Швеция тарихындағы Vendel дәуірі (540-790 жж.) – көшпенділер дәуірі мен викинг шақтары арасындағы кезең. Жануарлар суреті, алтын фольга бұйымдары, әшекей шлемдерімен ерекшеленеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шведтің ежелгі тарихы (540–790 ж.б.)
Period of Swedish prehistory (540–790 AD)
Шведтің ежелгі тарихында Вендель дәуірі (Vendeltiden; шамамен 540–790 ж.б.) Көші-қон дәуірі мен викинг дәуірі арасында орналасады. Атауы Уппландтағы Вендель шіркеуі маңындағы бай қайықпен жерленген қабірлерден алынған. Алдыңғы және кейінгі дәуірлерден өзгеше, Вендель дәуірінен өте сирек бағалы металл заттары мен рун жазулары жеткен. Оның орнына, мыс қорытпасынан жасалған заттардағы жануарлар бейнелері өте көп кездеседі. Бұл дәуір алтын фольгадан жасалған кішкентай бейнелер – гулдгуббар (guldgubbar) және Англиядағы Саттон-Худада табылғанмен ұқсас ою-өрнектелген күрделі шлемдерімен де танымал. Осы кезеңде шведтік саяхаттар кейін Ресей, Украина және Беларусь аталған аймақтардың су жолдарын зерттеуді бастады. Ескі Футарк жазу жүйесі Скандинавияның барлық жерінде дерлік бір уақытта Жаңа Футарк жазу жүйесімен ауыстырылды. Рок және Спарлосадағы рун тастары сақталған, олар шамамен 800 жылға жатады. Басқа жазба дереккөздер аз және түсіндіру қиын: бірнеше исланд сагалары, Беовульф туралы әңгіме және оңтүстік Еуропа авторларының жазбалары. Бұрынғы швед тарихшылары осы дереккөздерді байланыстырып, тұтас тарих құруға тырысты, бірақ бұл әрекеттер көбінесе тоқтатылды және қазіргі уақытта бұл дәуірді көбінесе археологтар зерттейді.
In Swedish prehistory, the Vendel Period (Vendeltiden; c. 540–790 AD) appears between the Migration Period and the Viking Age. The name is taken from the rich boat inhumation cemetery at Vendel parish church, Uppland. Unlike the preceding and succeeding eras, the Vendel Period left very few precious metal artifacts or runic inscriptions. Instead, it is extremely rich in animal art on copper alloy objects. It is also known for guldgubbar, tiny embossed gold foil images, and elaborate helmets with embossed decoration similar to the one found at Sutton Hoo in England. During the period, Swedish expeditions began to explore the waterways of territories which later became Russia, Ukraine, and Belarus. The Elder Futhark writing system was abandoned in favor of the Younger Futhark, virtually simultaneously over the whole of Scandinavia. Some runestones survive, most notably those at Rök and Sparlösa, both from c. 800. Other written sources are few and hard to interpret: a few Icelandic sagas, the tale of Beowulf, and accounts from some southern European writers. Earlier Swedish historians tried to make use of these to create a coherent history, but this effort has largely been abandoned, and the period is now mostly studied by archaeologists.
