Кіріспе

Джон Стюарт Миллдің 1861 жылғы эссесі «Утилитаризм» – ағылшын философы және экономисі Джон Стюарт Миллдің 1861 жылы жазған эссесі. Ол этикадағы утилитаризмнің классикалық түсіндірмесі және қорғанысы болып саналады. Эссе алғаш рет 1861 жылы «Фрейзер журналында» үш жеке мақала ретінде жарияланған, кейін 1863 жылы бір жұмыс ретінде жиналып қайта басылды. Эсседе утилитаризм оқырмандарға түсіндіріледі және Милл өмір кезеңінде теорияға талданған көптеген сынға жауап беріледі. Ол жарық көргеннен кейін көп сынға ұшырады; алайда, содан бері «Утилитаризм» кең танымалдыққа ие болып, «он тоғызыншы ғасырда жарық көрген либералды гуманистік моральдың ең ықпалды философиялық тұжырымдамасы» деп есептеледі.

Қорытынды

Милл өзінің утилитаризм нұсқасының көптеген элементтерін он тоғызыншы ғасырдың ұлы құқықтық реформаторы Джереми Бентамнан алды, ол Уильям Пейлимен бірге Миллге дейінгі ең ықпалды екі ағылшын утилитаристтері болды. Бентам сияқты, Милл да бақытты (немесе ләззатты, оны Бентам да, Милл да бақытпен теңестірді) адамдардың жалғыз мақсаты және олардың өздері үшін іздейтін жалғыз нәрсе деп сенді. Бақыт – жалғыз ішкі құндылық болғандықтан және көп бақыт, аз бақыттан артық болғандықтан, этикалық өмірдің мақсаты – бақытты барынша арттыру. Осыны Бентам мен Милл «пайдалылық принципі» немесе «ең үлкен бақыт принципі» деп атады. Осылайша, Бентам да, Милл да утилитаризмнің «классикалық» немесе «гедонистік» түрлерін қолдайды. Милл этиканың көптеген негізгі қағидалары бойынша Бентаммен келіскенмен, олардың арасында маңызды келіспеушіліктер де болды. Атап айтқанда, Милл әдеттегі моральмен үйлесетін және этикалық өмірде интеллектуалдық ләззаттардың, өзін-өзі дамытудың, жоғары идеалдардың және қалыпты моральдық ережелердің маңыздылығын көрсететін утилитаризмнің жетілдірілген түрін жасауға тырысты.

1-тарау

"Жалпы ескертулер" деп аталатын 1-тарауда Милл этика саласында шамалы ғана прогресс болғанын айтады. Философияның бастауынан бері бір мәселелер қайта-қайта талқыланып келеді, және философтар этиканың негізгі бастапқы тұжырымдары бойынша кескілесе дауласып жатыр. Милл бұл философиялық пікір таластарының халық мораліне елеулі зиян келтірмегенін, себебі дәстүрлі мораль, тіпті аңғарып білмесе де, көбінесе утилитаризмге негізделгенін көрсетеді. Ол осы тарауды ең үлкен бақыт принципін қатаң "дәлелдеуге" ұмтылмасымен аяқтайды. Бентам сияқты, Милл те соңғы мақсаттар мен бастапқы принциптерді дәлелдеу мүмкін емес деп санайды, өйткені олар біз білетін және сенетіннің бәріне негіз болып табылады. Дегенмен, ол "ақылды анықтауға қабілетті аргументтер ұсынылуы мүмкін" деп мәлімдейді, бұл утилитарлық принципінің дәлеліне жақын нәрсе болып табылады.

2-тарау

Екінші тарауда Милл жалғыз этикалық принципті, пайдалылық принципі немесе ең үлкен бақыт принципін қалыптастырады, ол барлық утилитарлық этикалық принциптер осыдан туындайды дейді: "Моральдың негізі ретінде пайдалылықты немесе ең үлкен бақыт принципін қабылдайтын сенім, әрекеттер бақытты арттыруға ұмтылған сайын дұрыс, бақытқа қарсы әрекеттер жасауға ұмтылған сайын бұрыс. Бақыт – рахат пен ауырсыздан құтылу, бақытсыздық – ауырсыну мен рахаттан айырылу." Содан кейін Милл 2-тараудың көп бөлігін утилитаризмге қатысты жиі кездесетін сын-ескертпелерге жауап беруге жұмсайды. Олардың ішінде:

утилитаризм – тек шошқаларға лайықты ілім (өйткені, ләззат – өзі үшін қажетті жалғыз нәрсе) (17 б.)
бақытқа қол жеткізу мүмкін емес екенін мойындамайды (23 б.)
тырысқандықтан, тым жоғары талаптар қояды (әлемдегі ең үлкен бақытты жасау әрқашан біздің міндетіміз деп санайды) (29 б.)
адамдарды салқын және сезімтал емес етеді (әрекеттердің салдарына ғана назар аудару арқылы, себептері мен мінез-құлқы сияқты, көбірек сезімталдық пен соғымпаздыққа мұқтаж нәрселерді ескермейді) (31 б.)
Құдайсыз этика (этика Құдайдың бұйрықтары мен еркіне негізделгенін мойындамайды) (33 б.)
жақсылықты тиімділікпен шатастырады (34 б.)
этикалық шешімдер қабылдағанда болашақ салдарды есептеуге көбінесе уақыт жетпейді деп мойындамайды (35 б.)
адамдарды қарапайым моральдық ережелерді сақтамауға итермелейді (егер олар жалпы бақытқа қайшы келетіндей болса, оларды елемеуге шақыру арқылы) (37 б.)

