Кіріспе

Контраданса (сондай-ақ контраданса криолья, данса, данса криолья, немесе хабанера деп те аталады) – контрадансаның испан және испандық Америка нұсқасы. Бұл 18-ғасырда әлемдік деңгейде танымал болған музыка мен би стилі, ол ағылшын халық биінен шыққан және Франция сарайында қабылданған. Контраданса Америкаға әкелінді, онда Боливия, Мексика, Венесуэла, Колумбия, Перу, Панама және Эквадор елдерінде әлі де сақталған халықтық формаларға ие болды. Кубада 19-ғасырда бұл маңызды жанрға айналды – африкалық ырғақ үлгісіне негізделген алғашқы жазба музыка және халықаралық деңгейде танымал болған алғашқы кубалық би. Ол дансон, мамбо және ча-ча-ча билерінің бастауы болды, өзіне тән "хабанера ырғағымен" және ән сөздерімен ерекшеленеді. Кубадан тыс жерлерде кубалық контраданса хабанера деп белгілі болды – Гавана биі. Бұл атау Кубада 19-ғасырдың соңында халықаралық танымалдылыққа ие болғаннан кейін қабылданды, бірақ оны жасағандар оны ешқашан осылай атаған жоқ.

Тарих

Контраданса Испанияда танымал болды және 18-шы ғасырда бүкіл испан Америкасына тарады. Музыка зерттеушісі Питер Мануэльдің айтуынша, контрадансаның шығу тегін анықтау мүмкін емес, себебі кубалық музыка зерттеушісі Наталио Галан оны әдемілеп "англофранко-испан-афрокубано" (ағылшын-француз-испан-африкалық-кубалық) деп атаған. Бұл танымал кубалық жанрдың шығу тегі туралы ең қалыпты пікірді 1946 жылғы "La Música en Cuba" кітабында жазушы Алехо Карпентье қалыптастырды. Кітапта ол француздық контраданстың, Гаити революциясынан (1791–1803) қашқан француз иммигранттары арқылы Кубаға әкелінгендігін, креолдық кубалық контрадансаның прототипі ретінде қарастырады. Дегенмен, Зоила Лапике және Наталио Галан сияқты басқа да маңызды кубалық музыка зерттеушілерінің пікірінше, контраданса Испаниядан, Франциядан немесе Англиядан бірнеше он жыл бұрын Гаванаға тікелей әкелінген болуы мүмкін. Сақталған ең ерте кубалық контраданса – 1803 жылы жазылған "Сан-Паскуаль-Байлон". 19-шы ғасырдың ортасына қарай, контрадансаның кубалық нұсқасы контрадансадан бірнеше ерекшеліктерімен ерекшеленеді, атап айтқанда, африкалық крест ырғағы – тресильоның енгізілуі. Хабанера бұрынғы контрадансадан баяу және әдемі стильде орындалса да, классикалық бидің екі бөлімді құрылымын сақтайды, әрқайсысы 8-ден 16 тактқа дейін, көбінесе кіріспемен. 