Кіріспе

Фридрих "Фриц" Пфеффер (30 сәуір 1889 – 20 желтоқсан 1944) – неміс тіс дәрігері және Нидерландыны нацистер басып алған кезде Анна Франк және оның отбасы, сондай-ақ Ван Пелс отбасымен жасырынып жүрген еврей босқыны. Ол Солтүстік Германиядағы Нойенгамме концлагерінде қайтыс болды. Франк күнделігінде Пфефферге Альберт Дюссель деген ат берген, және көптеген басылымдар мен бейімделулерде ол осы атпен танымал.

Ерте өмір

Фриц Пфеффер Германияның Гиссен қаласында дүниеге келді. Ол Гиссендегі 6 Marktplatz мекенжайында киім және тоқыма дүкенінің үстінде тұратын Игнац Пфеффер мен Жаннет Хирш Пфеффердің алты баласының бірі еді. Білімін аяқтағаннан кейін Пфеффер тіс дәрігері және жақ сүйектері хирургі болып оқыды, 1911 жылы практикаға лицензия алды және келесі жылы Берлинде хирургиялық кабинет ашты. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс әскерінде қызмет етті. 1926 жылы Пфеффер Вера Байтхинерге (31 наурыз 1904 – 30 қыркүйек 1942) үйленді. Некеден Вернер Питер Пфеффер (3 сәуір 1927 – 14 ақпан 1995) деген ұлы дүниеге келді, бірақ жұбайлар 1932 жылы ажырасты. Пфефферге ұлының күтімі берілді және ол 1938 жылдың қарашасына дейін жалғыз өзі тәрбиеледі. Германиядағы нацистік қызметтің күшеюі, сондай-ақ Кристалл түні оны ұлын Англиядағы ағасы Эрнстке жіберуге мәжбүр етті. Вернер Пфеффер 1945 жылы ағасының қайтысынан кейін Калифорнияға көшіп келіп, атын Питер Пеппер деп өзгертті, кейін осы атпен табысты кеңсе тауарлары компаниясын құрды. 1933 жылы Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін Германиядағы антисемитизмнің күшеюі Пфеффердің көптеген туыстарын елден қашуға мәжбүр етті. Оның анасы 1925 жылы қайтыс болды, ал әкесі қайтадан үйленді және Германияда қалды, бірақ 1942 жылдың қазанында тұтқындалып, Терезиенштадт концлагерінде қаза болды. Пфеффердің ағаларының ішінде Джулиус 1928 жылы қайтыс болды, Эмиль 1937 жылы Оңтүстік Африкаға көшіп кетті, Эрнст Англияға көшіп, 1944 жылы қайтыс болды, ал Ханс Нью-Джерсиге кетті. Оның әпкесі Мина Германияда әкесімен бірге қалды және нацистердің күзетінде қайтыс болды, ал әпкесі Вера Нидерландыға қашып кетті, бірақ 1942 жылы тұтқындалып, Аушвиц концлагерінде қаза болды. 1936 жылы Фриц Германияның орталық бөлігіндегі Тюрингияның Ильменау қаласында туған Шарлотта Калеттамен (1910–1985) танысты. Ол өзінің алғашқы күйеуі Людвиг Лёвенштейннен ажырасып, оның Густав есімді ұлы болды. Екеуі де 1942 жылдың 26 қыркүйегінде Берлиннен Раасикуға (Эстония) жер аударылып, Холокост кезінде қаза болды. Олар бірге тұрып жатқан, бірақ 1935 жылғы нацистік Нюрнберг заңдары бойынша еврейлер мен еврей емес адамдардың арасында некеге тұруға тыйым салынғандықтан, ресми түрде бөлініп, әртүрлі мекенжайлар бойынша тіркелуге мәжбүр болды. Амстердамның Ривиеренбурт ауданында тіс дәрігерлік практикасын ашқаннан кейін Пфеффер Ван Пелс және Франк отбасыларымен танысты. Мип Гиес Пфеффермен Франктардың үйіндегі бір кеште кездесіп, оның тіс дәрігерлік практикасының пациенті болды.

