Құдайға жақындасу: Девекут тұжырымы

Кіріспе

Құдайға жақындық туралы еврейлік ұғым.

Девекут, дебекут, девеикут немесе девеикут (דבקות; дәстүрлі түрде «Құдайға жабысу» деген мағынаны білдіреді) – Құдайға жақындық туралы еврейлік ұғым. Ол еврей дұғасы, Тораны оқу немесе 613 міндетті орындау кезінде қол жеткізілетін терең, медитациялық күйді білдіруі мүмкін. Бұл, әсіресе, еврей мистикалық дәстүрімен байланысты.

Этимология

Дבק немесе девек – қазіргі еврей тіліндегі желім сөзінің мағынасы әдепкіде «жабысу» дегенді білдіреді. Оны кейде девекут, «двекут» немесе девекус деп те атайды. Девекут ұғымы яһуди мәдениетінде, әсіресе хасидизмде және яһуди ой-пікірінің, мистикасы мен этикасы тарихында маңызды орын алады. Қазіргі израильдік еврей тілінде «девекут» немесе «двекут» сөздері белгілі бір мақсатқа деген адалдықтың синонимі ретінде қолданылады. Діни иудаизм мен ғылыми ортада «Двекут» әдетте «девекут» философиялық, мистикалық және хасидтік түсінігіндегі «Құдайға жабысу» немесе «Құдайға өзін толық беру» ретінде қарастырылады. Бұл – Құдайға деген ең жоғары деңгейдегі махаббат, яғни адамның Құдайға қатысты көзқарасы. Бұл – Құдайға деген сүйіспеншілік пен Құдайдың оттарымен жану арасындағы тепе-теңдік. Оны күліңнің отқа деген құштарлығымен салыстыруға болады (сен – күліңсің, ал Құдай – от). Девакут – махаббаттың ең жоғары нысаны, себебі ол Құдайдың оттарынан сыртымнан сақтанумен, сонымен бірге отқа мүмкіндігінше жақын билеуді білдіреді. Бұл – Құдайға деген құштарлықты сезіну және оны ұзақ сақтау (тек құштарлықтың өзі үшін алғыс айту), осы құштарлықпен жануға дейін. Девакут – медитациялық күй емес, қуанышқа толы той. Құдайдың жалыны үшін шеккен азап пен сағыныш, оның жалынымен кездесуге деген құштарлықтан артық. Девакут орындалғанда – шын мәнінде әдемілік пен күш-қуаттың көрінісі. Оны жай ғана «жабысу» деп атау, сөздің ерекше мағынасының терең, күрделі «құрметпен ұстану» аспектісін қанағаттандырмау болып табылады.

Тзадиктерге қосылу

Бағал Шем Товтың айналасындағы ертедегі хасидтік қозғалыс пневматиканың элиталық эзотерикалық мистикалық шеңберлерінен пайда болды, кейде практикалық бірлестікпен байланысты. Шынайы девеикут ертедегі хасидизмде қарапайым қауымның қол жеткізе алмайтын, жоғары мистикалық мінез-құлықтың артықшылығын көрсетті, бірақ халықты мистикалық үйретім арқылы қолдауға тырысты. Хасидизмнің Довбер Мезеричтің шәкірттері арқылы кең ауқымды әлеуметтік қозғалыс ретінде дамуымен, әсіресе Лиженсктің Елимелехі арқылы, негізгі хасидтік «Халықтық тзадизм» доктринасы қалыптасты. Онда, қарапайым халық өз күштерімен шынайы девеикутқа жете алмайтын болса, тзадикке байланыстылық, кейде «девеикут» деп аталатын, әркімге құдайлықты сезінуге және тәжірибелеуге мүмкіндік берді. Яһуди мистикасының элиталық эзотерикалық девеикут түріндегі тзадиктермен біріктіріліп, практикалық, танымал әлеуметтік ілімдер мен қозғалыстарға ұластырылған алғашқы жағдай осы болды. Тзадикизм және оның материалдық арқылы Құдайға табынуы, хасидтік иудаизмнің ең ерекше ерекшелігіне айналды, хасидизмді дәстүрлі иудаизмнің басқа түрлерінен ажыратты. Тзадиктер, Хасидизмнің Каббалалық Есод негізіне бейімделуі арқылы, құдайлықты бейнеледі, өз ізбасарларына рухани және физикалық игіліктердің арнасы болды. Лиадидің Шнеур Залман мен оның ізбасарларының орыс Хабад мектебі, хасидтік ойды интеллектуалды зерттеу арқылы девеикуттың элиталық эзотерикалық өлшемін мүмкіндігінше кеңінен таратуға тырысқандықтан, негізгі хасидизмнен ерекшеленді. Осылайша, жеке тәуелсіздікке баса назар аударған поляк Пешиша-Котск мектебіндегідей, тзадиктердің негізгі рөлі Хабадта мұғалім, ал Пешишада кеңесші болды. Негізгі тзадизмнің ең радикальды түрі, кейде басқа хасидтік көшбасшылары қарсылық білдірген, «Ғажайыптар жасаушы» реббелерде көрініс тапты, олар үшін теориялық практика арқылы игіліктерді беру орталыққа айналды, Тора үйретуі есебінен. Хасидизм тзадиктердің іс-әрекетінде тиш (жиналыс), квитл (тілек) және ехидут (жеке қабылдау) әдет-ғұрыптарын дамытты.

