Анхольт аралы: Данияның Каттегат теңізіндегі арал шаруашылығы және табиғаты

Кіріспе

Дания аралы Каттегат

Анхольт – Каттегат теңізінде, Ютландия мен Швеция арасында, Солтүстік Еуропадағы Солтүстік теңізге қарайтын жерде орналасқан Дания аралы. 2022 жылдың 1 қаңтарына қарай 150 тұрақты тұрғыны бар. Анхольт шамамен ұзын, ең кең жері шамамен енді, және жалпы ауданы құрайды. Анхольт Мидтжилланд аймағындағы Норддджурс муниципалитетіне қарасты. 2007 жылғы әкімшілік реформасына дейін Грена муниципалитетіне кірген. Анхолттың батыс бөлігінің бесіден бірі дөңгелек мореналық жерлерден тұрады, ал аралдың қалған төрттен үш бөлігі көбінесе тегіс, көтерілген теңіз түбінен, сондай-ақ төменгі төбелер мен бұрынғы желмен соққан құмды қырлардан тұрады. Тек батыс мореналық төбелерде ғана адамдар тұрады. Шығыс бөлігі, "Ørkenen" (Шөл) деп аталады, ағаштардан құралмайды; үкімет бұл аймақты қорғап, құрылыс салуға тыйым салады. Шөлде ешқашан жыртылмаған. Осы себепті, соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін, яғни 10 000 жыл бұрын мұздықтар еріген кездегі тас дәуірінің бастапқы топографиясы көптеген жерлерде сақталған. Бұған бұрынғы жағалау сызықтары және уақыт өте келе теңіз деңгейінің өзгеруіне байланысты салдарлар кіреді. Шөлдің өңделмеген ерекшеліктері Дания үшін де, Еуропаның осы бөлігі үшін де бірегей. Анхольттың қоныстанған бөлігінде екі ауыл бар: Порт және Анхольт қаласы. Сонымен қатар, 300-400 жазғы үйлер бар, олардың кейбіреулері жалға беріледі.

Жер бедері

Анхолттың батыс бөлігі мореналық ландшафт болып табылады. Шағын ауыл ландшафттың ортасында орналасқан, ал порты (1902 жылы салынған) аралдың солтүстік-батыс ұшында орналасқан. Аралдың шығыс бөлігі Оркенен (шөл) деп аталады. Бұл шөлге ұқсас аймақ Солтүстік Еуропадағы осындай аймақтардың ең ірісі болып табылады. Шөлденуге орманды жою себеп болды. Бұл нағыз шөл емес, 300-400 түрге жуық лишайниктер өсетін лишайниктік дала. Көрікті жерді сақтап қалу және эрозияның зиянын болдырмау үшін үлкен күш-жігер жұмсалуда. 1995/96 жылдары Даниялық саздық қоғамы Оркененнің оңтүстік бөлігіндегі кең аумақтарды тау қарағайларынан тазартты. Тоттен, аралдың шығыс ұшында, Даниядағы ең ірі итшабақтардың бірі орналасқан. Аралдың бұл бөлігі келушілерге жабық.

Маяк

Аңолтты қауіпті рифтер мен саздар қоршап тұр. Осының салдарынан 1560 жылы король Фредерик II Солтүстік теңізден Балтық теңізіне дейінгі Дания сулары арқылы өтетін басты маршрутты белгілеу үшін Скаген, Аңхольт және Кульлен маяктарында баспалдақ шамдарын орнатуға бұйрық берді. 1716 жылдың 10-11 қарашасында, қатты ауа райы кезінде 60 зеңбірекке ие үшінші дәрежелі кеме, капитан Роберт Джонсон Аңхольт аралына тірелді және қирады. Кемедегі адамдардың көпшілігі құтқарылды. Баспалдақ шамдарын енгізудің экологиялық салдары Аңхольттағы орманның кесуіне әкеліп, Аңхольтты "шөлге" айналдырды. 1600 жылдан кейін импортталған тас көмірге көшу кезінде елеулі зиян келтірілді. 1785 жылы 35 метрлік мұнара салынды. 1805 жылы от ашық шамға алмастырылды, ал 1838 жылы айна қосылды. 1842 жылдың басында тұрақты шам жарқыраған шамға алмастырылды, сондай-ақ жарық кемесі Аңхольттан тыс Ноббен станциясына буксирленді. 19 ғасырдың ортасында маяктан бірнеше шақырым қашықтықта, бірнеше шақырымдық рифтің соңына жақын жерде жүзбелі шам да орналастырылды. Бұл шам мамырдан желтоқсанға дейін жұмыс істеді. Бүгінгі мұнара 1881 жылы салынған, сол кезде от май шамға алмастырылды. Бір кезде аралдың шығыс жағалауының ортасында да шам оты болған, бірақ ол жоғалып кетті. Қазіргі Anholt Fyr (маяк) Данияның Теңіз қауіпсіздігі басқармасына тиесілі және қорғалатын тарихи ескерткіш мәртебесіне ие.

