Әлеуметтік жануарлардың өзара күтім жасауы және оның маңызы

Кіріспе

Әлеуметтік жануарлардағы мінез-құлық
әлеуметтік белсенділік

Әлеуметтік күтім – бұл әлеуметтік жануарлардың, оның ішінде адамдардың бір-бірінің денесін немесе сыртқы түрін тазалауы немесе күтіп ұстауы. Аллогруминг термині бір түрдің өкілдері арасындағы әлеуметтік күтімді білдіреді. Күтім – маңызды әлеуметтік белсенділік және жақын жерде өмір сүретін жануарлардың байланыс орнатып, әлеуметтік құрылымдар мен туыстық қатынастарды нығайтуына, сондай-ақ серіктестік құруына мүмкіндік береді. Әлеуметтік күтім кейбір түрлерде дау-жанжалды шешу, аналық қамқорлық таныту және келісу құралы ретінде де қолданылады. Әлеуметтік күтімнің әртүрлі түрлерде денсаулыққа оң әсер ететіні дәлелденген. Мысалы, топ мүшелерінің байланысы стрестің зиянды әсерін азайтуға көмектеседі. Макакалар арасында әлеуметтік күтім жүрек соғуын баяулататыны анықталған. Шамалы стресс кезінде әлеуметтік байланыс егеуқұйрықтарда сүт безі ісігінің дамуын төмендетумен және ұзақ өмір сүрумен байланысты екені көрсетілді, ал мұндай байланыстың болмауы – маңызды қауіп факторы болып табылады. Дегенмен, аллогрумингтің гигиеналық аспектісі оның әлеуметтік аспектісінен кем маңызды болуы мүмкін. 44 түрлі примат түрінде жүргізілген байқаулар көрсеткендей, түрдің аллогрумингке жұмсайтын уақыты оның дене мөлшеріне емес, топ мөлшеріне байланысты. Егер аллогруминг тек гигиеналық қажеттіліктер үшін қажет болса, онда жануардың денесі неғұрлым үлкен болса, топ мүшелері оны соғұрлым жиі күтіп-баптау керек еді. Алайда, топ мөлшері ұлғайғанда, мүшелер әрбір жануарға жеткілікті уақыт жұмсайтыны байқалды. Осыдан жануарлар, әсіресе приматтар, гигиеналық талаптардан артық күтім танытатыны, аллогрумингтің әлеуметтік аспектісінің маңызды екенін немесе одан да маңыздырақ рөл атқаратынын көрсетеді. Әлеуметтік аспектінің маңыздылығын көрсететін тағы бір дәлел – приматтың өзін күтіп баптауымен (автогруминг) салыстырғанда, аллогруминг көбірек уақыт алады және әртүрлі техникаларды қамтиды, олардың кейбіреулері мейірімділік білдіретін ишараларға жатады.

Social grooming is a behavior in which social animals, including humans, clean or maintain one another's bodies or appearances. A related term, allogrooming, indicates social grooming between members of the same species. Grooming is a major social activity and a means by which animals who live in close proximity may bond, reinforce social structures and family links, and build companionship. Social grooming is also used as a means of conflict resolution, maternal behavior, and reconciliation in some species. Social grooming behavior has been shown to elicit an array of health benefits in a variety of species. For example, group member connection has the potential to mitigate the potentially harmful effects of stressors. In macaques, social grooming has been proven to reduce heart rate. Social affiliation during a mild stressor was shown to correlate with lower levels of mammary tumor development and longer lifespan in rats, while lack of this affiliation was demonstrated to be a major risk factor. On the other hand, it could be argued that the hygienic aspect of allogrooming does not play as important a role as the social aspect of it. Observational studies performed on 44 different primate species suggest that the number of times a species allogrooms, on average, correlates with its group size rather than with its body size. If allogrooming was required from a purely hygienic standpoint, then the larger an animal, the more and more often it would be groomed by members of its group. However, it has instead been seen that when group size increases, members ensure that they spend an appropriate amount of time grooming everyone. Hence, the fact that animals, particularly primates, groom each other more frequently than necessary from a hygienic standpoint suggests that the social aspect of allogrooming plays an equally, if not more, important role. Another point of evidence for the importance of the social aspect is that in comparison to how and how much a primate grooms itself (autogrooming), allogrooming involves longer periods of time and different techniques, some of which have connotations of being affectionate gestures.