The early Hasidic movement around the Baal Shem Tov developed from elite esoteric mystical circles of pneumatics, sometimes connected in practical fellowship. True Deveikut in early Hasidism reflected the superior nature of elevated mystical conduct, beyond the attainment of the regular community, though reaching out to encourage the common folk through popular mystical teaching. With the development of Hasidism as a large scale social movement through the disciples of Dovber of Mezeritch, the doctrine of Mainstream Hasidic "Popular Tzadikism" developed, especially by Elimelech of Lizhensk. In this, while true deveikut was unattainable by the common folk through their own efforts, the substitution of attachment, sometimes called "Deveikut", to the Tzadik enabled everyone to perceive and experience Divinity. This was the first time that Jewish mysticism, embodied in the elite esoteric deveikut of the Tzadik, was combined with practical, popular social doctrine and movement. Tzadikism, and its parallel worship of God through materiality, became the most distinctive feature of Hasidic Judaism, distinguishing Hasidism from other forms of traditional Judaism. The Tzadik embodied Divinity, through Hasidism's adaption of the Kabbalistic notion of Yesod Foundation, becoming the channel of Divine spiritual and physical blessing to his followers. The Russian Chabad school of Shneur Zalman of Liadi and his successors became the exception from Mainstream Hasidism, in seeking to communicate the elite esoteric dimension of deveikut as widely as possible, through its approach of intellectual investigation of Hasidic thought. In this, as in the different Polish Peshischa Kotzk school that stressed personal autonomy, the main role of the Tzadik was as teacher in Habad, or mentor in Peshischa. The most extreme form of Mainstream Tzadikism, sometimes opposed by other Hasidic leaders, was embodied in "Wonder working" Rebbes, for whom Divine channelling of blessing through theurgic practice became central, at the expense of Torah teaching. Hasidism developed the customs of Tish (gathering), Kvitel (request) and Yechidut (private audience) in the conduct of the Tzadik.

Девикут және Тешува

Тешува, көбінесе ағылшын тілінде «Өкініш» деп аударылады, шын мәнінде яһуди дінінде «Құдайға қайту» дегенді білдіреді. Халахик кодекстер жеке рухани өкініш пен күнәдан тазарудың анықтамалық сатыларын көрсетеді. Мусар әдебиеті оны кең мағынада өзіңді түсіну, рухани өсу және жеке адалдық үшін маңызды роль деп қарастырады. Кабалалық түсіндірмелерге негізделген хасидтік ой-санақ оған мистикалық жоғарылау құрылымын береді. Ол екі деңгейлі қайтуды түсіндіреді: «Төменгі Тешува» (Құдайға төменгі қайту) және «Жоғары Тешува» (Жоғары қайту). Хасидтік философияда Тешува тек өкіну мен бұрынғы рухани кемшіліктерді түзетуді ғана қамтымайды. Баал Шем Товтың үйретуінше, тіпті толыққанды ізгі тзадиктер де үнемі қасиеттілікке қадам басқан жоғары Тешува арқылы Құдайға қайта оралуы керек. Мистикалық құдайлықтың жаңа ашылуларымен бірге, биттул (өзіңді жоққа шығару) жаңа сезімі және Девекутта Құдайға деген құштарлық пайда болады. Кабалалық түсіндірмеге сәйкес, «Тешува» (תשובה) еврей сөзін «Хей» әрпін қайтару (תשוב ה) деп оқуға болады. Тетраграмматон – Құдайдың ең қасиетті атында екі «хей» әрпі бар, екіншісі Кабаладағы Төрт Әлемнің төменгі деңгейлеріне, ал біріншісі – жоғары жасырылған әлемдерге сәйкес келеді. Адамның рухани кемшіліктері тек төменгі әлемдерге ғана тиесілі. Төменгі Тешува екінші «хей» әрпін түзету арқылы, ал Жоғары Тешува жоғары «хей» әрпін қасиеттілікке көтерілу арқылы құтқарады.