1836 жылғы жинақта жарияланған анонимді ән "La Pimienta" – фортепианоның сол қолындағы ерекше хабанера ырғағын қолданған ең ерте белгілі туынды. Контраданса би музыкасы ретінде орындалғанда, екі скрипка, екі кларнет, контрабас, корнет, тромбон, офиклеид, паила және гуиродан тұратын оркестрмен орындалса, хабанера әнмен де, бимен де орындалған. 19-шы ғасырдың бірінші жартысында контраданса кубалық музыкалық аренада үстемдік құрды, сондықтан сол кездегі кубалық композиторлардың барлығы, концерттік залға немесе би залына жазған болса да, контрадансада өздерін сынады. Олардың ішінде Мануэль Саумель (1817–1870) ең танымал. Нью-Орлеанда туған пианист-композитор Луи Моро Готтшалк (1829–1869) Куба және Вест-Индия арқылы саяхаттағанда алған ырғақтардың әсерімен бірнеше шығармалар жазды: "Danza" (1857), "La Gallina, Danse Cubaine" (1859), "Ojos Criollos" (1859) және "Souvenir de Porto Rico" (1857). Куба стилі теңізшілер арқылы Испанияға жеткені және 20-шы ғасырдың басына дейін танымал болғаны туралы айтылады. Баск композиторы Себастьян Ирадиердің "La Paloma" ("Көгершін") Испания мен Америкада үлкен сәтке ие болды. Бұл би барлық әлеуметтік топтар тарапынан қабылданып, ағылшын және француз сарайларында танымал болды. Ол испан биі ретінде бекітілгендіктен, Жюль Массенет оны өзінің "Le Cid" (1885) операсының балет музыкасына қосты. Морис Равел "Vocalise Étude en forme de Habanera" және "Rapsodie espagnole" үшін хабанера жазды (III бөлім, бастапқыда 1895 жылы жазылған фортепианолық шығарма), ал Камиль Сен-Санстың скрипка мен оркестрге арналған "Havanaise" әлі де орындалады және жазылады, сондай-ақ Эммануэль Шабьердің оркестрге арналған "Habanera" (алғашқыда фортепианоға арналған). Бернард Херрманның "Vertigo" (1958) фильміне жазған музыкасы фильмнің құпиясын ашу үшін ырғақты белгілі бір деңгейде пайдаланады. Андалусияда (әсіресе Кадисте), Валенсияда және Каталонияда хабанера әлі де танымал. "La Paloma", "La bella Lola" немесе "El meu avi" ("Менің әжем") кеңінен танымал. Испаниядан стиль Филиппинге жетті, онда ол әлі де шағын өнер түрі ретінде сақталған. 20-шы ғасырда хабанера Кубада, әсіресе сонға жеткеннен кейін, біртіндеп өткен дәуірдің туындысына айналды. Дегенмен, оның кейбір шығармалары қайта жазылып, кейін басқа форматтарда пайда болды: Эдуардо Санчес де Фуэнтестің "Tú" әлі де көпке ұнаған туынды. Контраданса/дансаның музыкасы мен биі Кубада енді танымал емес, бірақ кейде фольклорлық топтардың қойылымдарында орындалады.