Әлеуметтік байланыстарды құру және сақтау

Әлеуметтік күтімнің ең маңызды функцияларының бірі – әлеуметтік желілер мен қарым-қатынастарды құру. Көптеген түрлерде жекелеген ағзалар ұзақ уақыт бірге әрекет ете отырып, «достық» деп аталатын тығыз әлеуметтік байланыстарды қалыптастырады. Әсіресе приматтарда күтім достық қарым-қатынастардың қалыптасуы мен сақталуында маңызды рөл атқарады. Резус макактарында жүргізілген зерттеулер маймылдардың миының fMRI сканерлері маймылдарға таныс және есте сақтаумен байланысты перириндік қабық (perirhinal cortex) және уақытша полюсте (temporal pole) (әлеуметтік және эмоционалдық өңдеу/талдаумен байланысты) маймылдарға бейтаныс беттерге қарағанда, олардың достарының суреттерін көрсеткен кезде айқын жарықтанғанын көрсетті. Сондықтан приматтар таныс және ұнаған ағзаларды («достарды») таниды және оларды аз ұнаған серіктестерге қарағанда күтімге көбірек уақыт жұмсайды. Барбарий макактары сияқты толерантты әлеуметтік стильге ие түрлерде әйелдер күтім серіктерін әлеуметтік статусына емес, жақсы білетіндеріне қарай таңдайды. Әлеуметтік күтім жұбайлардың немесе махаббат серіктерінің танысуына да мүмкіндік береді. Мысалы, қысқа мұрынды жеміс жегіш жабырқақтарда (short-nosed fruit bats) әйелдер еркектермен күтімдеседі, содан кейін кешкі уақытта ұшып кетеді. Еркек және оның жақын әйелдер тобы бір-біріне дене сөлдерін бөліп береді, бұл оларға әйелдің репродуктивтік статусын анықтауға және жұп таңдауға көмектеседі. Сол сияқты, аз агрессивті дала тышқанында (field mouse) еркектер әйелдерді ұзақ уақыт күтіп, тіпті әйелдердің жауап беруін күтпейді. Еркектердің жұптасу қажеттіліктері әйелдерге қарағанда жоғары болғандықтан, әйелдер жұптасуды таңдауда күтімді пайдаланады, ал еркектер оны жұптасуға шақыру үшін қолданады. Соңғы зерттеулер туыстық таңдаудың бұрынғыдай маңызды фактор емес екенін көрсетті. 2018 жылы жасалған тұтқынға алынған шимпанзелерді зерттеуде Фелпс және әріптестері жануарлардың «сәтті» немесе «сәтсіз» болған өзара әрекеттесуді есте сақтайтынын және оларды күтім серіктерін таңдау үшін негіз ретінде қолданатынын анықтады. Олар жауап беретін серіктерін таңдады, жауап бермейтін серіктерін емес. Маймылдар тағамды татып көргеннен кейін, жақсы дәмді, тез бұзылатын тағамды қысқа мерзімде, ал дәмсіз, ұзақ сақталатын тағамды ұзақ мерзімде таңдады. Осыдан маймылдардың әр түрлі уақытта болған оқиғаларды ажырата алатыны белгілі болады.

One of the most critical functions of social grooming is to establish social networks and relationships. In many species, individuals form close social connections dubbed "friendships" due to long periods of time spent together doing activities. In primates especially, grooming is known to have major social significance and function in the formation and maintenance of these friendships. Studies performed on rhesus macaques showed that fMRI scans of the monkeys' brains lit up more significantly at the perirhinial cortex (associated with recognition and memory) and the temporal pole (associated with social and emotional processing/analysis) when the monkeys were shown pictures of their friends' faces, compared to when they were shown less familiar faces. Hence, primates recognize familiar and well liked individuals ("friends") and spend more time grooming them than less favoured partners. In species with a more tolerant social style, such as Barbary macaques, it is seen that females choose their grooming mates based on whom they know better rather than on social rank. Social grooming may also serve to establish and recognize mates or amorous partners. For example, in short nosed fruit bats, the females initiate grooming with the males just before flight at dusk. The male and his close knit female harem release bodily secretions onto each other, which may allow them to recognize the female's reproductive status. and mate choice. Similarly, in the less aggressive herb field mouse, males are observed to groom females for longer durations and even allow females to not reciprocate. Since the mating demands of males are greater than those offered by females, the females use social grooming to choose mates and males use it to incite mating. Finally, kin selection is not as important a factor as friendship or mate preference when choosing a grooming mate as previously thought. In a 2018 study of captive chimpanzees, Phelps et al. found that the animals remembered interactions that were "successful" or "unsuccessful" and used these as a basis to choose grooming mates; they chose grooming mates based on who would reciprocate rather than who would not. where apes chose between tasty perishable and non tasty non perishable food at shorter and longer delays respectively after trying the food. Hence, apes can distinguish between different events that occurred at different times.