Жасырын жерде және одан кейін

1942 жылдың күзінде Пфеффер жасырынуға шешім қабылдады және Мип Гизден қолайлы мекенжайлар туралы сұрады. Ол Отто Франкпен кеңесті, оның отбасы Гиз Ван Пелс отбасымен бірге Франктердің кеңсесіндегі құпия бөлмелерде жасырынған. Франк Пфефферді қабылдауға келісті және оны 16 қарашада жасырынған жерге алып барды. Пфеффердің медициналық білімі екі отбасы үшін де бағалы болды, себебі жасырынып жүргенде дәрігерге жүгіну мүмкін болмады. Марго Франк Пфефферге Аннамен кішкентай бөлмеде тұруға мүмкіндік беру үшін ата-анасымен бірге бөлмеге көшті, осылайша екеуі үшін азапты қарым-қатынас басталып кетті. Кем дегенде бір өмірбаяншы Аннаның жасөспірім шағында орта жастағы ер адаммен бөлмеде тұруына қатты ұялғанын, бірақ жасырынудың күйзелісі мен олардың отыздан астам жылдық жас айырмашылығы олардың мінездерінің айырмашылықтарын күшейткенін айтқан. Пфеффер өзінің жасының Аннадан үлкендігін сезінді және оның жазу қызметін өзінің оқуларымен салыстырғанда маңызсыз деп санады. Оның ортодоксалды иудаизмді ұстануы оның либералды көзқарастарымен қақтығысты. Оның күштілігі мен болмашылықтары оның жүйкесіне тиді, ал оның қаталдығы мен туралығы оны қынжырлатты. Аннаның ренжісі мен Пфефферді ұнатпауы оның күнделігінде шағымдар мен қорлау сипаттамаларына әкелді, кітап жарық көргеннен кейін оның ұлы Вернер мен әйелі Шарлотта оны қорғады. "Анна Франк естелігінде" Вернер әкесінің жасырынуды ұнатпағанын, себебі ол ашық ауада спортпен айналысуды ұнатқанын айтты. Фриц кейде қатал болғанымен, ол қамқор адам екенін де атап өтті. Жалпы, Анна мен Фрицтің қарым-қатынасы ең қиын болды. Пфеффер әйеліне қоштасу хатын қалдырды және олар Гиз арқылы байланыста болды, ол олардың хаттарын алмастырып, одан азық-түлік алып тұрды. Оның хаттарында жасырыну орнының мекенжайы жазылмады және Гиз оны ашпады, бірақ 1944 жылдың 4 тамызында Пфеффер және жасырыну орнының басқа жеті тұрғыны нацилік концлагерьлерге депортациялану үшін тұтқындалды. Топтың қалған бөлігімен және олардың екі күзетшісі Йоханнес Клейман мен Виктор Куглермен бірге Пфеффер Амстердамның оңтүстігіндегі Эутерпестрааттағы нацилік штаб-пәтеріне, содан кейін үш күнге түрмеге қамалды. Пфеффер басқалармен бірге жазалау казармаларына жеткізілді, онда ол 3 қыркүйекте Аушвицке депортацияланғанға дейін ауыр жұмыс істеді. 6 қыркүйекте келгеннен кейін ол басқалардан бөлініп, ерлер казармасына жіберілді, онда ол Отто Франкпен қайта кездесті. 29 қазанда ол 59 басқа дәрігермен бірге Саксенхаузенге, содан кейін белгісіз күні Нойенгаммеге ауыстырылды. Лагерь деректеріне сәйкес, Пфеффер 1944 жылдың 20 желтоқсанында 55 жасында энтероколиттен қайтыс болды.

