Кіріспе

1934 жылғы британдық Жан Рис жазған "Қараңғыдағы саяхат" романы. Ол жас кейіпкері Анна Морганның трагикалық құлдырауын баяндайды, оның әкесінің қайтысынан кейін, оны ешқандай қамқорлықсыз әкесінің жесірі анасы Кариб теңізіндегі үйінен Англияға алып кетеді. Анна мектепті бітіргеннен кейін, әкесінің жесірі анасы Хестер оны қаржылық жағынан қолдауды тоқтатады, ол хор қызы болып жұмыс істеу арқылы өзін асырауға тырысады, содан кейін оны қаржылай көмектесетін Уолтер есімді ересек ер адаммен қарым-қатынасқа түседі. Ол оны тастап кеткенде, Аннаның жағдайы нашарлай бастайды. Уильям Фолкнердің "Жабайы пальмалар" романындағыдай, бұл романда да сәтсіз аяқталған заңсыз аборт көрсетілген. Рис романының бастапқы нұсқасы Аннаның осы аборттан қаза табуымен аяқталған (бастапқы аяқтау туралы толық ақпарат үшін Бонни Ким Скотттың "Модернизмнің жынысы" кітабына жүгініңіз), бірақ ол оны жариялау алдында Аннаның аман қалып, өмірінің бұзылған жағдайына "қайтадан" оралуымен аяқталатын, екіұшты және модернистік аяққа өзгертеді. Роман Кариб аңыздары мен дәстүрлеріне толы, сондай-ақ отаршылдықтан кейінгі саяси мәселелерді қамтиды, оның ішінде ақ нәсілді кейіпкердің өзін қара терілі адам ретінде тануы.

Бірінші бөлім

Анна Англияны өзінің Кариб бассейнімен салыстырады, онда бәрі түрлі-түсті. Ал Англияның түсі сұр түсті. Ол бүкіл роман бойы Англияны ұнатпайды, әрқашан өзін шеттен шыққан адам ретінде сезінеді. Ол әрқашан суық және хор желісінің бөлігі ретінде саяхаттайтын барлық қалаларды бірдей деп сипаттайды. Кітап Аннаның Оңтүстік теңізде досы Модимен бірге тұруымен басталады. Екеуі үй иесін оларды қабылдауға көндіруде қиындыққа тап болады, бұл хор қыздары "кәсіпкерлер" немесе жезөкшелер дегенді білдіреді. Үй иесі олардың шапан киіп жүріп жүргендеріне наразылық білдіреді. Анна Модимен бірге серуендеуге шығады, олар екі еркекпен кездеседі, оларды үй иелерінің ренжітуіне орай, өз пәтерлеріне шай ішуге алып барады. Анна Лондонға барғанда, ол ер адамдардың бірі Уолтермен кездесуге келіседі. Уолтер оны жеке асханасы мен жатын бөлмесі бар мейрамханаға тамақтануға алып барады. Бұл жер заңсыз кездесулер үшін пайдаланылады. Оның байлығы айқын. Тамақтанғаннан кейін ол Аннаға шабуыл жасайды, Анна бөлмеге кіріп, есікті жауып, төсекте ұзақ уақыт жатыр. Ол бұрын ешқашан жыныстық қатынасқа түспегендіктен, ол қатты уайымдайды, бірақ Уолтермен жыныстық қатынасқа түсуге қызығушылық танытады, бірақ оны қалай жүзеге асыру керектігін білмейді. Анна Уолтер күтіп тұрған бөлмеге қайтады. Олар бір-біріне пікір алмасады, ол таксиді тоқтатып, жол ақысын төлейтін жерге шығады. Келесі күні ол одан кешірім сұрайтын хатпен ақша алады. Ол ақшаға киім сатып алуға барады. Ол үйде ауырып, оған хат жазып, келіп