Ежелгі Египетте қасиетті мысықтар

Кіріспе

Ежелгі Мысырдың құлшылық етілген жануарлары

Ежелгі Мысырда мысықтар б.з.б. 1980 жылдан бастап әлеуметтік және діни сахналарда бейнеленген. Бірнеше ежелгі Мысыр құдайлары, мысалы Мафдет, Бастет және Сехмет, тиісінше әділдік, құнарлылық және күшті бейнелейтін мысық басты болып суреттелген және мүсінделген. Мут құдайы да мысық түрінде және мысықпен бірге бейнеленген. Мысықтар егінді зақымдайтын улы жыландар, кеміргіштер мен құстарды өлтіргені үшін және кем дегенде Мысырдың бірінші династиясынан бастап перғауынды қорғағаны үшін мақталған. Мысықтардың қаңқа қалдықтары 12-ші династияға жататын жерлеу заттарының арасында табылған. Мысықтардың қорғау функциясы "Өлілер кітабында" көрсетілген, онда мысық Раны және Жердегі өмір үшін күннің пайдасын білдіреді. Мысырдың Жаңа Патшалығы кезінде қолданылған мысық пішіндес әшекейлер үй мысықтарының күнделікті өмірде кеңінен танымал болғанын көрсетеді. Мысықтар Бастет есімімен байланысты бейнеленген. Археологиялық орындардағы Спеос Артемидос, Бубастис және Саккарадағы мысық зираттары бірнеше ғасыр бойы қолданылған. Олардың ішінде әлемдік мұражай коллекцияларында көрсетілген көптеген мысық мумиялары мен мүсіндері сақталған. Гизада қазылған мумияланған жануарлардың арасында ең көп кездесетіні – африкалық жабайы мысық (Felis lybica), одан кейін – орман мысығы (Felis chaus). Мысырда табылған мысық мумияларының көп санына байланысты, мысық ел экономикасы үшін маңызды болды; мысықтар құрбандыққа шалу және мумификациялау мақсатында өсірілді, оларды бальзамдау үшін тағам, майлар мен шайырларды жеткізу үшін сауда желісі қажет болды.

Тарих

Мафдет – ежелгі Египеттегі алғашқы мысық басты құдай. Бірінші династия кезінде ол фараонның палаталарын жыландардан, шаяндардан және зұлымдықтан қорғаушы деп есептелді. Ол көбінесе барыс (Panthera pardus) немесе гепард (Acinonyx jubatus) басымен бейнеленген. Ол Ден билігі тұсында ерекше танымал болды. Бастет құдайы кем дегенде Екінші династиядан бастап белгілі. Сол кезде ол арыстанның (Panthera leo) басымен суреттелген. Оның есімі жазылған мөрлер мен тас ыдыстар фараон Хафре мен Нюсерре Инидің қабірлерінде табылды, бұл оның IV және V династиялар кезінде б.з.д. 30 ғасырының ортасынан бері қорғаушы ретінде қарастырылғанын көрсетеді. Бесінші династияның Саккарадағы зираттарындағы қабырға суретінде жағасы бар кішкентай мысық бейнеленген, бұл б.з.д. 26 ғасырда фараондық кварталдарда үйретілген Африкалық жабайы мысықтар ұсталғанын көрсетеді. Мысық басы бар амулеттер б.з.д. 21 ғасырда 11-ші династия кезінде сәнге айналды. Умм-эль-Кааб некрополінің бір қабірінде б.з.д. 20 ғасырының басына жататын 17 мысық қаңқасы табылды. Скелеттердің жанында мысықтарға арналған сүт салынған ыдыстар тұрды. Тебан некрополінің бірнеше қабырғалық суреттерінде мысықтар тұрмыстық көріністерде бейнеленген. Бұл қабірлер XVIII династияның ақсүйектері мен жоғары лауазымды шенеуніктерге тиесілі және б.з.д. 15 және 14 ғасырларда салынған. Суреттерде асханада отырған мысық ет немесе балық жеп отыр; кейбіреулерінде оны қаз немесе маймылмен бірге көрсетеді. Тебан қабірлерінің қабырғалық суреттерінде аң аулау және құс аулау көріністеріндегі мысық тағы бір қайталанатын мотив болып табылады. Мысықты мумиялауға қатысты алғашқы белгілі дерек шамамен б.з.д. 1350 жылға дейінгі кезеңге жататын, мүсіндемемен өрнектелген әк тастан жасалған саркофагтан табылды. Бұл мысық принц Тутмосқа тиесілі сүйікті үй жануары болған деп есептеледі. 22-ші династиядан бастап шамамен б.з.д. 950 жылдардың ортасынан бастап Бастет құдайы мен оның Бубастис қаласындағы ғибадатханасының мәртебесі арта түсті. Кейіннен ол тек кішкентай мысық басымен бейнеленді. Үй мысығы – үйді астық жейтіндерден қорғайтын Бастеттің тірі бейнесі, ал арыстан басты құдай Сехмет фараондардың қорғаушысы ретінде құлшылық етілді. Б.з.д. 9 ғасырда Осоркон II фараонының тұсында Бастет ғибадатханасы фестиваль залымен кеңейтілді. Бұл кезеңдегі мысық мүсіндері мен мүсіншектері әр түрлі өлшемдер мен материалдардан жасалған, соның ішінде қатты және қуыс қола, алабастр және фаянс. Жануарларды мумиялауға ертедегі Египеттің соңғы кезеңінде, б.з.д. 664 жылдан бастап қызығушылық артты. Мумиялар көбінесе мейрамдарда немесе паломниктік сапар кезінде байланысты құдайларға арналған құрбандықтар ретінде пайдаланылды. Б.з.д. 323 және 30 жылдар аралығындағы эллинистік кезеңде Изида құдайы Бастет пен мысықтармен байланысты болды, бұл туралы Эдфу ғибадатханасындағы жазуда айтылған: "Изида – Бастеттің жаны". Осы кезеңде мысықтарды құдайларға құрбандық ретінде өлтіру және мумиялау үшін жүйелі түрде өсірді. Египет б.з.д. 30 жылы Рим провинциясына айналғаннан кейін мысықтар мен дін арасындағы байланыс үзілді. Египеттіктер бұрынғыдай мысықтарға құрмет көрсетуді тоқтатты. Мысықтарға мейірімділікпен қарау ислам дәстүрінің бір бөлігі болып табылады.

