Кіріспе

Киамичи өзені – Америка Құрама Штаттарының Оклахома штатының оңтүстік-шығысындағы өзен. Оңтүстік Қызыл өзенінің саласы болатын бұл өзеннің бастауы Арканзас штатының шекарасына жақын Оуачита тауларындағы Пайн тауынан басталады. Арканзас штатының Полк округінен басталып, Оклахома штатының Хьюго қаласында Оңтүстік Қызыл өзенімен қосылатын жеріне дейін шамамен 177 миль (285 км) ағып өтеді.

Атау көзі

Киамичи сөзінің шығу тегі күмәнді және толыққанды анықталмауы мүмкін. Көптеген мәліметтерде бұл сөз француз тілінен алынған, фонетикалық түрде жазылған "мүйізді дауыс шығарушы" немесе "құс-сайрағы" деген мағынаны білдіреді, бұл өзен жағасында мекендейтін тоқылдақтар немесе басқа құстарға сілтеме жасайды. Қазіргі заманғы сөздің жазылуы тек ХХ ғасырда ғана қалыптасқан, сондықтан оның бастауын анықтау қиын. "Антлерс Ньюс" газеті, сол кездегі Антлерс, Үндістан территориясы (қазіргі Оклахома штаты) басылымында алғаш рет 1900 жылдың қараша айында "Киамичи" деп жазылған. Осыған дейін газет, сондай-ақ басқа да сенімді дереккөздер өзеннің атын "Киамихия" немесе "Киамития" деп жазған (соңғысы француз тіліндегі жазуға жақын). Мюриэл Х. Райт Каимичи сөзі француз тіліндегі "камичи" сөзінен шыққан болуы мүмкін деп болжады, ол "мүйізді дауыс шығарушы" дегенді білдіреді және өзен бойындағы қара журавльдерге қатысты болуы мүмкін. Атаудың басқаша жазылу түрлері: Kiomitchie, Cayameechee, Kiamisha, Kimesha, Kimichy және Kimishi.

Қазіргі заман

Еуропалықтардың ашқандығы 1719 жылы болды, француз саяхатшысы Бернар де ла Харп Киамичи өзенінің аңғарын зерттеген кезде. Француз саяхатшыларын француз тері аулаушылары тез арада ілесіп келді; олар Оклахоманың көптеген өзендеріне ат қойды. Америкалық саяхатшылар француз саяхатшыларын ұстанды және Киамичи өзенінің алғашқы ұйымдастырылған ғылыми зерттеулерін жүргізді. Томас Натталл 1819 жылы Киамичи және Литтл өзендерінің аңғарларын кесіп өтті, ал Стивен Х. Лонг 1821 жылы Киамичи өзенін зерттеді. Натталл мен Лонг империяның алғабасшылары болды; 1832 жылдан бастап аймақ АҚШ-тың басқа жерлерінен көшірілген чоктау үндістерімен белсенді түрде қоныстанды. 1832 жылы чоктау тайпасының Үндістан аумағына көшірілгеннен кейін, өзен округтер мен аудандар арасындағы саяси шекараны анықтады. Оңай танылатын географиялық шекараны құрап, Оклахома штаты мемлекет мәртебесіне ие болған 1907 жылға дейін осы қызметті атқарды, сол кезде чоктау тайпасының өмір сүруі тоқтатылды және оның әкімшілік бөлімшелері таратылды. Чоктау округі өзеннің атымен аталып, әдетте чоктаулардың жазуын – Киамития деп қолданады. Өзен Джек-Форк және Киамития округтерінің шығыс шекарасын, ал Седар және Таусон округтерінің батыс шекарасын құрады. Киамичи өзенінің кеме жүзе алатындай болуы маңызды мақсат болды, бірақ Қызыл өзендегі үлкен бөгет салдарынан бұл мүмкін болмады, бұл өзен көліктерінің Начитоштан одан ары жүруіне кедергі келтірді. 1825 жылы Арканзас заң шығарушы органы АҚШ Конгресінен «Ұлы Тосқауылды» – яғни бөгетті алып тастауды сұрады, сонда көліктер Қызыл өзенмен Киамичидің сағасына және жаңадан құрылған Форт-Таусонға дейін жүре алады. Бірнеше жыл ішінде Армия инженерлік корпусы осы шараны жүзеге асырды. Қызыл өзен бойындағы қауіпсіздік, АҚШ-тың Испания империясымен халықаралық шекарасы алаңдатушылық тудырды, сондықтан АҚШ шекара бойында бекіністер желісін құрды. Олардың бірі – чоктау тайпасының Форт-Таусон бекінісі. Ол Гейтс-Крик өзенінің сағасына жақын салынды. Форт-Смиттен Форт-Таусонға дейін Литтл өзенінің аңғары арқылы әскери жол салынды, ол оңтүстік аялдамасына жақын жерде Киамичи өзеніне бұрылды. Америка Азамат соғысы кезінде конфедерат әскерлерінің соңғылары 1865 жылдың 23 маусымында Форт-Таусонда капитуляциялады. Конфедеративтік штаттардың үкіметі осы уақытқа дейін ыдырап кеткен, ал оның жеке әскерлері бірінен соң бірі капитуляциялады. Роберт Лидің Вирджиния штатының Аппоматтокста капитуляциясы қақтығыстың аяқталғанын білдірді, бірақ ол Форт-Таусонда соңғы оңтүстік әскерлері капитуляциялағанға дейін толыққанды аяқталған жоқ. 1882 және 1887 жылдар аралығында Киамичи өзенінің аңғарындағы көлік революциясы Сент-Луис және Сан-Франциско темір жолының құрылысымен болды, ол әдетте Фриско деп аталады. Арканзастағы Форт-Смит пен Техастағы Парижді байланыстыратын ұлттық желінің бөлігі болған темір жол Талихинадан Оклахома штатындағы Антлерстен солтүстікке қарай үш шақырым жердегі Келлондқа дейін Киамичи өзеніне параллель салынды. Пойызбен бірге телеграф, кейіннен телефон пайда болды. Фрисконың келуі чоктау тайпасына еуропалық американдықтар мен еуропалық иммигранттардың қоныстануын ынталандырды. Темір жол стансаларының әрқайсысының айналасында сауда мен жаңа нарықтардың ықпалымен халық орталықтары қалыптасты. Өзен пойыздарға таза, көп мөлшерде су беруде маңызды рөл атқарды, олардың кейбіреулері күнделікті жүріп тұрды. Фрисконың жиі қызмет көрсетуі ресурстарды өндіру үшін кәсіпкерлерді келтірді. Ағаш өндіруші компаниялар мен жеке ағаш кесушілер көп ұзамай қоныс аударды. Келесі бірнеше онжылдықтарда олар Киамичи тауларындағы ескі орманды тазартты. Орман шаруашылығы осы аймақтың басты саласы болып табылады. Фрискодан өзеннен алыстаған өзен аңғарлары бойымен көптеген темір жол тармақтары салынды. Ағаш өңдеу үшін аңғарларда үлкен арақ диірмендері кең таралды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Техастағы базадан ұшып келе жатқан Ұлыбританияның Корольдік әуе күштерінің жаттығу рейсі нашар ауа райы салдарынан қате кетті және екі ұшақ апатқа ұшырады. Бірі Оклахома штатының Мойерс қаласының үстіндегі Уайт-Рок тауының оңтүстік беткейіне құлап түсті, ал екіншісі Мойерс пен Косома арасындағы Биг-Маунтинге құлады. Екінші апатта екі ұшқыш қаза тапты. 2000 жылы Оклахома штатының Раттан қаласындағы оқушылар олардың құрметіне Биг-Маунтинге АТ6 монументін орнатты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскери-теңіз флоты өзенді USS Kiamichi кемесін сүзіп, оны Флорида штатының Джексонвилл қаласындағы St. Johns River Shipbuilding компаниясында салды. Ол 1945 жылдың 17 тамызында, Жапонияның капитуляциясына үш күн қалғанда сүзілді. Соғыс аяқталғандықтан, кеменің құрылысы 1945 жылдың 29 тамызында тоқтатылды. Klickitat класындағы бензин танкері болған ол кейін Панамадағы International Tankers компаниясы үшін аяқталды. Кеме 1951 жылы Transmere деп қайта аталды және 1952 жылы Колумбияға сатылды, онда оған Sancho Jimeno деп ат қойылды. 1961 жылдың 29 қазанында президент Джон Ф. Кеннеди Оклахома штатының Талихинаның шығысындағы Биг-Сидарға АҚШ 259 тас жолының ашылуын белгілейтін сөз сөйлеу үшін келді. 1975 жылдың тамызында Киамичи өзені ұлттық жаңалықтарға шықты, өйткені оның жайылмаларында Оклахома штатының Хьюго қаласынан қашқан екі пілді күндіз-түні іздеу жұмыстары жүргізілді. Олар Хьюго көлінде табылған.

