Кіріспе
Балық түрлері
Меконг гигант сымағы (Pangasianodon gigas; ปลาบึก, ,; /trəy riec/; ) – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Меконг алабында және оған іргелес Қытайда таралған, акула сымағы тұқымдасына (Pangasiidae) жататын, ірі және қорғауға алынған балық түрі. Қауіпті түр деп есептеледі, себебі оны көптеп аулау және ортасының жойылуы салдарынан саны азайып барады. Меконг гигант сымағы – тұщы су балықтарының ең ірі түрлерінің бірі. 2005 жылы Меконг гигант сымағы әлемдегі ең үлкен тұщы су балығы ретінде Гиннестің әлемдік рекордтар кітабына енді. 3 метрге дейін жететін Меконг гигант сымағы өте жылдам өседі және бар болғаны алты жылда 300 килограммға жетеді. 2005 жылы ауланған алып сымақты тайлық балық шаруашылығы қызметкерлері көбейту бағдарламасы аясында жұмыртқаларынан айырып, оны табиғатқа қайта жіберуді жоспарлаған, бірақ балық тұтқындыққа алынып өліп, жергілікті тұрғындарға тамақ ретінде сатылды.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Меконгтың алып сымағы Меконг өзенінде қорғалатын түрге айналған, және табиғатты қорғаушылар оны өзенде табиғатты қорғау жұмыстарын ілгерілету үшін маңызды түр ретінде қарастырады. Қазіргі уақытта зерттеу жобалары жүргізіліп жатқанмен, бұл түр туралы салыстырмалы түрде аз мәлімет бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, балықтың табиғи ареалы Вьетнамдағы Меконг өзенінің төменгі ағысынан (өзеннің дельтасының тұзды суының үстінен) бастап, Қытайдың Юньнань провинциясындағы өзеннің солтүстік бөлігіне дейін, дерлік барлық өзен бойына созылған. Қауіптердің салдарынан, бұл түр қазір өзінің бастапқы ареалының көп бөлігінде таралмайды. Қазіргі уақытта ол тек Меконг өзенінің орталық бөлігіндегі шағын, оқшауланған популяцияларда ғана кездеседі деп есептеледі. Зерттеушілер, балықшылар және шенеуніктер бұл түрді Камбоджадағы ЮНЕСКО биосфералық қорығы – Тонле Сап өзені мен көлінен тапқан. Бұрын балықшылар Меконг өзенінің көптеген салаларында осы балықтың кездесетінін хабарлаған. Бірақ бүгінде, негізгі Меконг арнасы мен Тонле Сап аймағынан басқа жерде оның кездесуі туралы ешқандай хабарлама жоқ. Малайзияның Келантан өзенінен 150 кг салмақтағы балық табылды, оның заңсыз босатылғаны болжануда. Түрдің қоныс аудару схемасын толыққанды түсінуге әлі жеткіліксіз. Камбоджаның жоғарғы ағысындағы шағылысатын балықтардың саны азайып барады. Инфрақұрылымдық құрылыстарға байланысты бөгеттердің салдарынан ареалдың фрагментациясы жиілеп, балықтың дернәсілдеріне қауіп туғызып, олардың көбею қабілетін төмендетуде. Ашық балық аулау, бөгеттер салу, шағылысу және көбею орындарын жою, сондай-ақ шөгінділердің жиналуы түрдің мекендеу ортасына зиян келтірді. Шамамен бір жылдан кейін балық шөпшіл болып, жіп тәрізді балдырлармен қоректенеді, сонымен қатар дернәсілдер мен перифитонды кездейсоқ жұтып қояды. Балықтың тісі болмағандықтан, ол су астындағы тасты беттерде өсетін балдырлардан тамақтанады.