Mafdet was the first known cat headed deity in ancient Egypt. During the First Dynasty, she was regarded as protector of the pharaoh's chambers against snakes, scorpions and evil. She was often also depicted with a head of a leopard (Panthera pardus) or a cheetah (Acinonyx jubatus). She was particularly prominent during the reign of Den. The deity Bastet is known from at least the Second Dynasty onwards. At the time, she was depicted with a lion (Panthera leo) head. Seals and stone vessels with her name were found in the tombs of the pharaohs Khafre and Nyuserre Ini, indicating that she was regarded as protector since the mid 30th century BC during the Fourth and Fifth Dynasties. A wall painting in the Fifth Dynasty's burial ground at Saqqara shows a small cat with a collar, suggesting that tamed African wildcats were kept in the pharaonic quarters by the 26th century BC. Amulets with cat heads came into fashion in the 21st century BC during the 11th Dynasty. A tomb at the necropolis Umm El Qa'ab contained 17 cat skeletons dating to the early 20th century BC. Next to the skeletons stood small pots that are thought to have contained milk for the cats. Several tomb murals in the Theban Necropolis show cats in domestic scenes. These tombs belonged to nobles and high ranking officials of the 18th Dynasty and were built in the 15th and 14th centuries BC. The murals show a cat sitting under a chair during a buffet, eating meat or fish; some show it in the company of a goose or a monkey. A cat in hunting and fowling scenes is another recurring motif in murals of Theban tombs. The first known indication for the mummification of a cat was found in an elaborately carved limestone sarcophagus dated to about 1350 BC. This cat is assumed to have been Prince Thutmose's beloved pet. From the 22nd Dynasty at around the mid 950s BC onwards, the deity Bastet and her temple in the city of Bubastis grew in popularity. She was later shown only with a small cat head. The domestic cat was regarded as living incarnation of Bastet who protects the household against granivores, whereas the lion headed deity Sekhmet was worshipped as protector of the pharaohs. During the reign of Pharaoh Osorkon II in the 9th century BC, the temple of Bastet was enlarged by a festival hall. Cat statues and statuettes from this period exist in diverse sizes and materials, including solid and hollow cast bronze, alabaster and faïence. Mummifying animals grew in popularity during the Late Period of ancient Egypt from 664 BC onwards. Mummies were used for votive offerings to the associated deity, mostly during festivals or by pilgrims. During the Hellenistic period between 323 and 30 BC, the goddess Isis became associated with Bastet and cats, as indicated by an inscription at the Temple of Edfu: “Isis is the soul of Bastet”. In this period, cats were systematically bred to be killed and to be mummified as sacrifices to the gods. Cats and religion began to be disassociated after Egypt became a Roman province in 30 BC. Egypt has since experienced a decline in the veneration once held for cats. Gentle treatment of cats is part of Islamic tradition.