Хасидтік әңгімелерде, Нахман Бресловтың жолы, жеке қиындықтарға және рухани таза емес жағдайға түскен адамдарға құтқару мен жігер берумен тығыз байланысты. Хасидтік мистиканы шығармашылықпен түсіндіру арқылы оның үйретулері девекутқа деген құштарлықты оятуға, жеке проблемаларды білдірудің hitbodedut жолын және барлығы үшін мистикалық Tikkun HaKlali түзетуін оятуға мүмкіндік береді. Оның негізгі еңбегі – Lkkutei Moharan, рухани қиындыққа тап болғандарға көмектесетін «хасидтік кітап» ретінде кеңінен танымал («жамандыққа»). Шнеур Залман Лиадидің «Танясы» ішкі Тешуваға жету үшін хасидтік философияны зерделеуге бейімделген «аралық адамға арналған хасидтік кітап» деп аталады. Лиженскінің Елимелехінің «Ноам Елимелек» еңбегі «ізгілерге арналған хасидтік кітап» ретінде танымал, және Тзадикке жабысу арқылы Тешуваның негізгі хасидтік жолын үйретеді.

Ниггунимдегі Девекуттың музыкалық көрінісі

Хасидизм аясында яһуди музыкасына деген қызығушылық қайта жанданды. Хасидтік ниггуним әуендері – дауыстық-аспаптық музыканың ерекше түрі, ол девекуттың мистикалық сезімдерін көрсетеді. Хасидизм дұғаның бір түрі ретінде ән айтуға жаңа мән берді. Көптеген ниггунимдер сөзсіз болғандықтан, ниггуним дұға сөздеріне қарағанда жоғары рухани деңгейге жете алады деп есептеледі, себебі олар жүректі Құдайға деген махаббат пен құрметке ашады. Ниггунимнің көпшілігін хасидтік тәлімгерлер жазғандықтан, олардың әуендерін орындау арқылы ізбасарлар өздерінің Ребесінің жанымен байланысып, шабыттана алады деп саналады. Хасидтік девекуттың осы музыкалық өлшемі, хасидтік әңгімелердегі жаңа құлшылық формаларына ұқсас, оның мистикалық шабыттың сипаттамаларын қамтиды. Әртүрлі хасидтік топтар өздерінің ерекше ниггуним стиліндерін дамытты. Жамағат яһуди мерекелерінде жиналып, ән шырқап, рухани шабыт алып, беру үшін және бауырластық байланысты нығайту үшін әдетте топтасады. Хасидтік дәстүр жеке аудиенция алу немесе қоғамдық жиналыстарға (Тиш/Фарбренген) қатысу үшін адал Ребеге сапар шегуді құрметтейді. Мерекелерде оның Тора үйретімдері, кейде жеке хабарлар айтылады және шабыттандыратын ниггунимдермен толықтырылады. Жеке медитацияға, көбінесе дұғада арналған девекус ниггунимдері де бар. Бұл әндер әдетте жамағаттық ниггунимдерге қарағанда баяу және сөздерден бос. Баал Шем Тов девекус ниггунимдерін «буын мен дыбыстан асқан әндер» деп сипаттаған. Оның бірнеше әуені бүгінге дейін қолданылып келеді. Кейбір ниггунимдер еврей емес көздерден шыққан. Баал Шем Товтың дәстүріне негізделген хасидтік дәстүр, діни емес гимндерді, марштарды және халық әндерін бейімдеп, оларға жаңа рухани мағына берді. Хасидтік сенім бойынша, бұл әндердің діни емес формалары рухани жерсіздікте болады. Оларды діни формаларға бейімдеу арқылы, Исаак Лурияның каббалалық түзетуіне сүйенген «қасиеттілік ұшқындарын» көтеріп, жаңғыртады. Яһуди мерекелерінде, мысалы, Суккоттың аралық күндері мен дәстүрлі Симхат Тора мерекесінде, яһуди күнтізбесіндегі ең қуанышты күнде, қуанышты ниггунимдер синагогтағы билер кезінде орындалады.

