа алғанын айтты. Ол әңгіменің басындағы ат пен күйме Спрингфилдтің бейбіт неміс-американдықтарын, ал оның арқасында Германияның қауіпсіздік тудырмайтын әрекеттерін еске салады деп санайды. Марконың оқиғасы дами келе, ат пен күйме шеруге айналады, оны Галбрайт «ұшақтан конфетти төгілгенде басты көшемен қадам басқан әскери монолитке» теңеді. Бұл хабар «Шапақ ішіндегі мысық» кітабында да қайтадан пайда болады. Бұл – интеллектуалдық адалдықты талап ететін және Марконың әдеттегі шындықты қызықтырақ нәрсеге айналдыруға тырысуын тоқтататын Сократтай тұлға. Патрик Шеннонның пікірінше, «Марко өзінің қиялына құтылып, ересектер әлемінің жабайылығы мен сәйкестігіне қарсы күреседі». Осы тұрғыдан алғанда, кітап 20 ғасырдың ортасынан бастау алған балалар әдебиетіндегі жекеленушілік пен балаға бағытталған бағытты ұстанады, бұл Морис Сендак пен Уильям Штейгтің шығармаларында да көрінеді. Бұл автордың бала оқырманға сыртқы құндылықтарды сіңдіруге тырысқан ерте балалар кітаптарының қалыптылығына қайшы келеді. Баланың Мулбери көшесінде ештеңе көмегені туралы жалған жауабы – ата-анасына деген құрметсіздік емес, Марконың өз көзқарасын әкесінің беделді көзқарасымен келістіруге жасаған әрекеті.

Some writers have focused on Mulberry Streets connections to elements of Geisel's life, particularly his childhood in Springfield, Massachusetts. Geisel probably named the street in his story after a real life Mulberry Street in Springfield. However, Guy McLain, director of the Springfield Museum, contends that Geisel might have chosen the street mainly because of the sound and rhythm of its name. Cori Urban claimed that the mayor in the story resembles Fordis C. Parker, who was mayor of Springfield from 1925 to 1929. Charles Cohen notes that, while the book mentions the intersection of Bliss and Mulberry Streets, their real life counterparts in Springfield do not cross. Jonathan Cott noted that Mulberry Street is similar to "Der Erlkönig", a German poem by Goethe, "for both of them are about a father and a son and about the exigencies and power of the imagination". When Cott told Geisel about this, Geisel responded by quoting the first two lines of the poem, in German. He also noted that he was raised in a German speaking home, minored in German in college, and had memorized the poem while in high school. She argues that the horse and wagon at the beginning of the story evokes the peaceful German Americans of Springfield, and by extension the non threatening actions of Germany. As Marco's story evolves, the horse and wagon transform into a parade, which Galbraith equates with "a military monolith marching down main street as an airplane drops confetti". a message that appears again in The Cat in the Hat. a Socrates like figure who insists on intellectual integrity and thwarts Marco's desire to mold mundane reality into something more exciting than it is. To Patrick Shannon, "Marco escapes into his imagination to combat the insipid character and conformity of the adult world". In this sense the book follows an individualist, child centered trend in children's literature beginning in the mid 20th century, also seen in the works of Maurice Sendak and William Steig; this is in contrast to the norm in earlier children's books where the author tried to impart outside values on the child reader. The child's untruthful response that he had not seen anything interesting on Mulberry Street is not out of disrespect to the parent, but is Marco's attempt to reconcile his perspective with the authoritative, adult one of his father.

Өлең стилі

Нель Гейзельдің «Мулбери-стрит» және оның көптеген келесі кітаптарында анапестикалық тетраметрді жиі қолданғанын айтады, кітаптар тілінің ырғағы мен тартымдылығы олардың танымалдылығының басты себебі екенін көрсетеді. Фенш «Мулбери-стрит» кітабын ол «күшейе түсетін тізбектер немесе оқиғаның дамуы» деп атаған нәрсенің бастауы ретінде көрсетеді, бұл Гейзель көптеген кітаптарында қолданған тәсіл, онда әр бетпен бірге оқиға дамиды. Фенштің айтуынша: «Ритм шапшаңдайды – суреттер солдан оңға қарай, келесі бетке қарай қозғалып, оқиға күшейе түседі». Мәтін мен суретті байланыстыру арқылы кітап балаларға мәтіннің әр сөзін оқи алмаса да, оқиғаны ұғуға көмектеседі. Балаларды беттерді зерттеуге ынталандыра отырып, суреттер оларға мәтіндегі кемшіліктерді толтыру үшін қиялдарын пайдалануға мүмкіндік береді. Кітаптың күшті, еркін және қарқынды сызықтарымен.