Иерархия мен әлеуметтік құрылымды нығайту

Жалпы алғанда, әлеуметтік күтім – бұл иерархия бойынша жоғары бағытталған әрекет, яғни топтағы төмен дәрежелі мүше топтағы жоғары дәрежелі мүшеге күтім жасайды. Сурикаттарда әлеуметтік күтімнің дене күшін арттыратын қарым-қатынастарды сақтаудағы рөлі дәлелденген. Зерттеушілер бұл жүйеде үстем аталықтар көбірек күтім алатынын, ал олар басқаларын аз күтімдейтінін анықтаған, бұл үстемдіксіз аталықтар қарым-қатынастарды сақтау үшін үстем аталықтарға көбірек күтім жасайтынын көрсетеді. Резус маймылдарына жасалған зерттеуде, төмен дәрежелі топ мүшелерімен салыстырғанда, үстем топ мүшелері күтім кезінде "қозғалтылғаннан" гөрі көбірек "сипаталғандығы" байқалды. Тұрақты әлеуметтік желілері бар гиббондар тобы күрделі күтім желілерін қалыптастырды, ал тұрақтылығы төмен желілері бар топтар күтім жасайтын жұптарды азырақ құрды.

Өтіктер алмасу

Күтім көбінесе белгілі бір мінез-құлыққа немесе әрекетке жауап ретінде жеке адам тарапынан ұсынылады. Әлеуметтік күтім, әсіресе, қансорғыш жарықшалар үшін өте маңызды, себебі олар тамақ бөлісу қарым-қатынастарын сақтау үшін оған мұқтаж, осылайша тамақ қайтару арқылы бөлісу әрекетін жалғастырады. Тибет макакаларында нәрестелер құнды зат ретінде қарастырылады және олар жақсылыққа айырбасталады; аналар ана емес аналарға өз нәрестелерін қысқа мерзімге ұстауға рұқсат етеді, оның орнына күтім алады. Тибет макакалары топтағы нәрестелердің салыстырмалы санына назар аудара отырып, нәрестелердің құндылығын өлшейді және түсінеді; нәрестелердің саны артқан сайын, олардың "бағасы" төмендейді, сонымен қатар аналарға нәрестелерін ұстау үшін ана емес аналар жасаған күтімнің мөлшері де азаяды. Ер боноболарда күтім кейбір эмоционалдық компоненттерге бағытталғандай, себебі таныс адамдарға күтім жасау кезінде уақыт айырмашылығы байқалады (яғни, әр адамның екіншісіне күтім жасау ұзақтығы бірдей емес) және өзаралық азаяды (яғни, екіншісіне күтім жасау мүмкіндігі болжамсыз). Осылайша, адамдар арасындағы қандай да бір әлеуметтік байланыс олардың арасындағы үлкен "жомарттыққа" және төзімділікке әкеледі.

Дене шынықтырудың тікелей салдары

Әлеуметтік күтім қарым-қатынастары әртүрлі түрлерге тікелей пайда әкелетіні дәлелденді. Атап айтқанда, сары бабуиндарда (Papio cynocephalus) күтім жасау кеңінен зерттелді, көптеген зерттеулер әлеуметтік күтім арқылы қалыптасқан әлеуметтік байланыстардың нәтижесінде өмір сүру мүмкіндігінің артуын көрсетті. Мұндай зерттеулердің бірі 16 жыл бойы жабайы бабуиндардан алынған мінез-құлық деректерін жинады және әлеуметтік белсенділіктің нәрестелердің бір жасқа дейін тірі қалуына қаншалықты әсер ететінін көрсетті. Нәрестелердің бір жылға дейін тірі қалуы мен жақындық және әлеуметтік күтімге негізделген әлеуметтік белсенділік индексі арасында оң байланыс орнатылды. Сондай-ақ, жабайы бабуиндардың ересек өміріне әлеуметтік белсенділіктің әсері туралы да мәліметтер келтірілген. Әлеуметтік байланыстың (әсіресе, әлеуметтік күтімге бағытталған) және аналық және еркек бабуиндардың орташа өмір сүру уақыты арасындағы тікелей байланыс модельделді. [[Файл:DataFigure1.png|left|thumb|300x300px|Әйел бабуиндарда орташа өмір сүру уақыты мен әлеуметтік байланыс арасындағы қатынас, сондай-ақ топ ішіндегі жанжалдар кезінде өз тегінен кездесетін басқалардың көмегін алу мүмкіндігінің артуы. Сары бабуиннің ересек әйелдері туыстарымен қарым-қатынас жасайды, олар әлеуметтік топтар арасындағы зорлық-зомбылық қақтығыстар кезінде қолдау көрсетеді. Барбарий макакаларында әлеуметтік күтім серіктестер арасындағы маңызды қарым-қатынастардың қалыптасуына әкеледі. Бұл әлеуметтік қатынастар өзара көмектесуге және басқа еркектерден құралған жауынгерлік топтарға қарсы қорғануды жеңілдетеді, бұл көбінесе дене жарақатына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, әлеуметтік қарым-қатынастар бірнеше приматтарда нәресте өлтіру қаупін азайтатыны дәлелденген.