Экспедициялар мен қазбалар

1799 жылы француздық Ғылым және өнер комиссиясының мүшелері алғаш рет Асют маңындағы Ликополис ескі қаласын зерттеп, мумияланған мысықтарды және басқа жануарлардың қалдықтарын тапты. Сонымен қатар, олар Фиба некрополісінен мумияланған мысықтар мен мысықтардың қаңқаларын тапты. 1820 жылдары Лувр мұражайында көбінесе Бубастистен шыққан ағаштан, қоладан және эмальдан жасалған қыш ыдыстардан жасалған мысық мүсіндері қойылды. 1830 жылы Кристиан Готфрид Эренберг Мысырда үш түрлі кішкентай мысық түрін байқағанын айтты: джунгли мысығы, африкалық жабайы мысық және джунгли мысығы мен үй мысығының арасындағы аралық мөлшерде қасиетті мысық. Ол бұл мысықты Felis bubastis деп атады. Египет зерттеу қоғамы 1880 жылдардың аяғында Бубастисте қазба жұмыстарын қаржыландырды. Эдуард Навилл сол кезде Каир дүкендерінде қол жетімді көптеген мысық мүсіндерін есептеп шығарды. Қаладағы мысықтардың зиратында ол және оның әріптестері бірнеше үлкен шұңқырларды құлатып, мысық пен мысыр мангустының (Herpestes ichneumon) сүйектерімен толтырды. Сүйектер арасында балсамулау материалдары, фарфор және қола бұйымдар, буындар мен әшекейлер, Бастет пен Нефертем мүсіндері де табылды. 1889 жылы зираттың жұмысы аяқталды деп саналды. 1880 жылдардың соңында 200 мыңнан астам мумияланған жануарлар, олардың көпшілігі мысықтар, Орталық Мысырдағы Бени Хасан зиратында табылды. 1890 жылы Уильям Мартин Конвей Бени Хасанның маңындағы Спеос Артемидостағы қазба жұмыстары туралы былай деп жазды: "Қабірге түскен заттардың тоналуы тамаша көрініс болды, бірақ адам желдің бағытын ескере отырып, қашықта тұруы керек еді. Ауыл балалары күн сайын келіп, ең әдемі мумияларды таңдап алып кетіп жатты. Оларды өзен жағасына апарып, жолаушыларға арзан бағамен сататын. Жолға мумия матасы, мысықтардың бас сүйектері мен сүйектерінің сынықтары мен жүні шашырап, жел оларды әр тарапқа таратып, жағымсыз иіс таратып тұрды". 1890 жылы Ливерпульге мыңдаған жануарлар мумиясы жеткізілді. Олардың көбісі мысық мумиясы болды. Оның үлкен бөлігі тыңайтқыш ретінде сатылды, ал қалғаны қалалық университет колледжінің зоологиялық мұражайы сатып алды. Француздық Шығыс археология институты Файюм маңындағы қазба жұмыстарын қаржыландырды, онда Пьер Жуге 1901 жылы мысық мумияларымен толық қабір тапты. Бұл қабір крокодилдердің мумиялары салынған қабірлердің арасында орналасқан еді. 1907 жылы Британдық мұражайға Флиндэрс Петридің Гизада қазба жұмыстарынан табылған 192 мумияланған мысық пен 11 кішкентай етқоректілер жинағы тапсырылды. Мумиялар б.з.д. 600-200 жылдар аралығында жасалған болуы мүмкін. 1980 жылдардың басында Дахла оазисі Балаттың археологиялық алаңында шағын мастаба қабірінен 23 мысықтың сүйектері табылды. Қабір Ежелгі Мысыр патшалығы кезінде б.з.д. 25 ғасырда салынған және кейін қайта пайдаланылған. Мысықтар, әдетте, мумияланған, өйткені олардың сүйектеріне әлі де тіндердің қалдықтары жабысқан. 1980 жылдардың басында Саққарадағы Бубастеум аймағындағы қазба жұмыстары кезінде Аперелдің қабірінде 200 мысық мумиясы табылды. 1990 жылдары қабірдің басқа бір бөлігінде тағы 184 мысық мумиясы табылды, олардың ішінде мысық сүйектері бар 11 пакет және балшық, саз және тас бар 84 пакет болды. Рентгендік зерттеулер көрсеткендей, көбінесе жас мысықтар мумияланған; көптеген мысықтар бас сүйегінің сынуынан қайтыс болған және омыртқа сүйектері ауысқан, олардың өлтірілгенін көрсетеді. Осы жерде 1996 жылы Тутанхамонның емшегі Майяның қабірі табылды, онда адам мумиясының жанында мысық мумиясы болды. Ол тоғыз жаста, көп жыл бойы тұтқындықта өмір сүрген және дұрыс тамақтанбаған. Ол, әдетте, Птолемей дәуірінде өмір сүрген және қайтыс болған. 2009 жылы басталған жұмыстар барысында Саққарадағы Анубис катакомбасынан 335 үй мысығы мен 29 орман мысығының мумияланған сүйектері қазылып алынды.