Тарих

Анхольт жаңа тас дәуірінен бері қоныстанған, тіпті бүгінде "шөлде" кремний қабыршақтарын табуға болады. Көне тас дәуірінен де табылған заттар бар. Арал ешқашан жүйелі археологиялық зерттеулерге түспегендіктен, қола дәуірінен қалдықтар табылған жоқ. Бірнеше викингтік дүниелер табылған. 1231 жылғы король Вальдемар II-нің жер тізімінде корольдің аралдың ең биік нүктесі – Сандербьергте үйі немесе аң аулау үйі болғаны көрсетілген. Осылайша Анхольт корольдік меншікке айналды. 1441 жылы арал Отто Нильсен Розенкрандс басқарған Кало Лехнінің басқаруына өтті. Анхольт 16-шы ғасырдың ортасына дейін Данияның Халланд провинциясындағы Моруп приходіне қарасты, содан кейін аралда шіркеу салынды. Дания 1645 жылы Швецияға Халландты берген кезде, арал Данияның құрамында қалды. Бір әңгіме бойынша, келіссөзшілер бейбіт келіссөздер кезінде картада аралдың үстіне сыра стаканы қойып кеткен дейді. Бірақ, ықтимал түсіндірмесі, швед әскерлері бұл шалқары аралды басып алмаған және оған қызығушылық танытпаған. 1668 жылы Анхольт салық жинаушы Педер Йенсен Гроувке сатылды. Алты жылдан кейін оның жесірі Ханс Ростгаард Крогерупке тұрмысқа шықты, содан кейін арал Ростгаард фон дер Маасе отбасының қолына өтті. Соңғы кезде Копенгагендегі адвокат Йенс Кристиан Ростгаард фон дер Маасе аралдың үлкен және қорғалатын бөлігіне иелік етеді.

Британдық оккупация (1809-1814)

Қарулы қайық соғысының басында (Наполеон соғыстарының бір бөлігі) Дания билігі Анхольттегі маяқты сөндірді. 1808 жылдың 5 желтоқсанында бомба кеті Анхольт рифіндегі мұзға қамалып, құлап кетті; даниялықтар оның барлық экипажын құтқарып, дереу әскери тұтқынға алды. «Прозелит» 1808 жылдың 9 қарашасында аралға келіп, өтіп бара жатқан конвойлардың қауіпсіздігі үшін жарық беру үшін орналасты. «Прозелиттің» жоғалуынан кейін, 1809 жылдың 18 мамырында капитан Аскеу Паффард Холлис басқарған 64 зеңбіректік үшінші рангілі кеме, 36 зеңбіректік фрегат, , , және зеңбіректік кеме аралды басып алды. Оуэн Глендоуэрдің капитан Уильям Селби басқаратын теңізшілер мен теңіз жаяу әскерлерінің тобы, капитан Эдвард Николстың «Стандарт» теңіз жаяу әскерінің көмегімен жағаға түсті. 170 адамнан тұратын даниялық гарнизон қысқа, бірақ тиімсіз қарсылық көрсетті, нәтижесінде бір теңіз жаяу әскері қаза тауып, екеуі жараланды; гарнизон содан кейін капитуляциялады. Британдықтар бірден аралды басып алды. Холлис Анхольттың Теңіз күштері үшін су көзі ретінде және Балтық теңізіне баратын немесе қайтатын сауда кемелері үшін ыңғайлы бекініс орны ретінде маңызды екенін айтты. Миссияның басты мақсаты – аралдағы маяқты соғысқа дейінгі күйіне қайта келтіру, британдық әскери кемелері мен сауда кемелерінің қауіпті теңіздерде жүзуін жеңілдету болды. Даниялықтар жеңілгендерін естігеннен кейін, аралды қайтарып алуға тырысып, экспедиция ұйымдастырды. Алайда, Анхольт шайқасы британдықтардың маңызды жеңісімен аяқталды және даниялықтар аралды қайтарып алуға әрі тырыспады. Анхольт ауылында шайқасты еске алатын ескерткіш орнатылған. 1812 жылы, «» кемесінің капитаны болған Фрэнсис Остин Анхольтке сапар шегіп, бұл туралы қарындасы, романист Джейн Остинге хат жазды. Ол маяқты егжей-тегжейлі сипаттап, арал туралы да бірнеше ойларын білдірді: 1812 жылдың 28 ақпанында 16 зеңбіректік бриг Анхольтте құлап, бірақ адам шығыны болмады, себебі аралдағы британдық гарнизон экипажды құтқара алды. Британдықтар Анхольтты 1814 жылдың 15 қаңтарында қол қойылған Киль шартына дейін басып ұстады, бұл соғысты аяқтап, аралдарды Данияға қайтарды. 1940 жылдары британдық саяхатшы балалардың мағынасын түсінбеген бір өлеңді жатқа айтқанын естіді: «Jeck og Jill vent op de hill, og Jill kom tombling after». Көрініп тұрғанындай, бұл әнді Наполеон соғысы кезінде британдық сарбаздар аралға әкелген ертегі болған.