Өзін-өзі аямаушылық

Альтруизм биологиялық мағынада – бір жеке тұлғаның өзге жеке тұлғаның жарамдылығын арттыратын, ал әрекетті орындайтын жеке тұлғаның жарамдылығын төмендететін мінез-құлықты білдіреді. Бұл альтруизмнің философиялық түсінігінен өзгеше, ол басқаға көмектесудің саналы ниетін қажет етеді. Мінез-құлық ретінде альтруизм моральдық тұрғыдан бағаланбайды, керісінше, көбеюге қабілеттілік үшін жасалған әрекеттің салдары ретінде қарастырылады. Егер бұл мінез-құлықты орындайтын тұлға үшін шығынды болса, онда оның неге сақталуы мүмкін деген сұрақ туындайды; алайда, Чарльз Дарвин альтруизмнің айқын артықшылықтарының себебі ретінде топтық таңдау механизмін ұсынды. Әлеуметтік күтім – бұл факультативті альтруизмнің бір түрі болып саналады – мінез-құлықтың өзі тікелей жарамдылықтың уақытша жоғалтуы (жанама жарамдылықты арттыру мүмкіндігімен), одан кейін жеке көбеюге алып келеді. Бұл айырбас Түрмешінің дилеммасымен салыстырылды, және осы салыстыру нәтижесінде Роберт Триверстің "көзді көзге" (tit for tat) принципіне негіделген өзара альтруизм теориясы пайда болды. Альтруизммен қатар, туыстық таңдау организмнің туыстарының көбею табысына басымдық беруді білдіреді, тіпті бұл организмнің өзінің тіршілігі мен көбеюіне зиян келтірсе де. Осы себепті, туыстық таңдау – бұл кеңейтілген жарамдылықтың бір мысалы болып табылады, ол туған балалардың санын жеке тұлғаның өзгелерге, мысалы, бауырларына көмектесу арқылы олардың көбеюіне қол жеткізуге мүмкіндік беретін балалар санымен біріктіреді.

Гамильтон ережесі

В. Д. Гамильтон әзірлеген бұл ереже, туыстық таңдаудың гендердің жиілігін арттыруына себеп болатын идеяны анықтайды. Бұл ретте, алушының және іс-әрекет жасаушының генетикалық туыстығының (r) көбейтіндісі, алушыға тиесілі пайдадан (B) артық болса, іс-әрекет жасаушыға тиесілі репродуктивтік шығындардан (C) жоғары болады. Осылайша, егер мінез-құлықтың пайдасын алушы адам, мінез-құлықты атқарушымен туыс болса, әлеуметтік күтім сияқты игілік тудыратын мінез-құлыққа қатысу жеке тұлға үшін пайдалы.

