Кіріспе

Czapka (/"//tS//{//p//k//@/, ; сондай-ақ chapka немесе schapska /"//S//{//p//s//k//@/ деп те жазылады) – поляк, белорус және орыс тілдерінде кез келген шапканы білдіретін жалпылама сөз. Дегенмен, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдарға бұл сөз 19 ғасырдағы поляк атты әскерінің бас киімі ретінде жақсы таныс, ол алдыңғы бөлігінде полк таңбалары бар биік, төрт бұрышты шапкадан тұрады (поляк тіліндегі толық атауы: czapka rogatywka, бастапқыда: konfederatka), оған кейде қауырсын немесе гүл шоқтары қосылған.

Шығу тегі

Бұл бас киім бастапқыда шаконың төртбұрышты нұсқасы ретінде дамыды. 1784 жылдан бастап, Галиция Габсбургтер билігінде болған кезде, австриялық уландар оның алғашқы, ықшам түрін енгізді. Польша легионы Наполеон соғыстарында француздар үшін шайқасқанда оны Шығыс Еуропаға таратты. Бұл бас киім Наполеонның француз және одақтас әскерлері, сондай-ақ оның жауларының әскерлері арасында кең таралды, мысалы, Вестфалия, Бавария, Саксония және Неаполь. Варшава Герцогтігі оны жаяу әскер және артиллерия бөлімдерінде пайдаланды, бірақ басқа жағдайларда ол тек улан бөлімдерінде ғана қолданылды. Наполеон соғыстарында поляк найзашылары тиімділігін көрсеткеннен кейін, Еуропаның барлық армиялары шапқыштар полкінің тұжырымын жылдам қабылдады, олардың бас киімі ретінде цәпкіні пайдаланды.

XIX ғасырдағы қолданысы

Наполеон соғыстарының соңында чапка Германия мен Австриядағы уландар, сондай-ақ Франциядағы желілік лансер полктері, кейін Наполеон III-нің императорлық гвардиясы тарапынан киеді. Британ армиясындағы лансер полктері 1939 жылға дейін толық киімде чапка (ол "лансерлік шапкалар" деп сипатталды) кие берді, ал қазіргі Корольдік лансерлер осы тарихи бас киімді өздерінің лансерлік құрмет гвардиясы үшін сақтап келеді. Дәстүрлі екі жақты пластронды алдыңғы жағы бар лансерлік жакетпен бірге, ол Корольдік еоманридің әскери оркестрі тарапынан да киеді. Екінші француз империясының аяқталуымен лансер полктері, демек чапка француз армиясынан жоғалып кетті. Неміс немесе австро-венгр чапкасы ("шапка") қаралаған, қысылған былғарыдан жасалған, ал алдыңғы жағында тек қалқан болды. Ол бастың артқы жағының ортасына дейін созылып, бастың тек алдыңғы бөлігін ғана қорғады. Шаңыраудың орнына, алдыңғы жағы тік бұрышты қақпақтың алдыңғы нүктесіне орналасқан сабаға ортасталды. Осы қақпақтың сол жақ шетіне ұлттық немесе кокада бекітілді. Сонымен қатар, щеткалы қауырсынды орнатуға арналған иек болды. Денесінің алдыңғы жағында металл эмблема (әдетте бүркіт) орналасқан. Неміс парадтық үлгілерінде осы типтегі бас киімге полктің түстеріндегі Paraderabatte киіліп, толықтырылған. Австро-Мажарстанда олар полктің түсімен астарланған. Басқа шынжырмен бекітілген былғары иек таспасы, оны аттан түскен кезде бас киімнің алдыңғы жағына кигізілген. Австро-Мажарстанда Kommode Tschapka да болды, ол офицерлер үшін далалық қызметке арналған жеңіл және ыңғайлы нұсқа, алдыңғы жағында эмблемасыз және оның орнына Wachstuchschicht болды. Португалиялық кавалерия 1910 жылы монархия құлатылғанға дейін лансер ("lanceiros") полктерін қамтыды, олар толық киімде чапканы сақтап қалды. Испан лансерлері 1833 жылдан бастап 1868 жылдан кейін, тікенекті никельденген бас киім қабылданғанға дейін "поляк стиліндегі" бас киім киді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы чапка Германия, Австрия-Венгрия, Ұлыбритания, Бельгия және Ресейдің барлық лаңкес (улан) полктері толық әскери киімнің бір бөлігі ретінде киеді. Олардың бәрі төрт қырлы, академиялық киімдегі миномет басқа ұқсас болғанмен, әрқайсысының ерекшеліктері болды. Парадтарда қауырсындар жиі кездесетін, ал аталған армиялардың бірнешесінде әртүрлі полктер чапканың жоғарғы немесе бүйір бөліктерінің түсімен ерекшеленді. Бельгиялық, австро-венгерлік және неміс лаңкестері соғыстың алғашқы апталарында чапканы әскери қызметте киді, көбінесе сұр немесе су өткізбейтін жабындармен. Австро-Венгрияның улан полктерінде мұндай жабындар жеткіліксіз болғандықтан, көптеген чапка шлемдері дереу сұр түспен боялды. Неміс және австро-венгерлік улан полктері Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде чапка киді, бірақ 1916 жылы "Stahlhelm" болат шлемі қабылданғаннан кейін оны далалық форма ретінде кию тоқтатылды.

Польша тілінде қолданылуы

ХХ ғасырда шапка Польша ұлттық тәуелсіздігінің бірінен айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа поляк армиясы төрт бұрышты форманы rogatywka түріндегі стандартты ұлттық бас киімі ретінде қабылдады. 1952 жылдан кейін бұл шапка стиліндегі бас киім совет стиліндегі дөңгелек қалпақпен ауыстырылды, бірақ rogatywka стилін сақтаған жұмсақ далалық бас киімдер қолданыста болды. 1982 жылы rogatywka Белведер сарайын қорғайтын салтанатты қарауылдың бас киімі ретінде қайта пайда болды. Қазіргі Польша армиясының офицерлері белгілі бір форма киімдерде төрт жақты қалпақты киеді, бірақ әдеттегі бас киім – берет.