Early in the Gunboat War (part of the Napoleonic Wars), the Danish authorities shut off the lighthouse on Anholt. On 5 December 1808 the bomb ketch was wrecked on the Anholt Reef while trapped in floating ice; the Danes rescued all her crew and immediately made them prisoners of war. Proselyte had stationed herself off the island on 9 November 1808 to carry a light for the safety of passing convoys. Following the loss of Proselyte, on 18 May 1809 the 64 gun third rate , under Captain Askew Paffard Hollis, the 36 gun frigate , , , , and the gunvessel captured the island. A party of seamen and marines under the command of Captain William Selby of Owen Glendower, with the assistance of Captain Edward Nicolls of the Standards marines, landed. The Danish garrison of 170 men put up a sharp but ineffectual resistance that killed one marine and wounded two; the garrison then capitulated. The British took immediate possession of the island. Hollis stated that Anholt was important as a source of water to the Navy, and as a good anchorage for merchant vessels going to or coming from the Baltic. The principal objective of the mission was to restore the lighthouse on the island to its pre war state to facilitate the movement of British men of war and merchantmen navigating the dangerous seas there. The Danes, upon hearing of their defeat, attempted to retake the island and launched an expedition. However, the battle of Anholt resulted in a significant British victory and the Danes made no further attempts to recapture the island. There is a monument commemorating the battle in Anholt village. While captain of , Francis Austen visited Anholt in 1812 and wrote about it to his sister, the novelist Jane Austen. He described the lighthouse in some detail and also gave some impressions of the island:

