Кіріспе

1876 жылғы Жапония-Корея келісімшарты (Жапонияда Жапония-Корея достық келісімшарты, Кореяда Ганхва аралы келісімшарты деп те аталады) 1876 жылы Жапония империясы мен Жосон Корейлік Корольдігінің өкілдері арасында жасалды. Келіссөздер 1876 жылғы 26 ақпанда аяқталды. Кореяда Еуропа елдеріне қарсы оқшаулану саясатын ұстанған Хёнсон Дэвонгунды оның ұлы, король Годжонг және Годжонгтың әйелі, император Мёнсон зейнеткерлікке жіберуге мәжбүр етті. Франция мен АҚШ Даэвонгун тұсында Жосон әулетімен сауда-саттық бастауға бірнеше рет әрекеттенді, бірақ нәтижесіз болды. Бірақ ол биліктен алынғаннан кейін, шетелдіктермен сауда жасауды қолдаған көптеген жаңа шенеуніктер билікке келді. Саяси тұрақсыздыққа қарамастан, Жапония Кореяны ашу және Еуропа елдерінен бұрын оған ықпал ету жоспарын жасады. 1875 жылы олардың жоспары іске асырылды: "Унё" атты кішкентай жапондық соғыс кемесі Кореяның рұқсатынсыз жағалау суларын бақылау және күш көрсету үшін жіберілді.

Даэвонгунның билігі

1864 жылдың қаңтар айында Чхольджонг патша мұрагер қалдырмай қайтыс болды, ал Годжонг 12 жасында таққа отырды. Бірақ Годжонг патша тым жас болғандықтан, жаңа патшаның әкесі И Ха Ын Даэвонгун, яғни үлкен сарайдың билеушісі болып, ұлының атынан Кореяны басқарды. Алғашқыда Даэвонгун аталымы, патша болмаған, бірақ ұлы таққа отырған кез келген адамды білдірген. Даэвонгун монархияны күшейту үшін, байлар класы – яңбан есебінен реформалар жасады. ХІХ ғасырдан бұрын корейлер тек Қытай және көрші Жапониямен ғана дипломатиялық қарым-қатынас жүргізген. Сыртқы сауда көбінесе Қытай-Корея шекарасындағы белгілі бір орындарда Қытаймен және Пусан қаласындағы ваэгван арқылы Жапониямен шектелген. ХІХ ғасырдың ортасына қарай еуропалықтар Кореяны "Құпия патшалық" деп атады. Даэвонгун Кореяның дәстүрлі оқшаулану саясатын жалғастыруға және елге енген барлық шетелдік идеялардан патшалықты тазартуға ниеттенді. Қытайда болған апатты оқиғалар, оның ішінде Бірінші (1839–1842) және Екінші апиын соғыстары (1856–1860) Кореяны әлемнен бөліп ұстау туралы оның шешімін нығайтты.

Батыс жерін басып алу

XIX ғасырдың басында батыс кемелері Корея суларына жиі келіп, теңіз жолдарын зерттеп, сауда мүмкіндіктерін іздеуге кірісті. Корея үкіметі бұл кемелерге өте күдікпен қарап, оларды ерекше түрі бар кемелер деп атады. Осының салдарынан бірнеше жағдай орын алды. 1832 жылдың маусым айында Шығыс Үндістан компаниясына тиесілі "Лорд Амхерст" кемесі Хуанхэ провинциясының жағалауына сауда жасау ниетімен келді, бірақ оған рұқсат берілмеді. 1845 жылдың маусым айында тағы бір британдық әскери кемесі Чежудо және Чолла провинцияларының жағалауын зерттеді. Келесі айда Корея үкіметі Қытай үкіметі арқылы Гуанчжоудағы британдық билік органдарына наразылық білдірді. 1846 жылдың маусым айында үш француз әскери кемесі Чунчхон провинциясының жағалауына тігізіп, елдегі католиктерді қуғындауға қарсы наразылық хат жеткізді. 1854 жылдың сәуір айында екі қарулы орыс кемесі Хамгён провинциясының шығыс жағалауымен жүзіп өтіп, кездескен корейлердің арасында қаза және жарақат алғандар болды. Бұл оқиға Корея үкіметін провинция тұрғындарына шет елдік кемелермен кез келген байланысты тыйым салуға мәжбүр етті. 1866 жылдың қаңтар және шілде айларында неміс саяхатшысы Эрнст Дж. Опперт басқаратын кемелер Чунчхон провинциясының жағалауында сауда жасау мақсатымен пайда болды. 1866 жылдың тамыз айында америкалық сауда кемесі "Генерал Шерман" Пхенян провинциясының жағалауына келді, Таэдун өзені арқылы провинция астанасы Пхенянға дейін жүзіп, сауда жасауға рұқсат сұрады. Жергілікті шенеуніктер сауда келіссөздерін бастаудан бас тартып, кеменің кетуін талап етті. Содан кейін кемеде корей шенеунігін кепілге алып, оның экипажы жағадағы ашуланған корей шенеуніктер мен азаматтарға оқ атты. Экипаж жағаға түсіп, қаланы тонап, жеті корейді өлтірді. Провинцияның әкімі Пак Кю Су әскерлеріне кемені жоюға бұйрық берді. Осы оқиға кезінде "Генерал Шерман" кемесі құмға батып, корей әскерлері кемені өртеп, оның барлық 23 экипаж мүшесін өлтірді. 1866 жылы бірнеше католик миссионерлері мен корей католиктері өлімге кесілгеннен кейін француздар Кореяға қарсы жазалау экспедициясын ұйымдастырды. Бес жыл өткен соң, 1871 жылы америкалықтар да Кореяға экспедиция жасады. Осыған қарамастан, корейлер оқшаулану саясатын сақтап, елді ашу үшін келіссөздерге барудан бас тартты.