Бейімделулер

Композитор Димс Тейлор «Мулбери-стрит» повесін «Марко серуендеді» атты оркестрлік туындыға бейімдеді. Туынды ат пен арбаны бейнелейтін тақырыппен басталады, одан кейін Марконың әңгімесіндегі түрлі өзгерістерді көрсететін алты вариация келеді. Говард Барлоу жетекшілігімен туындының тұңғыш көрсетілісі 1942 жылғы 14 қарашада Карнеги залында өтті. Paramount Pictures студиясы 1944 жылы кітап негізінде қысқаметражды фильм шығарды. Оны Джордж Пал өзінің Puppetoons сериясының бөлігі ретінде жасады, бұл серияда бір жыл бұрын Геизельдің «Бартоломеу Кубинстің 500 шляпасы» ромасының бейімделуі жарық көрген. «Мулбери-стрит» бейімделуі 1945 жылы «Үздік қысқаметражды фильм (мультфильм)» номинациясында «Оскар» сыйлығына ие болды. Бірнеше прозалық кітаптардан кейін Геизель 1940 жылғы «Хортон жұмыртқаны шауып алады» өлеңіне қайта оралды, ол «Мулбери-стрит» үшін қолданған «шапшаң, көтеріңкі, анапесттік тетраметр ұйқас схемасын» пайдаланды. Кейіннен Redbook журналы үшін жазылған балалар әңгімелері сериясында Геизель «Мулбери-стриттен соңғы жаңалықтарды» жеткізді. «Марко кешігіп келді» әңгімесінде Марко мектепке екі сағат кешіккенін түсіндіруге тырысады. «McElligot's Pool» (1947), «If I Ran the Zoo» (1950) және «If I Ran the Circus» (1956) Спрингфилдтің әртүрлі ойдан шығарылған нұсқаларында өтеді. Әрқайсысында ересектердің сұрауымен «күнделікті өмірден асып түсетін қияли сценарийлерді» ұсынатын жас кейіпкер бар. Тағы бір балалар тобы «Оны Мулбери-стритте көргенбіз деп ойлағанда ғой» деген баннер ұстады. 1961 жылы кітапқа Льюис Кэрролл сыйлығы табысталды. 2017 жылы кітаптан алынған Доктор Сьюсс мұражайының «таңғажайып әлеміндегі» қытай адамын стереотипті бейнелеген суретке байланысты дау туды.

Қайтарып алу

Dr. Seuss Enterprises 2021 жылдың наурыз айында Geisel-дің тағы бес туындысымен бірге «Малбери-стрит» кітабын басылымнан алып тастады, себебі олардың пікірінше, кітапта «көңілді қозғайтын және дұрыс емес» бейнелеулер бар еді. Dr. Seuss Enterprises қандай суреттердің қорлаушы екенін нақты айтпаса да, National Post «Малбери-стрит» кітабында «қытай адамын» бейнелейтін бір жағдайды келтірді. Бұл кейіпкердің көзі сызықталған, басында конустық бас киім, аяғында тақтап киетін аяқ киім, ал қолында табақ күріш жеуге арналған таяқшалар бар. Алғашқы басылымда «қытай» деп аталатын, сондай-ақ шашы қысқа кесілген және терісі сары түсті кейіпкер бейнеленген. Гейзель 1970 жылдары кейіпкердің атын «қытай адамы» деп өзгерте салғанда, осы ең соңғы ерекшеліктерді алып тастады. Басқа да салдары болды, мысалы, «Малбери-стрит» кітабының коллекционерлер арасындағы құны артты, eBay желісінде «қорлаушы мазмұн» деп танылған ұсыныстар алынып тасталғанға дейін ақшалай ұсыныстар күрт өсті.