Кіріспе

Діни қызметкерлердің ресми басшылығы

Клирикализм – діни қызметкерлердің шіркеу мәселелерінде немесе кеңірек саяси және әлеуметтік-мәдени жағдайлардағы ресми, шіркеуге негізделген басшылығын немесе пікірін қолдану.

Шығу тегі

Журналист және бұрынғы дін қызметкері Джеймс Кэрролл, алғашқы христиандардың дін қызметкерлері болмағанын айтады және клерикализмнің мәні "Жаңа өсиетте емес, төртінші ғасырда император Константин тұсында христиандыққа өткен Рим империясының соңғы кезеңіндегі көзқарастар мен ұйымдық құрылымында" жатыр деп санайды.

Клирикализм және канондық құқық

1520 жылы өзінің "Жаңа өсиет туралы трактатында" Мартин Лютер (1483-1546) дін қызметкерлерінің қара халыққа деген мақтандығы мен басқа діни ордендерге деген антагонизмінің (ол клерикализм сөзін қолданбады) "заңдардың", яғни канондық құқықтың салдары екенін айтты:

«Шындығында, дін қызметкерлері мен монахтар өлім-жұлым жаулар, өздері ойлап тапқан жолдары мен әдістері үшін ақымақтар мен ессіздердей талас-тартыс тудырып, христиандық махаббат пен бірліктің кедергісі ғана емес, оны құртуға дейін барады. Әрқайсысы өз сектасына жабысып, басқаларын жек көреді; ал қара халықты христиан емес деп есептейді. Бұл қайғылы жағдай – заңның салдарынан туындаған нәрсе ғана».

Діни қызметкерлер жыныстық қатынасқа түсуі

Соңғы жылдары католик дін қызметкерлерінің жасаған жыныстық зәбірлері мен оны жасыруы клерикализммен түсіндірілді, яғни дін қызметкерлері мен қарапайым жамағаттың арасындағы жікпен түсіндірілді, онда дін қызметкерлері өзіне ғана арналған қоғам құрды. Джеймс Кэрролл қазіргі католицизмде дін қызметкерлеріне берілген артықшылықтың мысалы ретінде «Шіркеу заңы әйел адамның қасиетті мисса оқуға тырысса, оны қауымнан шығарып жіберуді қарастырады, бірақ педофил дін қызметкеріне мұндай жаза қарастырылмаған» деуін келтіреді. Кэрролл клерикализмнің – «сыр сақтау культымен, теологиялық әйелге деген жек көрушілікпен және билік иерархиясымен» – «Рим-католик шіркеуінің дұрыс жұмыс ілемеуінің түбінде жатқанын» айтады. Сондай-ақ, католик университетінің ғалымы (Пол К. Виц) католик дін қызметкерлерінің кейбіреулерінде клерикалық нарциссизмге ұшырау мүмкіндігін айтады. 2007 жылы Мэри Гейл Фроули О'Диа былай деп жазды:

Клерикалық нарциссизмге бейім дін қызметкері үшін және оған сіңген епископ үшін, онтологиялық өзгерістің түсіндірілуі, яғни дін қызметкерінің тағайындалған сәтте Иса Мәсіхтің өзімен бірігуі, дін қызметкерлерінің басқа адамдардан жоғары тұруы керектігіне сендіруі мүмкін. Бір тоталитарлық дәстүрлі католик тобы, Novus Ordo Watch (Екінші Ватикан кеңесінен кейін Рим-католик шіркеуінің шынайы Рим-католик болмай, «жаңамодернистік сектаға» айналғанын мәлімдейді), дін қызметкерлерінің билігін қорғайды (бірақ «клерикализм» терминін қолданбайды). Ол Джеймс Кэрроллдің дін қызметкерлері институтының Жаңа өсиетте табылмайтыны туралы пікіріне қарсы шығып, Католик энциклопедиясынан мысал келтіреді: «Дін қызметкерлері мен қарапайым жамағат арасындағы айырмашылық Жаңа өсиет дәуірінде де танылған, өйткені апостол Павелдің айтуынша, епископтар Киелі Рухпен шіркеуді басқаруға тағайындалған (Елшілердің істері 20:28), ал басқару құқығы бағыну міндеттілігін білдіреді».

Дін ұйымдарының ұйымдастырылуы мен иерархиясы

Клерикализм туралы көптеген пікірталастар жоғары дін қызметкерлерінің шіркеу кеңселері мен функцияларына қаншалықты бақылауға ие болуы керек екендігіне, сондай-ақ дін қызметкерлерін тағайындаудың дәстүрлі католик жүйелерінің иерархиялық және авторитарлық сипатының қазіргі қоғамда тиімділігіне қатысты сияқты. Католик шіркеуі клерикализмге қатысты мәселелердің ортасында болғанымен, дін қызметкерлерінің тым көп ықпалы бар немесе реформалануы керек деп санайтын адамдар клерикализм айыптарын басқа да діни ағымдар мен діндерге де таққан. Сондықтан клерикализм мен антиклерикализм туралы пікірталастар көбінесе діни ұйымды (ағымды) кім және қалай басқару керек деген мәселеге байланысты болады. Әртүрлі елдердің саяси тарихында, ұлттық клерикализмнің немесе клерикальдық ұлтшылдықтың (клерикальдық ұлтшылдық немесе клерикальдық ұлтшылдық) ерекше радикалданған түрлері саяси спектрдің оң жағында, әсіресе 20-шы ғасырдың бірінші жартысындағы соғыстар аралық кезеңде пайда болды.

Әдебиетте

Клерикализм 16 ғасырдағы испандық "Лазарильо де Тормес өмірі және оның бақыты мен қайғылары" повесінде маңызды тақырып болып табылды.