Жапонияның Кореямен қарым-қатынас орнатуға тырысуы

Эдо дәуірінде Жапонияның Кореямен қарым-қатынасы мен саудасы Цусимадағы Со әулеті арқылы жүзеге асырылды. Пусанға жақын Туннаэде «уагван» деп аталатын жапондық бекетіне рұқсат берілді. Саудагерлер тек осы бекетте ғана ұсталды және ешқандай жапонға Кореяның астанасы Сеулге баруға рұқсат берілмеді. 1868 жылдың соңында Мейдзи қайта жаңғыруынан кейін Со даймиосының бір өкілі корей билігіне жаңа үкімет құрылғанын және Жапониядан елші жіберілетінін хабарлады. 1869 жылы Мейдзи үкіметінің елшісі Кореяға екі ел арасындағы достық миссия құру туралы өтінішпен хат әкелді; хатта Со әулетіне Корея сарайы бекіткен емес, Мейдзи үкіметінің мөрі болды. Сондай-ақ, жапон императорын атау үшін «тайкун» (大君) емес, «ко» (皇) иероглифі қолданылды. Кореялықтар бұл иероглифті тек Қытай императорын атау үшін қолданды және олар үшін бұл корей монархының жапон билеушісіне тәуелділігін білдірді, яғни корей монархы жапон билеушісінің вассалы немесе қарастырылатын азаматы болар еді. Бірақ жапондықтар жасайын деп отырған өз ішкі саяси өзгерістеріне ғана жауап беріп жатқан, онда шогун императормен ауыстырылды. Кореялықтар әлі де Қытайдың мемлекеттер аралық қатынастардың орталығында тұрған әлемінде болды, сондықтан елшіні қабылдаудан бас тартты. Сыртқы істер бюросы бұл келісімді екі мемлекет арасындағы қазіргі заманғы қатынасқа негізделген жаңа келісімге өзгертуді қалады.

Гангва оқиғасы

1875 жылғы 20 қыркүйекте таңертең жапондық канонерлік қайық "Унё" Кореяның батыс жағалауын зерттеуді бастады. Кеме өткен онжылдықта корейлер мен шетелдік күштер арасындағы қақтығыстар болған Гангхва аралына жетті. Сол кездегі қақтығыстардың естеліктері әлі жаңа болғандықтан, корей гарнизоны кез келген шетелдік кемені атуға дайын еді. Дегенмен, командир Иноуэ су және азық-түлік сұрап, шағын қайықпен Кангхуа аралына бір топты жағаға шығаруға бұйрық берді. Кореялық бекіністерден атыс ашылды. "Унё" өздерінің артық оттық күшін пайдаланып, корейлік қаруларды үнсіздікке мәжбүр етті. Кореяның қорғаныстарын бомбалаудан кейін, жағалаудағы топ аралдағы бірнеше үйді өртеп, корей әскерлерімен атысты. Жапондықтар мылтықпен қаруланып, доңғалақты мылтықтары бар корейлерді жеңіліс таратты. Отыз бес корей сарбазы қаза тапты. Содан кейін "Унё" Йонгжон аралындағы тағы бір корей бекінісіне шабуыл жасап, Жапонияға қайтып келді. Оқиға туралы хабар жапон үкіметіне сегіз күннен кейін, 28 қыркүйекте жетті. Келесі күні үкімет жапон азаматтарын қорғау үшін Пусанға әскери кемелерді жіберуді шешті. Сондай-ақ, жапон үкіметі ішінде осы оқиғаны реттеу үшін Кореяға миссия жіберу мәселесі де талқыланды.

Салдары

Келесі жылы (1877) арнайы елші Курода Кийотака басқарған жапондық флот Жосонға келіп, Корея үкіметінен кешірім сұрап, екі ел арасында сауда шарты жасауды талап етті. Корея үкіметі болашақтағы кез келген басқындықтан елді қорғау үшін бірнеше технология импорттау үмітімен бұл талапты қабылдауға шешім қабылдады. Бірақ бұл шарт Кореяның қол қойған көптеген теңсіз шарттардың біріншісі болды; ол Кореядағы жапон азаматтарына экстерриториалдық құқықтар берді және Корея үкіметін Жапонияға үш портын – атап айтқанда, Пусан, Инчхон және Вонсанды ашуға міндеттеді. Алғашқы теңсіз шартқа қол қойылғаннан кейін Корея империалистік державалардың ықпалына осал болды, ал кейін бұл шарт Кореяның Жапонияға қосылуына әкеп соқты.