Тауар ретінде пайдалану

Кейбір жануарлар альтруистік мінез-құлықты нарықтық стратегия ретінде, қажетті нәрсеге сауда жасау үшін пайдалана ма деген сұрақ туындады. Зәйтүн бабуиндерінде, *Papio anubis* түрінде, зерттеулер көрсеткендей, жануарлар альтруистік мінез-құлықты сауда түрі ретінде көрсетеді, мұнда мінез-құлық белгілі бір пайдаға, мысалы, агрессияны азайтуға айырбасталады. Тазалау әрекеттері бірыңғай емес, бірнеше рет теңдестірілген, бұл әйелдердің бір реттік айырбаспен аяқталуға міндетті емес екенін, ал әлеуметтік топтағы мүшелермен ұзақ мерзімді қарым-қатынастарды нығайту үшін әлеуметтік тазалауды қолданатынын көрсетеді. Бұл әрекеттің өзі пайдалы болмаса да, жұптасу мүмкіндігі және одан кейінгі ұрықтандыру осы әрекетке қатысқандардың репродуктивтік сәттілігін арттырады. Бұл зерттеу сонымен қатар әлеуметтік тазалаудың әйелдердің жұмыртқалық циклымен байланысты екенін анықтады. Сәбилерді аналары тазалайды және олар өсіп келе жасөспірімдер ретінде бір-біріне және аналарына осы әрекеттерді еліктейді. Бұл әрекет ересекке толық жетілген және қалыпты тазалау үлгілерін орындай алатын жануарлар тобының басқа мүшелеріне (анасы емес немесе басқа дәрежедегі) жиі қайтарылады. Бұл еліктеу нәресте макакаларында байқау арқылы оқуға негізделген идентификацияны көрсетеді, ал қыздардың аналық еліктеуге және туыстық байланысқа негізделген тазалауға бейімділігі, ұлдардың дәрежеге негізделген тазалауға бейімділігі олардың топтағы әлеуметтік рөлдеріне сәйкес келеді, мұнда ересек еркектерге дәреже алу және сақтау үшін одақтастар қажет. Тас сәбидің назарын аудару үшін, анасы оны тиісінше тазалай алуы үшін қолданылған деген гипотеза болды. Бұл факт анасы тасты тастағаннан кейін сәби оны көтеріп алып, ойнаған кезде оған күтім жасауға мүмкіндік бергенімен расталды. Бұл мінез-құлық колонияның басқа мүшелерінде де байқалды, бірақ түрдің барлық өкілдерінде емес. Тағы бір мысалда, Дельта аймақтық приматтарды зерттеу орталығындағы ана шимпанзе жапырақтарынан айырылған бұтақтан "тіс щеткасын" жасады және осы щетканы бірнеше рет өзінің сәбиін тазалау үшін пайдаланды. Алайда, екі мысал да приматтардың құралдарды қолдануына қатысты, бұл қазірдің өзінде кеңінен зерттелген және ғылыми тұрғыдан дәлелденген. Приматтардың кең жұмыс жадының мүмкіндіктері және себеп-салдарлық байланыстарды түсіну қабілеті оларға басқа жануарларға қарағанда құралдарды кеңінен қолдануға және пайдалануға мүмкіндік береді. Физикалық және психикалық шектеулерден басқа, әлеуметтік тазалаумен айналысатын жануарлар құралдарды қолданбауының себебі, әлеуметтік күтімнің басты мақсаты – әлеуметтік байланыс құру және эмоционалдық алмасу болып табылуы мүмкін, оның көп бөлігі жанасу арқылы беріледі.

It has been questioned whether some animals are instead using altruistic behaviors as a market strategy to trade for something desirable. In olive baboons, Papio anubis, it has been found that individuals perform altruistic behaviors as a form of trade in which a behavior is provided in exchange for benefits, such as reduced aggression. The grooming was evenly balanced across multiple rather than single bouts, suggesting that females are not constrained to complete exchanges with single transactions and use social grooming to solidify long term relationships with those in their social groups. Though the behavior of social grooming itself was not beneficial to the one providing the service, the opportunity to mate and subsequent fertilization increases the reproductive fitness of those participating in the behavior. This study also found that social grooming performance cycled with that of the females ovarian cycle, Infants are groomed by their mothers and mimic these actions on each other and the mothers as juveniles. This action is reciprocated on other group members (non mother or of a different rank) more often once the individual is a fully developed adult and can follow normal grooming patterns. This mimicry is suggested to indicate identification based observational learning in infant stump tailed macaques, and the daughters' penchants for maternal mimicry and kin biased grooming versus the sons' penchants for rank biased grooming falls in line with their social roles in groups, where adult males require alliances in order to gain and maintain rank. It was hypothesized that the stone was used as a distractor for the infant so that the mother could adequately clean him while his attention was occupied elsewhere. This was supported by the fact that the infant picked up the stone once the mother dropped it and allowed her to groom him while he played with it. This behavior was seen in a few other members of the colony, but not seen throughout the species. In another instance, a female chimpanzee at the Delta Regional Primate Research Center created a "toothbrush" by stripping a twig of its leaves, and used this toothbrush to groom her infant over several instances. However, both examples concern tool use in primates, which is already widely studied and scientifically backed. The wide working memory capacities and causal understanding capabilities of primates permit them to fashion and utilize tools far more extensively than other non human animals. Apart from physical and mental constraints, perhaps a reason allogrooming animals do not use tools is because a major purpose of social grooming is social bonding and involves emotional exchanges, much of which is conveyed by touch.