Өмірбаян
Германдық темір дәуірі ерте герман темір дәуірі (EGIA) және кеш герман темір дәуірі (LGIA) болып бөлінеді. Әсіресе Швеция үшін 550–800 жылдар аралығындағы германдық темір дәуірінің соңы Вендель дәуірі деп аталады. Норвегия мен Финляндияда бұл кезеңді Меровингия дәуірі деп атау жиі кездеседі, ал Даниялықтар оны жас герман темір дәуірі деп атайды. Кеш герман темір дәуірі Батыс Рим империясының құлауымен және Еуропада гот патшалықтарының пайда болуымен басталады, кейіннен оларды франктар, ломбардтар және авар қағандығы алмастырды. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін алтын сирек болды, сондықтан скандинавиялықтар өрілген жануарлардың әсем суреттерімен безендірілген алтын жалатылған қоладан жасалған заттарды жасауға кірісті. Ерте герман темір дәуірінде безендірулер көбінесе реалистік болды; жануарлардың суреттері қарапайым формада салынды. Кейінгі герман темір дәуірінде көркемдік стильдер абстрактілі, символдық және күрделі болды, соның ішінде өрілген пішіндері мен мүшелері бар суреттер де болды. Еуропадағы жағдай гот соғыстарының біртіндеп тоқтауына байланысты деңгейлеп баяулады. Император Юстинианның Иранның шаханшаһы Хосрау I-мен жасаған мәңгілік бейбіт келісімі (532), Византияның Италия жартымаралдасын қайта басып алуы, По өзенінің оңтүстігіндегі готтардың капитуляциясы (555) және Византияның қайта басып алуын аяқтауы (562) Вендель дәуірі деп сипатталған оқиғалармен байланысты қарастырылуы мүмкін. Меровингтер галл римдіктерін және белгиялықтарды біріктірді. Франктар Меровингтер әулетін «Франктердің патшалары» ретінде құрды (509 жылдан бастап). Уппландта, қазіргі Швецияның шығыс-орталық бөлігінде, Ескі Уппсала діни және саяси өмірдің орталығы болған болуы мүмкін. Онда белгілі қасиетті тоғай және ұлы патшалық молалар болған.
The Germanic Iron Age is divided into the Early Germanic Iron Age (EGIA) and the Late Germanic Iron Age (LGIA). It is particularly for Sweden that the late Germanic iron age spanning between 550–800 is called the Vendel era. In Norway and Finland it is more common to refer to the period as the Merovingian Age, while the Danish refer to it as the Younger Germanic Iron Age. The late Germanic Iron Age begins with the fall of the Western Roman Empire and the rise of the Gothic kingdoms in Europe, later replaced by the Franks, the Lombards and the Avar Khaganate. After the Western Roman Empire fell, gold became scarce and Scandinavians began to make objects of gilded bronze, with decorative figures of interlacing animals. During the early Germanic Iron Age, decorations tended to be representational; the animal figures were drawn in more basic forms. In the later Germanic Iron Age, artistic styles became more abstract, symbolic, and intricate, including figures with interlaced shapes and limbs. The upheaval in Europe appears to have lessened somewhat due to the gradual cessation of the Gothic Wars. Emperor Justinian's Eternal Peace (532) with the Shahanshah Khosrau I of Iran as well as the Byzantine reconquest of the Italian peninsula with the capitulation of the Goths south of the Po river (555), the completion of the Byzantine reconquest (562) may be seen in context of what has been described as the Vendel period. The Merovingians have united the Gaulish Romans and the Belgae. The Franks establishing the Merovingan dynasty as "Kings of the Franks" (since 509). In Uppland, in what today is the east central part of Sweden, Old Uppsala was probably the centre of religious and political life. It had both a well known sacred grove and great Royal Mounds.
Жерлеу дәстүрлері
Көптеген бай жерлеу сыйлықтары табылған аймақтар бар, оның ішінде Вендел мен Вальсгердеде сақталған қайықпен жерленген қабірлер және Гамла Упсаладағы обалар. Бұл жерлер бірнеше буын бойы пайдаланылған. Байлықтың бір бөлігі, әдетте, кен өндіру аймақтарын бақылау және темір өндірісі арқылы алынған болуы мүмкін. Билеушілердің қымбат қару-жарақтары бар, атты әскерлері болған. Атты жауынгерлердің қабірлерінен алтын жалатылған қоладан жасалған, гранаттармен әшекейленген жыртқыш құстар бейнеленген қысқыштар мен ер орнаменттері табылды. Бай жерлеу заттары патшалық немесе жоғары мәртебелі тұлғаның жерленгенін көрсетеді. Мысалы, батыс қабірде римдік үлгідегі азу тісінен жасалған шахмат фигуралары, алтыннан жасалған түймелер және үш Таяу Шығыс камеялары, сондай-ақ алтын жіптен тігілген франк киімдері табылды. Тафль ойынының табыстары, оның ішінде кейіпкерлер мен ойын сүйектері ойын-сауықтың танымал екенін көрсетеді. Саттон Ху шлемі Гамла Упсала, Вендел және Вальсгердеде табылған шлемдерге ұқсас, шошқа бейнелері мен пресс-блек фольгасы сияқты элементтерді бөліседі, бұл ағылшын элитасының швед элитасымен тығыз байланыста болғанын көрсетеді.