тұруын сұрайды. Ол оған тамақ, төсегіне жылы жамылғы сатып алып, дәрігерге барып емделуіне ақша төлейді. Анна Уолтерге тағы да барады, ол оның тізесіне қолын қойып, оған кету керектігін айтады және жылай бастайды. Бірақ ол оған батыл болуды айтады, содан кейін олар бірге ұйықтап қалады. Ол өзінің пәктігін жоғалтады. Енді Анна "қамқор әйел" ретінде қамқорлық көреді; ол жақсырақ бөлмеге көшіп, күні бойы Уолтерден кездесу уақытын ұйымдастыру туралы хаттарды күтеді. Ол оған ғашық болды. Бір күні Модиден хат келіп, жақын арада келіп қалады деп хабарлайды, олар Хайд-паркте серуендеуге шығады. Анна Уолтерге барып, оның туысы Винсентпен танысады. Ол Уолтерге оны ұнатпайтынын айтады, содан кейін оған Кариб теңізіндегі ерте өмірін айтып береді. Олар сүйіспеншілік жасайды, ал ол ояу жатыр. Анна өзінің өгей анасы Хестермен кездесуге барады, ол оған әкесі сатылған Кариб теңізіндегі мүлкінен ақша жоқ екенін айтады. Хестер Аннаның ағасы Боға хат жібергенін, Аннаның Кариб теңізінде жақсы болатынын, бірақ оған бару үшін жол ақысының жартысын төлеу керектігін түсіндіреді. Бо ағаның жауабында Хестер Аннаны мұрасынан алдауда деп айыпталады, бұл Хестердің қатаң түрде жоққа шығарғаны. Ол Аннаға қаржылай көмектесуге мүмкіндігі жоқ екенін және бұл оның ағасының жауапкершілігі екенін айтады. Хестер Аннаның ағасын мақұлдамайтынын айтады, өйткені ол отбасындағы қара және ақ балаларды қабылдауда ашық және барлық балаларға отбасының тегін береді. Оның нәсілдік араласқанды жек көруі мәтінде оның төзімсіз фанатизмінің белгісі ретінде теріс сипатталады, өйткені оның басты уайымы - бұл орынсыздықтың көрінісі, бірақ орынсыздықтың өзі емес. Гестер қара және ақ достықты мүлдем мақұлдамайды; біз Анна қара қызметші Франсинге тым жақын болғанда, ол қатты ренжігенін және ақырында оны жібергенін білеміз. Аннаның ағасы, өз кезегінде, Хестерді мақұлдамайды, оны күйеуінің мүлкін дұрыс қолданбайды және Аннаны асырамайды деп айыптайды. Анна Уолтердің қажып, оны тастап кетеді деп қорқады. Бір күні ол қызын ауылға алып кетеді. Алайда, сапар қысқа болады, өйткені Винсент және оның француздық сүйіктісі, оларға қосылған, олар ертерек кетуге шешім қабылдайды. Уолтер Аннаға айтыстың себебі Уолтер Винсентті АҚШ-қа сапарға шығарып, Аннаның бұл сапар туралы алғаш естігенін айтады. Анна Винсенттен хат алады, онда Уолтер кешірім сұрайды, бірақ ол енді оны сүймейді. Олар әлі де оған мүмкіндігінше көмектескісі келеді. Анна Вальтерден онымен кездесуді сұрайды, Винсенттің бір-бірін көрмегендері жақсы деп айтқанына қарамастан. Ол оны үйге апарып әкелуге тырысады, бірақ ол бұйырмайды, сондықтан олар бөлінеді. Анна одан мүлдем айырылуға шешім қабылдайды және ол өзінің мекенжайын қалдырмай, ол төлеген қонақ үйден кетеді.