Өзара күтім жасау

Көптеген жануарлар бір-бірін сылап, тырнап, массаж жасау арқылы күтім көрсетеді. Бұл әрекет көбінесе осы әлеуметтік жануарлардың бірлескен өмір сүруіне көмектесетін, денеден шет заттарды жоюға қызмет етеді. Жануарлар әлемінде приматтар, жәндіктер, құстар және қоректі жануарлар сияқты әлеуметтік күтіммен айналысатын көптеген түрлер бар. Толыққанды зерттеулер әлі жүргізілмегенімен, приматтарды зерттеу арқылы адам емес жануарлардың әлеуметтік күтімі туралы көп нәрсе білінді. Сүтқоректілердің әлеуметтік күтімін ынталандыратын негізгі фактор – жайлылық табуға бейімделу, сондай-ақ тамақ, жыныстық қатынас және жалпы гигиена сияқты ресурстар алмасудың пайдалылығы болып табылады. бас бармағы

Құрт-құмырсқалар

Жәндіктерде күтім жасау көбінесе денеден шет заттарды жоюдың маңызды қызметін атқарады. Мысалы, бал арасы өзге араның өзіне жетпейтін дене бөліктерін тазалап, әлеуметтік күтімге қатысады. Күтім алатын ара қанаттарын денесіне перпендикуляр жайып, қанаттары, ауыз мүшелері мен мұртшалары шаң мен тозаңнан тазартылады. Шаң мен тозаңды жою иіс сезу сезімдерін күшейтіп, осылайша топтың жалпы денсаулығына үлес қосады.

Құстар

Құстар аллопринингке қатысады, зерттеушілердің пікірінше, бұл жұптық байланыстарды нығайтады. 2010 жылы зерттеушілер қарғаларда байқаушы қарғалардың қиын жағдайдағы қарғаны жұбату үшін жанасу арқылы, отырып күтім жасау, қауырсындарын тазалау және мүңкілдесу сияқты әлеуметтік күтімнің бір түрін қолданатынын анықтады.

Жылқылар

Жылқылар денелеріндегі паразиттер мен басқа да зиянды заттарды белсенді түрде жою арқылы "жұптық байланыс" орнатып, бір-біріне күтім жасайды. Бұл сыртқы заттарды алып тастау көбінесе мойын сияқты қол жеткізу қиын аймақтарда шайнау арқылы жасалады.

Ірі қара мал

Аллогруминг – сүт және ет тұқымдарының ішіндегі көптеген мал түрлерінде кең таралған мінез-құлық. Әлеуметтік тілдесу, әсіресе, жас төлдерде әлеуметтік басымдық орнату, байланысты нығайту және өзінің немесе басқаларының гигиенасын жақсарту мақсатымен байқалады. Ересек сиырлардағы осы мінез-құлықтың артықшылықтарына паразиттердің аз болуы, әлеуметтік кернеудің төмендеуі және жемге қол жеткізудегі бәсекелестіктің азаюы жатады. Әлеуметтік тілдесудің ұзақ мерзімді пайдасы бар екені белгілі, олар оң эмоцияларды күшейтуге және жайлы орта құруға көмектеседі.

Эндокриндік әсері

Әлеуметтік күтімнің адамдардағы эндокриндік деңгейлердегі өзгерістермен байланысты екені көрсетілген. Атап айтқанда, мидың окситоцин бөліп шығаруы мен әлеуметтік күтім арасында жоғары корреляция бар. Окситоцинның бөлінуіне байланысты туындайтын оң эмоционалдық жауаптың нәтижесінде ол просоциалдық мінез-құлықты күшейтеді деп болжанады. Әлеуметтік күтім – зиянсыз сенсорлық стимуляцияның бір түрі. Зиянсыз сенсорлық стимуляция, агрессиялық емес контактімен сипатталатын, зиянды агрессиялық сенсорлық стимуляциядан толығымен бөлек нейрондық жолдарды жақсартады. Зиянсыз сезімдер арқалық бағананың медиалдық лемнискальдық жүйесі арқылы беріледі.

Окситоцин

Окситоцин – альтруизм сияқты әлеуметтік сезімдерді танытуға көмектесетін пептид гормоны, бұл өз кезегінде әлеуметтік мінез-құлықтар үшін оң кері байланыс механизмін қамтамасыз етеді. Мысалы, қансорғыш жартастарда жүргізілген зерттеулер окситоцинды мұрынға шашу арқылы ұрғашы жартастардың бір-бірін күтімдеуін күшейтетінін көрсетті.