On 28 February 1812, the 16 gun brig was wrecked on Anholt, but without loss of life, as the British garrison on the island were able to rescue the crew. The British held Anholt until the Treaty of Kiel, which was signed on 15 January 1814, ended the war and returned the islands to Denmark. In the 1940s a British visitor heard children reciting a verse which they did not understand the meaning of: "Jeck og Jill vent op de hill, og Jill kom tombling after". The ditty, it turned out, had been a nursery rhyme brought to the island by British soldiers during the Napoleonic Wars.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Дания соғыс кезінде бейтараптығын сақтап, екі тарап та соғыстың аяғына дейін Каттегат суларына кірмеді. Бұл кезде британдықтар неміс сауда кемелерінің бағытында миналық дала орнатып, операция барысында Анхольт аралының жанында 10 неміс траулерін батырды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Анхолт маңында Екінші дүниежүзілік соғыста бірнеше кеме батып кеткен. 1940 жылы 11 сәуірде британдық су асты кемесі Анхолттан оңтүстікке қарай неміс пароходына торпедамен соққы беріп, суға батты. Sealion екі торпеда атқан, оның біреуі нысанасын тапты. 1940 жылы 1 мамырда британдық су асты кемесі (Лейтенант-коммандер Р. Дж. Бурх, RN), Анхолттан солтүстікке қарай Каттегат теңізінде неміс әскерлерін тасымалдаушы (6 097 GRT) кемені торпедалап, батырып жіберді, ал неміс әскерлерін тасымалдаушы (8 580 GRT) кемені торпедалап, зақымдады. Bahia Castillo портына жетті, бірақ толық жоғалту деп жарияланды. 1940 жылы 20 мамырда Wm. H. ван Мюллер & Co. компаниясына тиесілі SS Batavier III әскер көлігі, Анхолттан солтүстік-батысқа қарай минаға соқтығысып, батты. 1945 жылы 21 сәуірде британдық бомбалаушылар Ostmark (бұрынғы Côte d'Argent, 1932 жылы жасалған және 3 047 GRT) кемесін батты. 1945 жылы 5 мамырда RAF бомбалаушысы U 534 неміс су асты кемесін батты. Шабуыл кезінде су асты кемесі басқа үш су асты кемесімен бірге су бетінде болған. Немістер британдық бомбалаушы ұшақтың бірін атып түсірді; оның барлық экипажы қаза тапты. U 534 экипажының барлығы су асты кемесінен құтылды, бірақ үшеуі су бетіне көтерілгенде ауаға жанасып немесе өкпелеріне зақым келгеннен қайтыс болды; жақын маңдағы шам кемесінен құтқару қайықтары 49 тірі қалғанды құтқарып алды. 1993 жылы 25 тамызда U 534 Анхолт аралының солтүстік-шығысында Каттегат теңізінің бетінен 67,06 метрге көтерілді. Кейін жабылып қалған мұражайда болғаннан кейін, су асты кемесі 2009 жылдың ақпан айында ашылған U- қайықтары туралы көрме үшін Ливерпульдегі Вудсайд паром терминалына көшірілді. 1945 жылы 19 сәуірде сегіз британдық және норвегиялық Mosquito ұшақтарынан шыққан зымырандар Анхолттан оңтүстікке қарай U 251 неміс су асты кемесін батты. Оның 39 экипажының төртеуі аман қалды. Анхольтте бес одақтас ұшқышының сүйектері сақталған шағын зират бар. Үшеуі - 1944 жылы 30 тамызда Штеттинге шабуыл кезінде Балтық теңізіне құлаған 428-ші эскадрильяның Avro Lancaster ұшағынан. Тағы бір қабір - 460-шы (RAAF) эскадрильясының ұшқыш офицері Рональд Кеннет Стратфордқа тиесілі. Оның Lancaster ұшағы да 1944 жылы 30 тамызда Штеттинге рейд кезінде атып түсірілді. 15 желтоқсанда Ju 88 түнгі жойғышы 106-шы эскадрильяның Avro Lancaster ұшағын түсірді, оның экипажы сегіз адамнан құралған. Тек үш адамның денесі жағаға шықты, олардың біреуі Анхольтте; қалғандары ешқашан табылған жоқ.

There were several World War II sinkings off Anholt. On 11 April 1940, the British submarine torpedoed and sank the German steamer (2,593grt) south of Anholt. Sealion fired two torpedoes, one of which found its mark. On 1 May 1940, the British submarine , (Lt. Cdr. R. J. Burch, RN), torpedoed and sank the German troop transport (6,097 GRT) and torpedoed and damaged the German troop transport (8,580 GRT) in the Kattegat about north of Anholt. Bahia Castillo reached port but was declared a total loss. On 20 May 1940, the troop transport SS Batavier III, owned by Wm. H. van Müller & Co., hit a mine and sank northwest of Anholt. On 21 April 1945, British bombers sank Ostmark (ex Côte d'Argent, launched 1932 and 3,047 GRT). On 5 May 1945, a RAF bomber sank the German submarine U 534. The submarine was on the surface with three other submarines when the attack occurred. The Germans shot down one of the British bombers; all its crew were lost. All of the crew of U 534 escaped the submarine, but three died of exposure or lung damage in surfacing; lifeboats from a lightship in the vicinity rescued the 49 survivors. On 25 August 1993, U 534 was pulled 67.06 m to the surface of the Kattegat Sea, northeast of Anholt Island. After being housed at a museum that later closed, the submarine was moved to the Woodside Ferry Terminal in Liverpool for an exhibition on U boats that opened in February 2009. On 19 April 1945, rockets from eight British and Norwegian Mosquito aircraft sank the German submarine U 251 south of Anholt. Thirty nine of her crew died; four survived. There is a small graveyard on Anholt that holds the remains of five allied airmen. Three are from an Avro Lancaster of 428 (RCAF) Squadron that crashed into the Baltic on 30 August 1944 on a raid to Stettin. Another grave is of Flying Officer Ronald Kenneth Stratford DFM of 460 (RAAF); his Lancaster was also shot down on a raid to Stettin on 30 August 1944. On 15 December a Ju 88 night fighter shot down an Avro Lancaster of 106 Squadron, which had a crew of eight. Only three bodies washed ashore, one of them on Anholt; the others were never recovered.