Утилитаризм шошқаларға ғана лайықты ілім деген айыптамаға жауап ретінде Милл Бентамының ләззаттар тек мөлшерімен ғана емес, сапасымен де ерекшеленеді деген көзқарасынан бас тартады. Ол физикалық және рухани ләззаттардың екеуін де сезінген көптеген адамдар соңғысын бағалайтынын айтады. Оның сөзіне сенсек, аздаған адам ғана дене ләззатын алу үшін жануар, ақымақ немесе білімсіз адаммен орнын ауыстыруға келісер еді. Ал "бір нәрсенің қажетті екенін дәлелдейтін жалғыз дәлел – адамдардың оны қалауы" болғандықтан, рухани ләззаттар (мысалы, достық, өнер, оқу және әңгімелесу ләззаттары) дене ләззаттарынан жоғарырақ және қажеттірек, ал ұзақ мерзімді бақытқа ұмтылу үшін жоғары қабілеттерді дамыту қажет. Белгілі бір әрекеттің ұзақ мерзімді жалпы бақытқа қалай әсер ететінін есептеу үшін көбінесе жеткілікті уақыт болмайды деген қарсылыққа жауап ретінде Милл этикаға "екі деңгейлі" тәсілді ұсынады, ол этикалық шешімдер қабылдауда моральдық ережелерге маңызды орын береді. Милл дәстүрлі моральдық ережелердің, мысалы, "Уәдеңді сақта" және "Шындықты айт" ұзақ тәжірибеде қоғамның әл-ауқатын арттыратынын көрсеткенін айтады. Көбінесе біз мұндай "екіншілік принциптерге" әрекеттеріміздің салдары туралы көп ойланбаймыз. Қағида ретінде, тек осындай екінші деңгейдегі принциптер қайшылыққа түскен жағдайда ғана пайдалылық принципіне тікелей жүгіну қажет (немесе ақылды).

3-тарау

Үшінші тарауда Милл жалпы бақытты ілгерілетуге байланысты қандай "санкциялар" (яғни, сыйлықтар мен жазалар) негіз болатынын сұрайды. Ол сыртқы және ішкі санкциялардың – яғни, басқалар ұсынатын ынталандырулар мен жанашырлық және ар-ұжданның ішкі сезімдері – адамдарды өз әрекеттерінің басқалардың бақытына қалай әсер ететіні туралы ойлауға қалай ынталандыратынын зерттейді. Миллдің пікірінше, соңғы санкция ішкі болып табылады. Адамдар – табиғатынан әлеуметтік жануарлар, олар "қоғамдастарымен бірлікте болуға" құштар. Жалпы қалыңдыққа қарағанда жеке мүдделерді бағалау осы терең тамырланған табиғи сезімге қарсы келеді.

4-тарау

Төртінші тарауда Милл ең үлкен бақыт қағидасының өзінің әйгілі жартылай дәлелін ұсынады. Оның аргументінің негізгі мәні мынада:

Барлық адам бақытты болуға ниетті. Бір нәрсенің қалаулы екендігінің жалғыз дәлелі – адамдардың оны шындығында қалауы. Осылайша, әр адамның бақыты сол адам үшін жақсылық. Демек, жалпы бақыт – барлық адамдардың жиынтығы үшін жақсылық. Көптеген сыншылар бұл аргумент жеке бақыттың жалпы бақытпен қалай байланысты екендігі туралы күмәнді ұғымға негізделгенін айтты. Кейде жалпы бақытты тек белгілі бір адамдардың бақытын құрбан ету арқылы ғана жетістікке жеткізуге болады. Мұндай жағдайларда жалпы бақыт олар үшін жақсылық болып табылады ма? Басқа сыншылар жиынтықтардың тілектері болуы мүмкін бе, немесе бір нәрсенің қалануы оның қалаулы екенін көрсетеді ме деген сұрақтар қойды.

Ықпал

Миллдің утилитаризмі "ең танымал утилитаризмді қорғау еңбегі" болып саналады және бүгінгі күнге дейін әлемдік университеттердегі этика курстарында жиі оқытылады. Көбінесе Миллдің еңбегінің арқасында утилитаризм ағылшын-американ философиясында басым этикалық теорияға айналды. Қазіргі заманғы кейбір этика ғалымдары Миллдің моральдық философиясының барлық қағидаларымен келіспесе де, утилитаризм бүгінде этикалық теорияда маңызды бағыттардың бірі болып табылады.