Мысырдың XII династиясының негізін қалаушы Әменемхат I

Кіріспе

Мысырдың он екінші династиясын құрған перғауыны. Аменемхат I (Ежелгі Мысыр тілінде: Ỉmn m ḥꜣt, «Амон алдыңғы қатарда» деген мағынаны білдіреді), сондай-ақ Аменемхат I ретінде де белгілі, ежелгі Мысырдың перғауыны және Орта Мемлекеттің он екінші династиясының бірінші патшасы болды. Аменемхат I, әлдебір уәзір Аменемхатпен бір адам болуы мүмкін, ол өзінің ізашары Ментухотеп IV басшылығымен Вади Хаммаматқа экспедиция ұйымдастырған және оны биліктен құлатуға қатысқан болуы мүмкін. Ғалымдар Ментухотеп IV-ті Аменемхат I өлтіргені туралы әртүрлі пікірде, бірақ мұны растайтын тәуелсіз деректер жоқ, тіпті олардың билік ету кезеңдері арасында бірлескен билік болған болуы мүмкін. Аменемхат I патшалық әулеттен тумаған, оның анасы Сенусрет пен Неферт болды, олар Элефантина номархиялық әулетімен байланысты болуы мүмкін. Кейбір әдеби туындылардың (Нефертидің болжамы, Аменемхаттың нұсқаулары) жазылуы және сәулет өнерінде 6-шы династия билеушілерінің пирамидалық кешендеріне оралуы оның билігін заңдастыруға бағытталған әрекеттер деп есептеледі. Сол кезеңдегі мәтіндерде оның анасының Жоғарғы Египеттік Та Сети аймалынан екендігі айтылады. Соңғы жылдары көптеген ғалымдар Аменемхат I-нің анасы нубиялық текті болған деп санайды. Аменемхат I астананы Фивадан Ичтавиге көшірді және ол Лиштте жерленді. Ол қастандықпен өлтірілген болуы мүмкін.

Шығу тегі

Аменемхат патша әулетіне жатпаған Сенусерт пен Нефреттің ұлы болды. Оның анасы Ель-Лишттегі Аменемхат I пирамидасынан табылған құрбандық үстелінде айтылады, онда оның "патша анасы" атағы көрсетілген, сондай-ақ "Нефертидің болжамында" ол Та Сети жоғарғы египеттік номынан шыққан әйел ретінде танылады. Оның әкесі Карнактан табылған тасқа жазылған және "құдайдың әкесі" атағына ие болған.

IV Ментухотеппен туыстық қатынасы

Аменемхат I мен оның алдыңғылары, әсіресе IV Ментухотеп арасындағы қарым-қатынас әлі де нақты емес, бірақ ол Вәди Хаммаматтан табылған жазбаларда айтылған IV Ментухотеп тұсындағы Аменемхат уәзірімен бір адам болуы мүмкін. Осы жердегі жазуларда екі пайғамбарлық оқиға тіркелген: тас, IV Ментухотептің саркофагының қақпағы болған, сол таста газельдің төлінің дүниеге келуі және кенеттен жаңбыр жауып, суға толы құдықтың ашылуы. Египтолог Гае Каллендер, егер уәзір мен патша бір адам болса, осы кереметтер туралы хабарламалар "оған кереметтер орындалғанын" және "ол құдайлардың қалауына ие болғанын" көрсету үшін жасалғанын атап өтеді. Сонымен қатар, Эль-Лишттен табылған ыдыста екі патшаның есімі де жазылған. Бұл египтолог Уильям Мурнанды Аменемхат I-нің таққа отыруын заңдастыру үшін бірлескен билік кезеңі болғанын ұсынуға итермеледі, бірақ египтолог Николас Грималь осы бірлескен билікті ойдан шығарылған деп санайды. Керісінше, египтолог Вольфрам Граецки бұл Аменемхат I-нің өзінің алдыңғысына деген құрметін көрсетеді деп есептейді. Деир-эль-Бершадан алынған мәтіндерде Аменемхат I-нің билігіне дейін болған кезеңдегі мүмкін болатын ала-қарбалықтың белгілері бар. Осы уақытта таққа таласқан Инотеф және Сергесени деген есімді тағы екі үміткер болды.

Әйелі мен балалары

Аменемхат I-нің бір әйелі болған, ол – Нефертатженен, оның ұлы Сенусрет I деп есептелетін мүсінінен белгілі. Мүсінде «Патша Сенусрет, патша Аменемхаттан туған, патша анасы Нефертатжененнен туған» деген жазу болған. Бұл мүсін 1830 жылы Луврден ұрланып, жоғалып кеткен. «Нефертатженен» есімі Орта Мемлекеттен басқа жерде кездеспейді, бұл Граетцкиді жазудың дұрыстығына күдік тудырады, сондай-ақ ол Сенусрет II-нің анасына қатысты болуы мүмкін, оның әкесі Аменемхат II болған. Аменемхат I-нің бір ұлы болған, ол – таққа мұрагер Сенусрет I. Оның үш қызы да белгілі: Синухе әңгімесінде айтылған Неферу III, ол Сенусрет I-нің әйелі болған; сондай-ақ Аменемхат I-нің пирамида кешенінен табылған артефакттарда аталған Неферушерит және Каит.