A revival of interest in Jewish music was sparked as part of Hasidism. Hasidic niggunim melodies are a distinctive form of voice instrumental music, expressing its mystical emotions of deveikut. Hasidism gave new emphasis to song as a form of worship in prayer. As many niggunim are without words, it is taught that the niggun can reach spiritual levels higher than the words of prayer can reach, as they open the heart to love and awe of God. As many niggunim were composed by Hasidic Masters, it is thought that through singing their melodies, the follower can be attached and inspired by the soul of their Rebbe. This musical dimension of Hasidic deveikut, similar to the new forms of worship in Hasidic storytelling, captures the characteristics of its mystical ecstasy. Different Hasidic groups evolved their own distinctive styles of niggun. Followers customarily gather around on Jewish holidays to sing in groups, receive and give spiritual inspiration, and celebrate brotherly camaraderie. Hasidic custom venerated pilgrimage to the particular Rebbe one had allegiance to, either to gain a private audience or to attend their public gatherings (Tish/Farbrengen). The celebrations give over his Torah teachings, sometimes personal messages, and are interspersed with inspirational niggunim. There are nigunim for private meditation, often in prayer, called devekus nigunim. These are usually slower than communal nigunim, and without lyrics. The Baal Shem Tov spoke of devekus nigunim as "songs that transcend syllables and sound". Several tunes attributed to him are still used today. Some niggunim originate from non Jewish sources. Hasidic custom, based on a practice of the Baal Shem Tov, adapted secular anthems, marches and folk songs, ascribing to them a new spiritual interpretation. Hasidic belief is that these songs, in their secular forms, are in spiritual exile. By adapting them to liturgical forms, they are raising "Sparks of Holiness", based on the Kabbalistic rectification of Isaac Luria. On Jewish festivals, such as in the intermediate days of Sukkot and during the traditional celebration of Simchat Torah, the most joyous day in the Jewish calendar, joyful niggunim are sung in the dancing in the synagogue.

Девикуттар мен Мицвоттар

Раввиндік әдебиетте Тораны оқу мен Мицвоттардың (иудейлердің діни міндеттері) рухани тұрғыдан қайсысы артық екені туралы тарихи пікір таласы бар. 613 Мицвоттың өзі этикалық («адамдар арасындағы») және ритуалдық («адам мен Құдай арасындағы») міндеттерге бөлінеді. Кабалаға негізделген мистикалық әдебиет Мицвоттардың метафизикалық себептерін түсіндіреді. Хасидизм, Талмудты оқуның ең жоғары яһуди ісі ретінде қарастырылған, бірақ қарапайым халыққа қол жетімсіз болған кезде пайда болды. Баал Шем Тов қарапайым адамдардың намазына және Мицвоттарды адал орындауына жаңа мән берді. Баал Шем Тов айтуынша, «Құдай жүректі қалайды». Ғалымдардың рухани сезімінен асып түсетін қарапайым халықтың дұғаларындай, олардың Мицвоттары да Цадиктер аңсайтын және үлгі алатын рухани деңгейге жете алады. Хасидтік философияның терең түсіндіруінде Кабала бойынша Мицвоттар метафоралық түрде «Патшаның мүшелері» (Құдай) деп сипатталады және әмірлердің еркінде білінетін Құдайдың мәнін қамтиды. Хасидтік әңгімелерде Реббелер мен қарапайым еврейлердің Мицвоттарды орындау кезіндегі девикуттары айтылады. Бердичевтік Леви Ицхок туралы көптеген әңгімелер бар, оны Құдай алдында «Израильдің аспандық қорғаушысы» деп атады. Оның девикутқа деген қасиетті эмоционалдық жауабы кейде әзілмен, мінез-құлық ережелерін бұзады. Бір әңгімеде ол шехитаның халахи заңдарына сәйкес тауықты құрбандыққа шалуға дайындалады: ол осы амалға дейін дұға оқығанда, орындауға дайын болған қасиетті әмірге ой көшірді. «Мақтау болсын Саған, Әй Құдай», - деп бастады ол. «Бізге шехита жасауды бұйырғандықтан», - деп айналасындағының бәрін ұмытып, құлшыныспен аяқтады. Дұғадан кейін көзін ашып, қараса, бөлме бос екен, тауық қашып кеткен екен. «Тауық қайда?» - деп сұрады ол.