Кіріспе

Угандада ең көп қолданылатын тіл – луганда, одан кейін ағылшын тілі (1962 жылдан бері ресми тіл), себебі Угандадағы барлық мектептер оны оқу процесінде пайдаланады, бұл колониалдық кезеңде ағылшын тілінің енгізілуіне байланысты. Ағылшын тілі іскерлік және сот мәселелерінде де қолданылады. Луганда мен ағылшын тілінен кейін ең көп таралғаны – суахили тілі. Уганда – көп тілді ел, онда 70-тен астам тіл бар деп есептеледі. Оның 43 тілі төрт негізгі тілдік отбасыға жатады: банту, нилот, орталық судан және кулиак. Олардың 41-і – жергілікті, ал 2-еуі – жергілікті емес. Бұдан өзге, 5 тіл институционалдық, 27 тіл дамып келе жатыр, 7 тіл қалыптасқан, 2 тіл жойылу қаупі төніп тұр, ал 2 тіл дерлік жойылып кеткен. Сонымен қатар, угандалық қол тілі де бар.

Тілдер

Уганданың банту тілінде сөйлейтін барлық аймақтарында диалектілік континуумдар өте кең таралған. Мысалы, Мбарара маңындағы адамдар рунянкоре тілінде, ал Торо Корольдығындағы адамдар руторо тілінде сөйлейді, бірақ осы екі аймақ арасында рунянкоре мен рутороның аралық диалектісіне жақын диалектте сөйлейтін ауылдар бар. Шындығында, 1952 жылға дейін осы және басқа да жақын туысқан диалекттер руньоро (руньоро, руторо, руньянкоре, рукига, рухема, руньямбо, рухая) деген ортақ әдебиетке ие болды, себебі олардың барлығы өзара түсіністі. Алайда, 1952 жылы руньоро мен руторо (руньоро–руторо) және руньянкоре мен рукига (руньянкоре–рукига) үшін жеке орфографиялар жасалды. 1990 жылдар шамасында Рунякитара термині, бұл термин ешқандай қазіргі этностық топқа емес, Китара империясының мәдени мұрагерлеріне байланысты, тілдер тобын атау үшін және осы тілдерде жұмыс істеуді жеңілдету үшін, мысалы, университеттерде (Макерере) оқыту үшін танымал болды. Дегенмен, бірыңғай орфография әлі де әзірленуде және таратылуда. Оңтүстік-орталық Угандада луганда және лусога банту тілдері де көбінесе өзара түсіністі. Бұл диалектілік ұқсастық Виктория көлінің Ссесе аралдарында сөйленетін лусс тіліне де қатысты. Нилот тілдеріне Уганданың шығысындағы карамоджон (370 000 халық), ең солтүстік-батыс бұрышындағы каква тілі (шамамен 150 000 халық) және Кёга көлінің оңтүстігіндегі тесо тілі (Уганда халқының 3,2 миллионы, 9,6%) жатады. Батыс нилот луо тілдеріне алур (459 000 халық), ачоли, ланго, адола және кумам кіреді. Кейбір оңтүстік нилот календжин тілдері Кениямен шекарада, оның ішінде пөккот және Купсабини маңындағы Эльгон тілдері таралған. Кулиак тілдері – ик және су тілдері Уганданың солтүстік-шығысында сөйленеді. Уганданың солтүстік-батысындағы лугбара, аринга, мади және ндо тілдері Орталық Судан тілдерінің құрамына кіреді.

Тіл саясаты

Угандада, көптеген Африка елдеріндегідей, ағылшын тілі миссионерлік қызмет және білім беру жүйесі арқылы үкімет пен қоғамдық өмірге енгізілді. ХХ ғасырдың басында суахили тілінің ықпалы артты, себебі ол әскер мен полицияда қолданылғанмен қатар, мектептерде де оқытылды. Баганда халқы суахили тілін өздерінің саяси билігіне қатер деп қарады және олардың ықпалымен ағылшын тілі сол кездегі жалғыз ресми тіл ретінде сақталды. Тәуелсіздік алғаннан кейін африкалық ресми тілді таңдауға тырысты, суахили және луганда тілдері ең басты үміткерлер болып есептелді. Луганда тілі географиялық жағынан кең тарағанымен, Бугандадан тыс жерлерде оны мемлекеттік тіл етіп бекітуге қарсылық болды. Ағылшын тілі ресми тіл мәртебесін сақтап қалды. Угандалық ағылшын тілі – ағылшын тілінің жергілікті диалектісі, ол Уганда халқының ана тілдерінен күшті әсер алады, бірақ британдық және американдық ағылшын тілдеріне өте жақын.

Уганда ұлттық суахили кеңесі

2011 жылы Уганда үкіметі елде суахили тілін оқытуды жандандыру мақсатында суахили тілі кеңесін құру жоспарларын жариялады. Бірақ 2019 жылдың 9 қыркүйегінде ғана министрлер кабинеті Ұлттық суахили кеңесін құру туралы қаулы қабылдады. Ұлттық суахили кеңесі суахили тілін лингва франка ретінде – яғни, бірінші тілдері әртүрлі адамдар арасындағы ортақ тіл ретінде қолдану мен дамытуға бағытталған жоспарлау процесіне жетекшілік етуге, шараларды іске асыруға және ресурстарды бөлуге арналған.