Кіріспе

Чех ақыны және диссиденті Иван Мартин Жирус (23 қыркүйек 1944 жыл) – чех ақыны және диссиденті, ең алдымен «Пластикалық адамдар ғаламы» чех психоделикалық рок тобының көркемдік директоры ретінде танымал, ал кейіннен коммунистік режим кезінде чех андеграундының негізгі тұлғаларының бірі. Ол көбінесе Магор деп аталады, бұл сөзді шамамен «қатыгез», «ессіз» немесе «ақылсызданған» деп аударуға болады (бірақ оң мағынада қолданылады), бұл есімді оған тәжірибелі ақын берген. Коммунистік режим тұсында Чехословакияда өнер тарихы бойынша жұмыс істей алмаған Жирус диссиденттік субмәдениетке қатысты. Нормализация кезеңінде ол өзінің қызметі үшін бес рет түрмеге қамалған. Диссиденттік қозғалысқа оның ерекше үлесі – «екінші мәдениет» тұжырымы болды. Оған сәйкес, тыйым салынған мәдени және көркемдік қызмет арқылы өзін-өзі білдіру тоталитарлық жүйенің ыдырауына әкеледі. Бұл тұжырым оның досы Вацлав Гавелдің «ақиқатта өмір сүруі» және Вацлав Бенданың «параллель полис» идеяларымен тығыз байланысты. 1962 жылы Жирус Прагадағы Карл университетінің философия факультетінде өнер тарихын оқуға емтихан тапсырды. Сол кезде студенттердің оқуға қабылдану шарты – оқуды бастамас бұрын бір жыл өндірісте жұмыс істеу еді. Жирус жағдайында ол құрылысшы және от жағушы болып жұмыс істеуге тиіс болды. Жирус 1963-1968 жылдар аралығында оқыды. Оның дипломдық жұмысының тақырыбы – ақындар Жири Коляр және Анри Мишо шығармаларындағы бейнелі поэзия. Оның апасы Зара, одан екі жас үлкен және фотографқа үйленген, сонымен қатар көркем өнермен айналысқан.

Шығармалары

Иван Мартин Жирус алғаш рет 1960 жылдары өнер сыншылығымен айналыса бастады. Бастапқыда ол шетелдік заманауи өнерге (орыс авангарды, Лусио Фонтана, Энди Уорхол) назар аударды, содан кейін бит музыкасы мен өнер арасындағы байланысты зерттеді, ал кейіннен Крижовницкая мектебінің әзіл-сықақтан бұрынғы таза юморы (Надежда Плишкова, Карел Непраш және Ян Стеклик) саласында маманданған. Жирус Вацлав Левидің мүсіндері сияқты көне өнер туындыларына да қызығушылық танытты. Жирус "Ательер", "Дивадо" ("Театр"), "Гост до дома" ("Қонақ үй"), "Сешити про литературу а дискуси" ("Әдебиет және талқылауға арналған жазбалар"), "Витварна работа" ("Көрнекі жұмыстар"), "Витварне умени" ("Көркем өнер"), "Витварный живот" ("Көрнекі өмір") журналдарына, "Арт Канада" және "Exile Testimony" халықаралық басылымдарына, сондай-ақ "Vokno" самиздат басылымына материалдар ұсынды.

Балалардың жұмысы

Магор дěтем, (1982 1986) 1986 жылы саммиздат түрінде жарық көрген, түрмеде қызына жазылған хаттардағы өлеңдері мен ертегілері.

Басқа кітаптар

Магоровский күнделігі, 1999, 1965-1990 жылдар аралығында жазылған мәдени мәтіндер мен эсселер жинағы. Магоровтың хаттары, 2006, 1973-1985 жылдар аралығында әртүрлі чех түрмелерінен әйелдері Вера мен Джулианаға жазылған хаттар. Humpolecký Магор, 2007, Хумполецтегі сыныптастары мен ұстаздарының естеліктерінен құралған жинақ, оған Жирустың жарияланбаған кейбір шығармалары қоса берілген.

CD дискілері

Агон оркестрі мен Иван М. Жирус – «Магорова Сумма», 2009, «Герила жазбалары», Иван М. Жирус оқыды. Иван Мартин Жирус – «Plastic People-дің шын оқиғасы», 2009, Иван М. Жирус және Олдрих Кайзер оқыды. Иван Мартин Жирус – «Магоровы лабути піснелері», 2011, «Герила жазбалары», Иван М. Жирус оқыды. Иван Мартин Жирус – «Магоровы құстары және басқа оқиғалар», 2012, «Герила жазбалары», Иван М. Жирус оқыды.