Тұтқында
Меконг гигант сымбазы қазір Таиландта сәтті өсірілуде, көбінесе оларды Меконгтің жылтыр акуласын алу үшін көкжапырақты акуламен будандастырады. Олардың дене пішіні де парон және көкжапырақты акулалар сияқты қысқа болып келеді. Сондай-ақ, оларды аквариум саудасы үшін өсіреді. Австралияның бірнеше штатында бұл балықты ұстау мен импорттауға шектеулер қойылған, себебі ол инвазивті түрге айналуы мүмкін деген алаңдаушылық бар.
Спорттық балық ретінде
Меконг гигант сымағы, гигант барб, гигант пангазиус, қызылқұйрық сымағы және аллигатор гары Тайланд, Малайзия және Вьетнамдағы экзотикалық балық шаруашылықтарындағы тоғандарда кездесетін, әуесқойлардың балық аулауға арналған танымал балық түрлері болып табылады. Бұл олардың өте ірілігіне және олардың ілмекке ілінгеннен кейін қарсылық көрсетуіне байланысты.
Қорғау
Меконг өзенінің төменгі жартысында мекендейтін бұл сымбалық балық, шамадан тыс балық аулаудың салдарынан, сондай-ақ даму мен жоғары ағыстағы бөгеттерге байланысты су сапасының нашарлауынан құрып кету қаупінде. 2018 жылғы зерттеу Меконгтағы балық қорының бөгет жобаларының нәтижесінде 40%-ға дейін азаюы мүмкін екенін көрсетеді. Қазіргі кездегі IUCN Қызыл тізімінде бұл түр өте қауіпті деп саналады; жабайы табиғатта қанша балық бар екені белгісіз, бірақ балық аулау деректері соңғы 14 жылда популяцияның 80%-ға төмендегенін көрсетеді. Бұл түр CITES-тің I қосымшасына да енгізілген, бұл жабайыда ауланған балықтарды коммерциялық халықаралық саудаға тыйым салады. «Антропологтардың аспаздық кітабында» (1977) Джессика Купер па-бұқтың лаос халқы үшін маңызды екенін айта келіп, былай деді: «Бұрын, тек Меконг өзенінде ғана кездесетін бұл алып балық көптеп таралған, бірақ соңғы жылдары жыл сайын ауланатын балықтардың саны қырыққа, отызға немесе жиырмаға дейін азайды, ал 1976 жылы тіпті одан да азырақ болды. Бұл өте өкінішті, себебі бұл – лаос халқының құрмет тұтатын, құпиялы және асыл балық». 2000 жылы балықшылар 11 алып сымбалықты аулап шықты. 2001 жылы жеті балық ұсталды. 2002 жылы тек бес балық ауланды. Меконгтың алып сымбалығын аулау Таиландта, Лаоста және Камбоджада заңсыз, бірақ бұл тыйымдар тиімді болмай отыр, және балықтар үш елде де аулануда. Таиланд – Меконгтың алып сымбалығының жеке қорына балық аулауға рұқсат беретін жалғыз ел. Бұл түрді сақтауға көмектеседі, өйткені көлдер мемлекеттік шаруашылық бағдарламасынан кішкентай балықтарды сатып алады, бұл бағдарламаның жұмыс істеуіне қосымша қаржы құрады. Буэнг Самран (บึงสำราญ) сияқты балық аулау көлдері Бангкокта, осы түрді бағып алуға мүмкіндік береді. Орташа ауланған балықтың мөлшері , бірақ кейбір компаниялар ірі балықтарды аулауға мамазданған. Бұл түрдің көбеюі үшін жетілуі керек, және ол көлдерде көбеймейді. Таиландтың Балық шаруашылығы департаменті Меконг өзенін қайта толықтыру үшін шаруашылық балықтарды өсіру бағдарламасын іске қосты. 2000 жылдан 2003 жылға дейін тайлық билік шамамен 10 000 шаруашылықта өсірілген балықты босатып жіберді. Бұл түр Меконг өзені бойындағы ежелгі өнерде бейнеленген.