Ерте билік

Аменемхат I-нің билігінің басында саяси дүрбелең болғанын көрсететін деректер бар, бұл туралы жергілікті басшы Нехридің жазбалары мәлімдейді. Аменемхат I-нің Хнумхотеп I есімді серігі бірнеше теңіз шайқасына қатысып, жеңіске қол жеткізуге көмектескен. Кейін Хнумхотеп Бени Хасан қаласындағы маңызды жергілікті басшы болып тағайындалды және онда жергілікті басшылардың әулетін құрды. Оның немересі Хнумхотеп III болды. Хнумхотептің жазбаларында азиялықтар мен нубиялықтарға қарсы әскери науқандар туралы да айтылады.

Атауы

Аменемхат I-нің есімі екі ғана себайттың немесе египеттік монархтарға жатқызылған этикалық «ұстанымдардың» бірімен байланысты, ол – «Аменемхаттың нұсқаулары», бірақ қазіргі кезде оны патшаның бұйрығымен бір жазушы жазған деп есептейді.

Пирамида

Аменемхат І өзінің пирамидасын (Ежелгі Мысыр: Swt ḫꜥu Ỉmn m hꜣt – «Аменемхаттың көрінісінің ғибадат орындары» деген мағынаны білдіреді) Эль-Лишт қаласында салды. Пирамиданың негізгі бөлігі дөңгелектелген әк тас блоктарынан тұрғызылған, ал аралықтары құм, қиынды және саз кірпіштерімен толтырылған. Күдік тудыратыны, пирамиданың ішінде Ескі Патшалық дәуірінен қарасты монументтерден ұрланған рельефтік әшекейлермен безендірілген блоктар да кездеседі. Пирамиданың негізі шамамен 54°27' бұрышпен еңкейген, биіктігі белгісіз және көлемі белгілі емес. Төмен сапалы құрылыс материалдарын пайдалану және қарақшылардың іс-әрекеттері салдарынан пирамида қазірде биіктігі шамамен белгілі бірдей бұзылған дөңгелекке айналды. Төмен сапалы материалдарды пайдалану шешімі экономикалық және практикалық себептерден туындаған болуы мүмкін. Атап айтқанда, Файюм аймағында мол балшық кен орындары бар, оларды қолдану оңай. Пирамиданың шығыс жағында, пирамидадан тәуелсіз аталған жерлеу ғибадатханасы орналасқан. Ескі Патшалық дәуірінде жерлеу кешендеріне бір атау берілетін. Аменемхат І бұл дәстүрді бұзып, жеке компоненттерге атау беруді жөн көрді. Ғибадатхана «Биік [көтеріліп] Аменемхаттың сұлулығы» деп аталды. Ғибадатхана пирамидадан төменгі деңгейде салынған – бұл, әлдебір Мэнтухотеп II-нің террасалы жерлеу ғибадатханасына сілтеме болуы мүмкін – және Ескі Патшалық дәуірінің ғибадатханаларымен салыстырғанда кішірек болған. Ғибадатхананың қалдықтары аз болғандықтан толыққанды қайта құру мүмкін емес, және тек ауласы ғана жақсы зерттелген. Ғибадатхана I Сенусрет тұсында қайта салынған болуы мүмкін, бұл туралы оның есімі жазылған жазулар куәландырады. Культтық пирамиданың бар екендігіне дәлел жоқ, бірақ жол мен аңғардағы ғибадатхана – қазір жергілікті зираттың астында қалған және зерттелмеген – анықталды. Оның периметрінде отбасы мүшелері мен шенеуніктердің қабірлері орналасқан. Олардың ішінде анасы Нефрет, әйелі Неферытадженен, қызы Неферу және уәзірі Интефикер бар. Пирамиданың астында, солтүстік шіркеуден кіретін жерде негізгі құрылыс орналасқан. Солтүстік шіркеуде қызыл граниттен жасалған жалған есік орналасқан, оның артында төмен қарай бағытталған дәліз жатыр. Қызыл гранитпен қапталған дәліз төртбұрышты бөлмеге жетеді, оның ортасында қабір бөлмесіне апаратын шахта бар. Бұл бөлме жер асты суымен толы және әлі зерттелген жоқ.