Бета-эндорфиндер

Күтім жасау бета-эндорфиннің бөлінуін ынталандырады, бұл күтім жасаудың релаксациялық әсерінің физиологиялық себептерінің бірі. Бета-эндорфиндер гипоталамус және гипофиздегі нейрондарда табылады. Бета-эндорфиндер опиоидтық агонисттер болып табылады. Опиоидтар – бұл рецепторларға әсер етіп, релаксация сезімін тудыратын және ауырсынуды азайтатын молекулалар. Маймылдарда жүргізілген зерттеуде организмдегі опиат экспрессиясының өзгеруі бета-эндорфин деңгейінің өзгеруімен байланысты және әлеуметтік күтімге деген құштарлыққа әсер етеді. Бета-эндорфин деңгейін төмендететін опиат рецепторларын блокадалайтын инъекция жасалған маймылдарда күтімге деген құштарлықтың артуы байқалды; керісінше, маймылдарға морфин берілген кезде күтімге деген құштарлық айтарлықтай төмендеді. Дегенмен, жануарлар түрінде бета-эндорфин деңгейін өлшеу қиын – окситоциннен өзгеше, оны ми-жұлын сұйықтығынан сынама алу арқылы өлшеуге болады – сондықтан олар әлеуметтік мінез-құлықпен осы деңгейде байланысты емес. Олар сондай-ақ глюкоза метаболизміне де қатысады. Макакаларға жасалған зерттеулер әлеуметтік стрестің күшеюі глюкокортикоидтарға қарсы тұруға алып келетінін, бұл иммундық функцияны одан әрі тежейтінін көрсетті. Әлеуметтік күтімге қатысқан макакалардың вирус жүктемесінің деңгейі төмендеді, бұл әлеуметтік стрестің төмендеуіне байланысты иммундық функцияның және глюкокортикоидтарға сезімталдықтың артуын көрсетеді. Сонымен қатар, 1997 жылғы зерттеу аналық күтімнің күшеюінің нәтижесінде жаңа туған егеуқұйрықтардың мақсатты тініндегі глюкокортикоид рецепторларының пропорционалды түрде артуына әкелетінін көрсетті. Жаңа туған егеуқұйрықтарды зерттеу барысында серотонин және қалқанша безін стимуляциялайтын гормонның концентрациясының өзгеруіне байланысты рецепторлар санының өзгергені анықталды. Рецепторлар санының артуы кортикостероид секрециясына кері байланыстың мөлшеріне әсер етуі және физиологиялық стресс жауабының жағымсыз әсерлерін болдырмауы мүмкін. Әлеуметтік күтім глюкокортикоид рецепторларының санын өзгерте алады, бұл иммундық функцияның күшеюіне әкелуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, әлеуметтік күтімге көбірек қатысатын еркек бабиондарда кортизолдың базалық концентрациясы төмен болады. Фекальдық глюкокортикоид (fGC) – стресспен байланысты гормондық метаболит, ол күшті және жақсы қалыптасқан бабиондар желілеріндегі аналық бабиондарда төмен деңгейде кездеседі. Бала өлтіруге бейім еркек бабион топқа келген кезде әйелдердің fGC деңгейі жоғарылайды, бұл жоғары стресс деңгейін көрсетеді; алайда, сенімді және жақсы қалыптасқан күтім серіктестері бар әйелдердің fGC деңгейі нашар күтім желілері бар әйелдерге қарағанда аз өседі. Сондықтан, "достық" арқылы алынатын әлеуметтік қолдау бабиондарға стрессті басқаруға көмектеседі. Сол сияқты, жақын "досы" қайтыс болған кезде әйелдерде fGC деңгейінің жоғарылауы байқалады; алайда, бұл жоғарылаған fGC деңгейі қайтыс болған достарының орнына жаңа күтім серіктестерін құраған әйелдерде төмендейді.