Демалыс

Өзен бойында балық аулау, аң аулау және қайықпен жүзу жиі кездеседі. American Whitewater жеке ұйымы, Big Cedar маңындағы өзеннің жеті миліне "II-III дәрежелі тасқын" сипаттамасын береді. Өзеннің жоғарғы ағысында туристер арасында каякинг танымал спорт түрі. Хьюго көлінде қайықпен жүзу және кемпинг жасау кең таралған. Сардис көлі әлі ірі туризм үшін толыққанды пайдаланылмаған, бірақ оның кемпинг алаңдары жиі қолданылады. Көлде қайықпен жүзу және су шаңғысымен сырғанау да кездеседі. 1988 жылы Конгресс Жоғарғы Киамичи өзенінің қорығын құрды. Киамичи өзенінің бастауындағы және одан төменгі аймақтарда орналасқан Пайн және Рич тауларындағы бұл жабайы жерлер қазір 9 754 акр жерді қамтиды. Ол Ұлттық қорықтар жүйесінің бір бөлігі. Өзеннің су жиналатын алабының бір бөлігі Оуачита ұлттық орманмен де қорғалады.

Жабайы табиғат

Өзен аңғарында үш федералды түрлердің қорғалуы қауіп төніп тұр: Индиана жарғанаты, қызыл тоқылдақ және жолбарыс балығы. Сондай-ақ, онда түрлі моллюскалар, оның ішінде кейбіреулері сирек кездесетін, мекендейді. Киамичи өзені 1894 жылдан бері зерттеліп келеді, ол кезде алғашқы ғылыми балық жинағы Оклахома штатының Альбион қаласындағы Уолнат-Крик ағысында жасалған. Бұл жинақ 36 түрлі балықты қамтыды. 1970-1980 жылдары Сардис және Хьюго тоғандарының салынуынан кейін өзеннің экологиялық жағдайы нашарлады. Сардис тоғанынан келген су ағысынан төмен қарай моллюскалардың саны айтарлықтай азайды, ал Хьюго тоғанынан келген су ағысынан төмен қарай олардың популяциясы дерлік құрып кетті. Дегенмен, өзенде 101 түрлі балық әлі де тіршілік етеді және кейбір жағдайларда гүлденеді.