Данза, танго және кейінгі дамуы

Контраданса clave (осы атаумен бірдей негізгі үлгімен шатастырмау керек), криола және гуахира болып қалыптасты. Контрадансадан хабанера мен танзон пайда болды. Аржелиер Леонның айтуынша, танза сөзі тек контрадансаның қысқартылуы болды және контраданса мен танзаның музыкасы арасында айтарлықтай айырмашылықтар жоқ. Екі термин де 19-ғасыр бойы бір нәрсені білдіруді жалғастырды. Бірақ контраданса мен танза музыка жағынан бірдей болса да, билер әртүрлі болды. 1813 жылы жазылған "El Sungambelo" атты танзаның құрылымы контрадансамен бірдей – төрт бөлімді схема екі рет қайталанады, АБАБ және пятицаль ырғағы естіледі. Данза Куба музыкасына 19-шы ғасырдың екінші жартысында үстемдік етті, бірақ контрадансаның бірінші жартысында болғандай мүлдем емес. Әсіресе екі танымал кубалық композитор Игнасио Сервантес (1847–1905) және Эрнесто Лекуона (1895–1963) танзаны ең есте қаларлық композицияларының негізі ретінде қолданды. Кубада 1870-ші жылдардан бастап танзаның орнын танзон басты, бірақ танза би музыкасы ретінде 1920-ші жылдары да жалғасты. Осы уақытқа қарай шаранга 19-ғасырдағы оркестрдің орнын басып, оның орнын иеленді. Данзонның өзгеше, бірақ ұқсас ырғағы бар, ол бакетео деп аталады, ал би мүлдем басқаша. Аргентиналық милонга мен тангода хабанера ырғағы қолданылады – нүктелі тоқсандық нотадан кейін үш сегізінші нота, бірінші және үшінші ноталарға баса назар аударылады. Аргентина тангосының бас сызығының ырғақтық негізі ретінде хабанера салыстырмалы түрде қысқа уақытқа созылып, Робертс атап өткен өзгеріске дейін басымдық ала бастады. 1883 жылы Буэнос-Айрес билері мен фольклорын зерттеген Вентура Линч милонга биінің "қала маңында өте кең таралғанын, ол төменгі сыныптың барлық билерінде (bailecitos de medio pelo) міндетті түрде орындалатынын және оны орган ұнтақтаушылар қабылдап, оны хабанера биіне ұқсату үшін ұйымдастырғандығын" атап өтті. Бұл биді қарапайым клубтарда билейді. Контраданса танго музыкасының маңызды бөлігі болып қала береді. Мысалы, Анибал Тройлоның 1951 жылғы "La trampera" (Адам алдап жүрген әйел) әнінде Жорж Бизедің 1875 жылғы "Кармен" операсында естілген хабанера қолданылады. Джон Сторм Робертс музыка жанрының "АҚШ-қа алғашқы раг басылып шықпастан 20 жыл бұрын жеткенін" айтады. Кейквок, регтайм және прото-джаз қалыптасып, дамыған ширек ғасырдан астам уақыт бойы хабанера африкалық америкалықтардың танымал музыкасының тұрақты бөлігі болды. Ертедегі Нью-Орлеан джаз топтарының репертуарында хабанералар болды, ал трессильо / хабанера фигурасы 20-шы ғасырдың басында джаздың ырғақты негізгі бөлігі болды. 1908 жылы Монтана штатының Бутте қаласында жазылған және жарияланған хабанера. Әннің аты "Solita" және оны Джек Hangauer жазған. Скотт Джоплиннің "Solace" (1909) хитасы хабанера деп саналады (бірақ ол "мексикалық серенада" деп аталады). "Сент-Луис блюз" (1914) - В. К. Хендидің хабанера / трессилло бас желісі бар. Хенди Уилл Тайлердің "Маори" кітабындағы хабанера ырғағына реакциясын атап өтті: "Мен ақ бишілердің ырғаққа кенеттен, мақтанышпен және әсемдікпен реакция жасағанын байқадым. Мен оларды байқағандай, нөмірді қадаммен қабылдады. Мен бұл бидің негроидтық сипаты бар екеніне күмәндана бастадым". "La Paloma" әнінде осыған ұқсас ырғақты байқағаннан кейін, Хенди бұл ырғақты "St. Louis Blues" әнінде, "Memphis Blues" әнінің аспаптық көшірмесінде, "Beale Street Blues" әнінің хорында және басқа да композицияларда енгізді. Джелли Ролл Мортон трессильо / хабанераны (оның испандық реңкесі деп атағанын) джаздың маңызды құрамдас бөлігі деп санайды. Ритмді сол қолмен "The Crave" (1910 жылы жазылған, 1938 жылы жазылған) сияқты әндерде естуге болады. Менің алғашқы әндерімнің бірінде, "Нью-Орлеанс блюзінде" испандық реңкті байқауға болады. Шын мәнінде, егер сіз өз әуендеріңізге испандықтардың реңктерін енгізе алмасаңыз, сіз ешқашан джаз үшін дұрыс дәмдеуішті ала алмайсыз. Бадди Болден, алғашқы белгілі джаз музыканты, үлкен төртті, хабанераға негізделген үлгіді жасады. Үлкен төрт (төменде) - бұл ритм маршта стандарттан ауытқыған алғашқы синкоптық бас барабан үлгісі. Төмендегі мысалдан көрініп тұрғандай, үлкен төрт үлгісінің екінші жартысы – хабанера ырғағы.