Байланыстар

Гренадан (Ютландияның шығыс жағалауынан) Анхолтқа күн сайынғы пароммен саяхаттауға шамамен үш сағат уақыт кетеді. Паром жел электр стансасының айналасымен жүреді, бұл стансаның кестесін сақтау үшін отын шығынын арттыруға өтемақы төлейді. Анхольтта шөппен өсірілген ұшу-қону жолағы бар әуежай орналасқан. Жазда Анхолтқа күн сайын, ал қыста апта сайын рейстер орындалады. Рейстер Данияның басты аралы Зеландиядағы Роскильде әуежайынан Копенгаген әуе таксиі арқылы жүзеге асырылады. Рейстер Лесё аралына дейін созылады, содан кейін Анхолт арқылы Роскильдеге қайта оралады. Сондай-ақ, Швецияның Варберг қаласынан Varbergs Flygklubb ұшу клубының чартер рейсімен де ұшуға болады.

Порт

Бірнеше жылдық саяси талқылардан кейін 1899 жылы арал үшін балық аулау портын салу жұмыстары басталды. Құрылыс 1902 жылы аяқталып, порт пайдалануға берілді. Бұл порты Каттегат теңізінде балық аулайтын кемелер үшін дауыл кезінде сенімді пана болды, сонымен қатар Анхолт аралдық балықшылардың үй порты қызметін атқарды. Бүгінде портта қайық тұратын жағажай бар, сондай-ақ паромдар да осы жерге тоқтайды. 2003 жылы Анхолт портының ашылуының 100 жылдығын тойлады, бірақ бір жыл кешіктіріп. Аралдағы алғашқы құтқару станциясы 1878 жылы маяк қасында құрылды. 1926 жылы ол қолданыстан шығарылды. Екінші құтқару станциясы 1919 жылы салынды, бірақ 1938 жылы тастап кетілді. Бүгін порттағы жартастық бөлігінде құтқару кемесі орналасқан. Соңғы 200 жылдың ішінде 200-ден астам кеме Анхолт аралының жанында суға батып кетті.

Туризм

Жыл сайын Анхольтке 60 000 адам келеді. Маусымның соңынан тамыздың бірінші жартысына дейін порты мейрамханалар мен дүкендері бар туристік орынға айналады. Даниялық, норвегиялық, швециялық және неміс яхталары Анхольт маңында ең көп кездесетін желкенді қайықтардың қатарында. Аралдың ең биік екі нүктесі – Сёндербьерг (48 м) және Нордбьерг (39 м) –нан ашық күні Ютландияны немесе Швецияны көруге болады. Жазғы маусымнан басқа кезде Анхольтке келушілердің саны азаяды. Қазіргі таңда Анхолт марафоны және фестивальдер сияқты шаралар арқылы туристік маусымды ұзартуға күш салынып жатыр.

Теңіздегі жел электр станциясы

DONG Energy компаниясы Анхолт аралы мен Дюрсланд аралының арасында (құрлықта) Каттегат теңізінде Анхолт теңіз жел электр стансасын салды. Ол 111 жел турбинасынан тұрады және 400 мегаватт (МВт) номиналды қуатына ие. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, бұл Даниядағы ең ірі теңіз желдік паркі және әлемдегі бес ең ірі теңіз желдік паркінің бірі. Ол аралға қазіргі дизельдік электр энергиясының көп бөлігін алмастыру үшін энергиямен қамтамасыз етеді. Электр энергиясының басым бөлігі Грена қаласының жанынан құрлыққа келетін теңіз кабелі арқылы материкке таратылады. Құрылыс кезінде балық аулау мүмкіндігінен айырылған балықшыларға өтемақы төленді. Жел электр стансасы толыққаннан кейін қауырсынмен аулауға рұқсат беріледі, бірақ парк аумағында тралмен аулауға тыйым салынады.

Мектеп

Мектеп 1917 жылы салынды және 1956 жылы кеңейтілді. Онда балабақшадан бастап тоғызыншы сыныпқа дейінгі оқушылар білім алады. Қазіргі шіркеу 1819 жылы салынған, ал бұрынғы шіркеу Данияның аралды қайта басып алуға жасаған талпынысы кезінде ауыр зақым көрген. Іргетастарында одан да көне шіркеу болғандығының іздері бар. Анхолтта судағы құбылыстардан (қалдықтардан) үй салу дәстүрі қалыптасқан.