Grooming stimulates the release of beta endorphins, which is one physiological reason for the relaxing effect of grooming. Beta endorphins are found in neurons in the hypothalamus and the pituitary gland. Beta endorphins are found to be opioid agonists. Opioids are molecules that act on receptors to promote feelings of relaxation and reduce pain. A study in monkeys found that the changes in opiate expression in the body, mirroring changes in beta endorphin levels, influences desire for social grooming. When injected with opiate receptor blockades, which decrease the level of beta endorphins, monkeys were observed to respond with an increased desire to be groomed; conversely, the monkeys' desire to be groomed reduced significantly when they were given morphine. However, beta endorphin levels are difficult to measure in animal species—in contrast to oxytocin, which can be measured by sampling cerebrospinal fluid—and therefore they have not been linked as strongly with social behaviors. They are also involved in glucose metabolism. Studies in macaques have shown that increased social stress results in glucocorticoid resistance, further inhibiting immune function. Macaques who participated in social grooming showed decreased levels of viral load, which points toward decreased levels of social stress resulting in increased immune function and glucocorticoid sensitivity. Additionally, a 1997 study concluded that an increase in maternal grooming resulted in a proportionate increase in glucocorticoid receptors on target tissue in the neonatal rat. In the study on neonatal rats, it was found that the receptor number was altered due to a change in both serotonin and thyroid stimulating hormone concentrations. An increase in the number of receptors might influence the amount of negative feedback on corticosteroid secretion and prevent the undesirable side effects of an abnormal physiologic stress response. Social grooming can change the number of glucocorticoid receptors, which can result in increased immune function. Studies have also shown that male baboons who participate more in social grooming show lower basal cortisol concentrations. Faecal glucocorticoid (fGCs) is a hormone metabolite associated with stress that is seen to be present in lower levels in female baboons with stronger, well established grooming networks. When potentially infanticidal male baboons immigrate into a group, the females' fGC levels are seen to rise, indicative of higher stress; however, females with reliable and well established grooming partners have less of a fGC rise than those with weaker grooming networks. Hence, the social support received from a "friendship" aids baboons in stress management. Similarly, fGC levels are also seen to rise in females when a close "friend" dies; however, these rising fGC levels are seen to decrease in females that form new grooming partners, replacing their deceased friends.

Опиоидтар

Эндогендік опиоидтар – организмдердің миында өндірілетін химиялық молекулалар, олар релаксация, бақыт және ауырсынды жеңілдету сезімдерін тудыруға қызмет етеді. Приматтарда күлкі және әлеуметтік күтім мидағы опиоидтардың бөлінуіне ықпал етеді, бұл әлеуметтік байланыстарды қалыптастыруға және нығайтуға көмектеседі деп саналады. Резус маймылдарымен жүргізілген зерттеуде 4-10 апталық балалары бар емізуші аналарға опиоид рецепторларын бұзатын және эндогендік опиоидтардың әсерін тежейтін опиоид антагонисті – налоксонның төмен дозасы берілді. Салыстыру үшін, тұзды ерітінді алған бақылау тобындағы аналарға қарағанда, налоксон алған аналар өз балаларына және топтың басқа мүшелеріне аз күтім жасады. Налоксон алған аналар өз жас төлдерін қорғау жағынан да нашарлау байқалды, бұл жаңа аналарға тән емес. Налоксон инъекциясынан кейін байқалған әлеуметтік өзара әрекеттесудің төмендеуі, опиоид антагонистері аналықтың әлеуметтік іс-әрекетке қатысуына кедергі келтіретінін көрсетеді – осылайша, әлеуметтік күтімге. Осыған байланысты, резус маймылдарының жаңа аналарындағы опиоид деңгейінің жоғарылауы, әлеуметтік қатысу мен аналық мінез-құлқын күшейтеді, нәрестенің дамуы мен оқуына көмектеседі деген гипотезаны қоюға болады.

Цитаталанған зерттеулерді сынға алу

Ең бастысы, әлеуметтік күтімді зерттеуге қатысты негізгі сын – олардың көпшілігі приматтарға және приматтардың ішіндегі түрлердің шектеулі тобына ғана назар аударады. Осының салдарынан, әдебиет әлеуметтік күтімнің танымдық немесе мінез-құлықтық негізін толыққанды түсіндірмейді, сондай-ақ оның барлық позитивті немесе негативті әсерлерін де толыққанды сипаттамайды. Тіпті жақсы зерттелген түрлерде де әлеуметтік күтімге қатысты барлық қажетті деректер жиналмаған болуы мүмкін. Екіншіден, көптеген түрлер бойынша мәліметтер бір ғана топтың мүшелеріне сүйенген. Приматтардың мінез-құлқы әлеуметтік және қоршаған орта жағдайларына байланысты өте өзгергіш болғандықтан, бұл олар үшін ерекше қиындық тудырады. Үшіншіден, көптеген зерттеулер қысқа мерзімді және бақылауға негіделген, сондықтан әлеуметтік күтім мен сәйкестік немесе жұбай таңдау нәтижелері арасындағы тікелей байланысты ұзақ мерзімді, тікелей немесе жабық зерттеулердегідей толыққанды зерттеу мүмкін емес.