Екінші бөлік

Анна үйдің ақысын төлеу үшін киім сатады. Жаңа тұрғын үйінде ол Этель есімді әйелмен танысады, ол Аннаға жаңа үйі жөнделгенше ғана мұнда тұратынын айтады. Олар бірге киноға барады, ал маникюр және массаж қызметін ұсынатын Этель Аннаға баспана мен жұмыс ұсынады. Бір күні Анна сыртқа шығып, Карл мен Джо атты екі американдық жігітінің және Лоридің кездейсоқ кездеседі. Олар ішімдік ішіп, мас болады. Содан кейін олар қонақ үйге барады. Лоридің жезөкше екені сезіледі, содан кейін Анна гистерияға ұшырап, дау-жанжал көтеріп алады. Анна Этельге барып, тәжірибесі болмаса да, маникюрші болып жұмысқа орналасады.

Үшінші бөлім

Анна өз жұмысында өте жақсы емес. Этельдің біршама шым-шытырық жасап жатқаны анық. Оның жарнамалары айқын емес, бірақ нақты емес, сондықтан ерлер массаждан басқаны күтеді, ал олар оны алмағанда, олар ештеңе істей алмайды. Бір күні Этельдің массаждық үстелі сынып, үстіндегі адам ыстық суға секіріп түсіп, өзін-өзі жарақаттады. Анна оған көп көңіл бөлмейді, ал Этель ашуланады. Ол Аннаға тым көңіл күйсіз екенін, жұмыста жақсы емес екенін айтады және Этельді ешқашан шақырмайды. Этель Аннаның жезөкшелік жасағанын және Этельдің әйелдікке баратынын күткен көрінеді, бірақ ол мұны нақты айтпайды. Ол Аннаға кетуге бұйырады, содан кейін шешімін тез өзгертіп, қалуға шақырады. Анна серуендеуге кету керектігін айтады, ал Этель егер ол бір сағат ішінде қайтып келмесе, өзін газбен өлтіретінін айтады. Ол Уолтердің үйіне жартылай барып, оралғанда, Етельдің қатты көңілі түскенін көреді. Анна ауырып қалды. Ол Лоримен кездескенде, оның жігіттерінің бірі Карл Редман одан эфирде ме деп сұрайды. Ол онымен бірге ұйықтап жатыр. Этель Карл туралы қызығушылық танытады және оған қарсы емес сияқты. Карл Аннаға жақын арада елден кететінін айтады; Джо екеуінің де АҚШ-та әйелдері бар. Бір күні Анна Модимен кездеседі, ол ақша қарызға алады. Ол жаңа киім сатып алуы керек, әйтпесе ол кездесіп жүрген жігіт оған үйленбейді деп ойлайды. Аннаның қолы сынған ер адаммен төсекте жатуына аз қалды. Олар Этельдің бөлмесінде билеп жатқанда, Анна аяқкиімімен әйнекті сындырып, оған күлімсіреп қарап тұрған иттің суретіне лақтырады. Көп ұзамай ол таңғы науқасты ұстайды, ал ер адам оны ұстауынан босатпаған кезде ол оны жарақаттанған қолына ұрады және құсып жібереді. Ол кетіп барады. Енді Анна Лоримен бірге тұрады, ол Этельден "хаттың шұбырын" алды, ол Аннаның бөлмесін қиратқаны үшін ақша берері бар екенін айтады. Ол сондай-ақ Аннаның пәтерге көптеген еркектерді алып келетінін, оған төтеп бере алмайтынын, сондай-ақ Аннаның жүкті екенін білгенін айтады. Анна мен Лори аборт жасату мүмкіндігін талқылайды. Анна аборт жасатуды ұзақ күтті, ол баласын асырай алмай, оны ұстап қалуды екіталай қалады, сонымен бірге аборт жасатуға әкелетін қоспаларды ішті. Лори мен Анна Винсентпен аборт жасатуға ақшаны келісті. Ол бәрін жақсы болатынын айтады, бірақ Аннаға Уолтермен арадағы хаттарды қайтаруды бұйырады, ол солай етеді. Анна Робинсонның үйіне барып, түсік жасатады.

Төртінші бөлім

Аборт сәтсіз аяқталып, Анна өте ауыр сырқаттанады. Анна Лоридің жаңа үй иесі, миссис Поломен өзінің жағдайы туралы сөйлескенін естиді. Ол әлі де денсаулығына келген жоқ. Ол галлюцинациялар көреді, оның санасы бала кезіндегі Кариб теңізіндегі маскарад, соңғы уәделер мен ол жатқан қараңғы бөлмеге толы. Дәрігер келіп оны қарап, "Жақсы болады, жаңадан бастауға дайын болады, күмәнім жоқ" дейді. Соңғы абзацта Аннаның ішкі ойлары "қайтадан бастау" туралы идеяны қайта-қайта ойлайды.

Басқа шығармалармен тақырыптық байланыстар

Рис еуропалық заманауилықты бейнелеу үшін таңдаған атауы, модернистік әдебиеттің тағы бір туындысын еске түсіреді – Джозеф Конрадтың «Қараңғылық жүрегі» (алғаш рет 1899 жылы жарияланды). Ристің атауы Конрадтың атауын кері қайтарады: Англиядан колониялық Африканың қараңғы тереңдігіне жасалған саяхаттың орнына, Анна Англияда қараңғылық пен үмітсіздікке ұшырайды, ал Батыс Индияда құрылған колониялар жарық пен тазалық орны ретінде суреттеледі. Лондон – бірқалыпты, тұншықтыратын және жат қала, ал Аннаның Доминикадағы жарқын, жанды және сезімтал үйіне керісінше. Аннаның кейіпі арқылы «Қараңғыдағы саяхат» ағылшын қоғамына енуге деген құштарлық пен соған бірден қарсы тұру арасындағы шиеленісті көрсетеді. Бұл ерекшелік, маори жазушысы Вити Ихимера сияқты, ағылшын тілінде жазылған басқа да модернистік әдебиеттерге тән. Оның кейіпкерлері отаршылдық мұраның ең жақсысын қабылдап, оған қатысуға ниет білдіреді, бірақ сонымен қатар өздерінің жеке ерекшеліктерін сақтап, отаршыл биліктің мәдениетіне сіңуден сақтануға тырысады. Аннаның оқшалануы мен бағыныштылығы оның тегінен ғана емес, сонымен қатар жынысынан да туындайды, ал ер адамдардың оған жасаған зұлымдықтарын дәстүрлі құндылықтарды қабылдамаудың метафорасы ретінде қарастыруға болады. Анна екі әлемнің арасындағы тұтқын ретінде бейнеленеді: өзін айналасындағылардан әлеуметтік және эмоционалдық тұрғыдан оқшау сезінеді, сондықтан Батыс Индия мен британдық мұрасын үйлестіре алмайды. Роман осыны көрсету үшін модернистік тәсілдерді қолданады, Аннаның өткенінің шашалаған бөліктерін Англиядағы оқиғалармен біріктіреді. Бұл арманға ұқсас ішкі монолог ағыны арқылы баяндауды тұрақсыздандырып, үзеді және Аннаның ағылшын қоғамынан алшақтауын күшейтеді.