In 1799, members of the French Commission des Sciences et des Arts surveyed the old city of Lycopolis near Asyut for the first time and found mummified cats and remains of other animals. They also found mummified cats and cat skeletons in the Theban Necropolis. In the 1820s, the Louvre Museum exhibited cat statues made of wood, bronze, and enameled pottery that originated mostly in Bubastis. In 1830, Christian Gottfried Ehrenberg accounted of having observed three different small cat forms in Egypt: the jungle cat, the African wildcat, and a sacred cat that was intermediate in size between the jungle cat and the domestic cat. He called this cat Felis bubastis. The Egypt Exploration Society funded excavations in Bubastis in the late 1880s. Édouard Naville accounted of numerous cat statues already available in Cairo shops at the time. At the city's cemetery of cats, he and colleagues emptied several large pits up to a volume of filled with cat and Egyptian mongoose (Herpestes ichneumon) bones. Among the bones, some embalming material, porcelain and bronze objects, beads and ornaments, and statues of Bastet and Nefertem were also found. By 1889, the cemetery was considered exhausted. In the late 1880s, more than 200,000 mummified animals, most of them cats, were found in the cemetery of Beni Hasan in central Egypt. In 1890, William Martin Conway wrote about excavations in Speos Artemidos near Beni Hasan: "The plundering of the cemetery was a sight to see, but one had to stand well windward. The village children came from day to day and provided themselves with the most attractive mummies they could find. These they took down the river bank to sell for the smallest coin to passing travelers. The path became strewn with mummy cloth and bits of cats' skulls and bones and fur in horrid positions, and the wind blew the fragments about and carried the stink afar." In 1890, a shipment of thousands of animal mummies reached Liverpool. Most of them were cat mummies. A large part was sold as fertiliser, a small part was purchased by the zoological museum of the city's university college. The Institut Français d'Archéologie Orientale funded excavations near Faiyum where Pierre Jouguet found a tomb full of cat mummies in 1901. It was located in the midst of tombs with crocodile mummies. In 1907, the British Museum received a collection of 192 mummified cats and 11 small carnivores excavated at Gizeh by Flinders Petrie. The mummies probably date to between 600 and 200 BC. Remains of 23 cats were found in the early 1980s in a small mastaba tomb at the archaeological site Balat in Dakhla Oasis. The tomb was established during the Old Kingdom of Egypt in the 25th century BC and reused later. The cats were probably mummified as tissue shreds were still stuck in their bones. Excavations in the Bubasteum area at Saqqara in the early 1980s yielded 200 cat mummies in the tomb of the Vizier Aperel. Another 184 cat mummies were found in a different part of this tomb in the 1990s, comprising 11 packets with a few cat bones and 84 packets containing mud, clay and pebbles. Radiographic examination showed that mostly young cats were mummified; most cats died of skull fractures and had dislocated spinal bones, indicating that they were beaten to death. In this site, the tomb of Tutankhamun's wet nurse Maia was discovered in 1996, which contained cat mummies next to human mummies. It was about nine years old, probably lived in captivity for many years and showed signs of malnutrition. It had probably lived and died in the Ptolemaic period. Mummified remains of 335 domestic and 29 jungle cats were excavated in the catacombs of Anubis at Saqqara during works started in 2009.

Аңыздар

2 ғасырда Полиен Персия патшасы Камбис II Пелузий шайқасы (б.з.д. 525 ж.) кезінде қолданған деген әңгіме айтады: Камбис II египеттіктер қадір тұтатын мысықтар мен басқа да жануарларды парсы әскерінің алғы шебіне қойды. Египеттіктер қорғанысқа тоқтап, парсылар Пелузийді басып алды.