Amenemhat I built his pyramid (Ancient Egyptian: Swt ḫꜥu Ỉmn m hꜣt meaning 'Cult places of Amenemhat's appearance') at El Lisht. The pyramid had a core constructed from roughly hewn limestone blocks with gaps plugged with sand, debris, and mudbrick. Curiously, the core also contained relief decorated blocks pilfered from the monuments of the Old Kingdom. The core was then encased by fine limestone blocks. The pyramid had a base length of inclined at approximately 54°27' toward an apex either or high and had a volume of As a result of the poor construction manner and the use of low quality materials, coupled with the activity of grave robbers, the pyramid has now been reduced to a tall ruined mound. The decision to use inferior materials may have arisen from economic and practical considerations. In particular, Faiyum has abundant clay deposits which could be sourced. Before the pyramid, on its east side, lay the mortuary temple that carried its own name independent of the pyramid. In the Old Kingdom, mortuary complexes were given a single name. Amenemhat I broke with this tradition instead choosing to provide names for the individual components. The temple was named 'High [rises up] Amenemhat's beauty'. The temple was built on a lower level than the pyramid – perhaps in reference to the terraced mortuary temple of Mentuhotep II – and was of a smaller size compared against Old Kingdom temples. There are few remains of the temple preventing a detailed reconstruction, and only its courtyard has been properly investigated. It appears that the temple was rebuilt during the reign of Senusret I, as attested to by inscriptions bearing his name. There is no evidence of a cult pyramid extant, though the causeway and valley temple – which has not been investigated and is now buried under a local cemetery – have been identified. Within its perimeter wall are the grave sites of family members and officials. These include his mother, Nefret; wife, Neferitatjenen; and a daughter, Neferu; along with a vizier, Intefiqer. Beneath the pyramid, entered from the north chapel, is the substructure. The north chapel contained a red granite false door, behind which lay the descending corridor. The pink granite lined corridor plugged with blocks leads to a square chamber with a shaft in its centre that leads to the burial chamber. This chamber has filled with ground water and has never been accessed.

Құрлық

Патшалықтың соңына таман жазылған екі әдеби туынды Аменемхат І-нің қазасы туралы мәлімет береді. "Аменемхаттың нұсқаулары" – қаза тапқан патшаның ұлына арнаған түс көру арқылы берілген кеңестері делінеді. Ол Сенусерт І-ді өзінің қарауындағы адамдармен тым жақын қарым-қатынасқа бармауға ескертетін бөлімде өзінің қалай қаза тапқанын айтады:

Бұл бөлімде Аменемхаттың өз күзетшілері тарапынан өлтірілгені туралы айтылады, оның ұлы және бірге билеушісі Сенусерт І Ливияда жорық жүргізіп жатқан кезде. Осы оқиғалар туралы тағы бір мәлімет Мысыр әдебиетінің белгілі туындысы – "Синухе тарихында" келтірілген:

Мұрагерлік

Аменемхат I өзінің ұлы Сенусрет I-мен бірге билік құрған алғашқы Мысыр патшасы деп есептеледі. Абидостан табылған және қазір Каир мұражайында сақталатын қос даталы стела (CG 20516) Аменемхат I-нің билігінің 30-шы жылы мен Сенусрет I-нің билігінің 10-шы жылымен белгіленген. Бұл Сенусреттің Аменемхаттың билігінің 20-шы жылында бірге билеуші болып тағайындалғанын көрсетеді.

Қызметкерлер

Аменемхат I билігіндегі белгілі лауазым иелерінің саны аз. Визир Ипи Аменемхат I билігінің орта кезеңінде қызмет еткен деп саналады. Ол Дейр-эль-Бахридегі TT 315 / MMA 516 қабірінен танымал. Өмірі бойы ол қазынашы, басқарушы және Төменгі Египет патшасының мөрін сақтаушы сияқты көптеген лауазымдар мен атақтарды иеленді. Осы кезеңде Интефикер есімді тағы бір визир болған. Бұл патшаның тұсында екі қазынашыны атауға болады: тағы бір Ипи және Рехуерджерсен. Сондай-ақ, Мекетре мен Собекнахт есімді екі жоғары басқарушы да анықталды.

Қазіргі заманғы бейімдеу

Нобель сыйлығының лауреаты египет жазушысы Нагиб Махфуз 1941 жылы жарық көрген "Авдат Синухи" атты әңгімесінде Аменемхат I-ді енгізеді. 2003 жылы бұл әңгіме Рэймонд Стоктың аудармасында "Синухенің оралуы" деген атпен Махфуздың "Басқа әлемнен келген үн" атты әңгімелер жинағында жарық көрді. Әңгіме тікелей "Синухе тарихына" негізделген, бірақ түпнұсқада кездеспейтін Аменемхат I мен Синухе арасындағы махаббат үшбұрышының толыққанды суреттемесін қосады. Махфуз Мысыр билеушілері туралы "Таққа бет бұрғанда" атты еңбегінде де перғауынды көрсетеді. Бұл шығармада Нобель сыйлығының лауреаты ежелгі Мысыр құдайларын елдің билеушілерін – перғауын Менадан президент Анвар Садатқа дейін – соттауға тартады.