Өлімнен кейінгі бедел

Мелисса Мюллердің «Анна Франк: Биография» кітабында жүргізген зерттеулеріне сәйкес, Шарлотта Пфеффер 1950 жылы Фриц Пфефферге қайтыс болғаннан кейін ретроспективті түрде, 1937 жылдың 31 мамырына дейін үйленді. Ол оның ұлы Вернерден жалыққан еді, бірақ екеуі де 1947 жылы Анна Франк күнделігі жарияланғаннан кейін Пфефферді қорғауға бірікті, себебі Франк оны бейнелеген портреті және оның үшін таңдаған псевдоним, Мистер Дюссель (неміс тілінде «ақымақ»), Отоның кітапта пайдалануды шешкені, оның естелігіне нұқсан келтірді. Отто Франк оларды қызының жастығын және жасырынған басқа адамдардың жағымсыз бейнелеуін еске түсіру арқылы жұбата алмады. 1955 жылғы пьесада және 1959 жылғы фильмде (онда Пфефферді комик актер Эд Уинн ойнады) осы бейнелеудің одан әрі үдеуі Шарлотта Пфефферді сценаристтер Альберт Хакетт пен оның әйелі Фрэнсис Гудричке шағымдануға мәжбүр етті, олар оның қайтыс болған күйеуін еврей дәстүрлерін білмейтіндей етіп жамандап жатыр. Хакетттер олардың сценарийі шындықты көрсетпейтінін және еврей емес көрермендерге еврейлік рәсімдердің маңыздылығын түсіндіру үшін кейіпкерлердің бірі оларды білуі керек екенін жауап берді. Пфеффер оның күйеуінің діншіл еврей және иврит тілінің шебері болғанын, бірақ «Мистер Дюссель» кейіпі өзгермегенін айтты. Бейнелеудің дұрыс еместігіне ашуланған Шарлотта Пфеффер соғыстан кейінгі онжылдықтарда Анна Франк атының даңқы артқан сайын Отто Франк пен Мип Гиспен байланысын үзіп, сұхбат беруден бас тартты. Вернер Пфеффер Отто Франкпен байланыста болып, 1995 жылы қатерлі ісікпен қайтыс болғанға дейін, оның әкесінің өмірін сақтауға жасаған әрекеті үшін оған алғыс айту үшін Гиеспен кездесу мүмкіндігіне ие болды. Кездесу «Анна Франк естелігінде» деректі фильміне түсірілді. Фриц Пфеффердің әйеліне жазған хаттарының жинағы және оның суреттері салынған қорап 1985 жылы Шарлотта Пфеффер қайтыс болғаннан кейін Амстердамдағы блохалық саудадан, оның бірнеше мүліктерімен бірге құтқарылды. Мип Гиес өзінің естеліктерінде былай деп жазады: «Доктор Пфеффердің суреттері мен білген әдемі, мәдениетті адамды көрсетеді, Аннаның күнделігінде сипатталған әзілкеш емес». Эд Уиннның Джордж Стивенстің «Анна Франк күнделігі» (1959) фильмінде Пфефферді (Дюссель рөлінде) сомдауы оған «Оскар» сыйлығына үздік қосалқы актер ретінде ұсыныс жасады.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Жас қыздың күнделігі: Ақырғы басылым, Анна Франк, Сьюзан Массотти аударған, Отто Х. Франк пен Миржам Пресслер редакциялаған, Anchor Books, 1995. Анна Франктың бөлмедес әйелі, Нанда ван дер Зей, Aspekt, 2003. Анна Франктың іздері, Эрнст Шнабель, Pan, 1959. Анна Франк естелігінде, Мип Гис және Элисон Лесли Голд, Simon and Schuster, 1988. Анна Франк: өмірі мен мұрасы туралы толғаулар, Хайман А. Энзер және Сандра Солотаров Энзер редакторы, Иллинойс университеті, 2000. Жерден гүлдер, Кэрол Энн Ли, Penguin, 1999. Анна Франк – өмірбаяны, Мелисса Мюллер, Metropolitan Books, 1998. Жасырын қосымшаның соңғы құпиясы: Анна Франк, оның үнсіз қорғаушысы және отбасылық сатқындықтың бұрын айтылмаған тарихы, Жооп ван Вийк Восквайл және Жерон Де Бруйн, Simon & Schuster, 2023.