Several areas with rich burial gifts have been found, including well preserved boat inhumation graves at Vendel and Valsgärde, and tumuli at Gamla Uppsala. These were used for several generations. Some of the riches were probably acquired through the control of mining districts and the production of iron. The rulers had troops of mounted elite warriors with costly armour. Graves of mounted warriors have been found with stirrups and saddle ornaments of birds of prey in gilded bronze with encrusted garnets. Rich grave goods indicate a royal or high status burial. For example chess pieces made of ivory in the Roman style are found in the western grave, and buttons made of gold and three Middle Eastern cameos have also been found along with Frankish clothes made of gold thread. Games were popular, as is shown in finds of tafl games, including pawns and dice. The Sutton Hoo helmet closely resembles helmets found in Gamla Uppsala, Vendel and Valsgärde, sharing elements such as boar imagery and pressblech foil decoration, showing that the Anglo Saxon elite had extensive contacts with Swedish elite.
Жазбаша дереккөздер
VI ғасырдағы гот ғалымы Джорданның еңбегінде атты әскердің таңдаулы жауынгерлері туралы айтылады. Ол шведтердің тюрингтерден басқа ең жақсы жылқылары болғанын жазған. Бұл суреттер кейінірек сагаларда да кездеседі, онда патша Адилс әрқашан ат үстінде шайқасқан деп сипатталады (Али және Хрольф Кракиге қарсы). Снорри Стурлусон Адилс заманындағы ең жақсы жылқыларға ие болғанын айтады. «Беовульф» дастаны шведтік Вендел дәуірі туралы аңызды әңгімелерді, соның ішінде шведтік Сцилфингтер мен геаттық Вулфлингтер арасындағы ұлы «швед-геат соғыстары» деп аталатын соғыстарды баяндайды. «Беовульф» пен норвегия сағалары кейбір швед аңыздарының кейбір патшаларын жеке-жеке атағандықтан, олардың кейбіреулері тарихи тұлғалар болуы мүмкін. Геаттар Ұлыбританияның англосаксон қонысының бір бөлігі болған болуы мүмкін. Олар маңызды рөл атқармаған, бірақ ағылшын деректерінде оларды ютар деп сипаттаған болуы мүмкін. Геатландтағы Вулфлинг әулеті Вуффингтер әулетімен байланысты болуы мүмкін.
Mounted elite warriors are mentioned in the work of the 6th century Goth scholar Jordanes, who wrote that the Swedes had the best horses beside the Thuringians. They also echo much later in the sagas, where king Adils is always described as fighting on horseback (both against Áli and Hrólf Kraki). Snorri Sturluson wrote that Adils had the best horses of his days. The epic of Beowulf also describes legendary tales about the Swedish Vendel times, including great wars called the Swedish Geatish wars between the Swedish house of Scylfling and the Geatish house of Wulfling. Due to Beowulf and Norse sagas possibly independently mentioning some of the Swedish legendary royals some of them could be historical. Geats could have been a part of the Anglo Saxon settlement of Britain. They probably did not have any major role but could have been described by English sources as Jutes. The Wulfling dynasty in Geatland might be related to the house of Wuffingas.