Кіріспе
Дұғаның түрі
Христиандық медитация – Құдайдың аян-аяңын сезінуге және олар туралы ой жүгіртуге бағытталған құдіретті күш-жігердің дұғаның бір түрі. Медитация сөзі латын тіліндегі meditārī сөзінен келген, ол ойлану, зерттеу және жаттығу сияқты мағыналарды қамтиды. Христиандық медитация – нақты ойларға (мысалы, Киелі кітаптың бір бөлігіне) әдейі назар аудару және олардың Құдайға деген махаббат аясындағы мағынасын тереңдету процесі. Христиандық медитацияның мақсаты – христиандық қарым-қатынасты нығайту, ол Құдайға деген махаббатқа негізделген. Шығыс және Батыс христиандығында медитация – дұғаның кең үш сатылы сипаттамасындағы ортаңғы деңгей болып табылады: ол бірінші деңгейлі дауыстап оқылатын дұғадан гөрі көбірек ойлануды қамтиды, бірақ терең ойға далудың көптеген қабаттарынан гөрі құрылымдырақ. Шығыс және Батыс христиандық шіркеулерінің үйретулері Мәсіх туралы білімді арттыру құралы ретінде христиандық медитацияның маңыздылығын атап көрсетті.
Киелі рухтың рөлі
Батыс христиандық ілімдерде медитация әдетте Киелі Рухтың іс-қимылын қамтиды деп есептеледі, ол медитациямен айналысатын христианға Құдай Сөзінің терең мағынасын түсінуге көмектеседі. 19-шы ғасырда Чарльз Сперджон протестанттық дәстүрдегі осы сенімді бекітіп, былай деп жазды: «Рух бізге оның хабары туралы ой жүгіртуге үйретті, егер қаласақ, біз беруге тиіс хабарды дайындау жауапкершілігінен бас тарта аламыз. Жарайды, Құдайға сеніңдер». 20-шы ғасырда Ханс Урс фон Балтасар осы ілімді былайша қайталай түсіндірді:
Құдай Сөзінің көрінісі медитациямен айналысатын христианға тек Құдайдың Киелі Рухының сыйы арқылы ғана ашылады. Құдайдың ішіндегі нәрсені, бізге ашылған нәрсені Құдайдың Рухы бізге жеткізілмесе, қалай түсінеміз? Осы ілімнің Киелі кітаптағы негізі ретінде фон Балтасар 1 Коринфтіктерге 2:9-10-ға сілтеме жасады: «Бұлар – Құдай бізге Өзінің Рухы арқылы ашып берген нәрселер. Рухтың іздемейтін нәрсесі жоқ, тіпті Құдайдың терең ойларын да зерттейді». Егер басқа медитация түрлері сананы босатуға бағытталған тәсілдерді ұсынса, христиандық медитация сананы Киелі кітаптағы үзінділерге немесе христиандық құлшылыққа қатысты ойлармен толтыруға бағытталған. Батыс және Шығыс шіркеулеріндегі кейбір мистиктер медитациямен экстаз сезімдерін байланыстырғанмен (мысалы, Авилалық қасиетті Терезаның аңызға айналған медитативтік экстазы), Хесихазмнің негізін қалаушылардың бірі Синайлық қасиетті Григорий христиандық медитацияның мақсаты – «экстаздың ұсақ құбылысынан тыс, Киелі Рухтан басшылық іздеу» екенін айтты. Қазіргі христиандық ілімдер кейде медитацияның трансценденталдық стильдерін сынға алады, мысалы, Джон Бертрам Филлипс христиандық медитацияның Киелі кітаптағы үзінділерге Киелі Рухтың әсерін қамтитынын және «сананы» жазбалардан «алып тастайтын» тәсілдер туралы ескертті. Эдмунд П. Клоунидің айтуынша, христиандық медитация шығыс медитациясының ғаламдық стильдеріне қаншалықты қарсы келеді, соншалықты Киелі кітаптағы Құдай Әке бейнесі Үнді ілімдеріндегі Кришна немесе Брахман туралы талқылауларға қарсы келеді. Шығыс медитациясынан айырмашылығы, христиандық медитацияның көп бөлігі ойды қозғау және мағынаны тереңдетуге бағытталған. Христиандық медитация Құдайға деген сүйіспеншікке негізделген жеке қарым-қатынасты күшейтуді мақсат етеді. 1989 жылғы «Христиандық медитацияның аспектілері» деп аталатын құжат христиандық және шығыс медитация стильдерінің арасындағы айырмашылықтарға қатысты Ватиканның ұстанымын бекітті. Католик епископтарына жолданған хатта христиандық және шығыс медитациялық тәсілдердің арасындағы айырмашылықтар назарға алынды. Христиандық медитацияны шығыс тәсілдерімен араластыруға тырысудың қауіптілігі ескертілді, себебі бұл шатастыруға және жаңылысқа әкелуі мүмкін, сондай-ақ христиандық медитацияның маңызды Христоцентрикалық сипатын жоғалтуы мүмкін. Хатта шығыс медитациясы арқылы қол жеткізілген көңіл көтеру күйін дұғамен шатастыруға болмайды және оны Құдайдың қатысуының белгісі деп қарастыруға болмайды, ал мұндай жағдай әрқашан басқаларға қызмет етуге деген сүйіспеншілікке әкелуі керек екені ескертілді. Осы шындықтарсыз, хатта айтылғандай, медитация, өзінен қашу болуы керек, өзіне сіңіп кетуге айналуы мүмкін. Дегенмен, кейбір авторлар христиандық және христиандық емес медитация арасындағы ұқсастықтарды атап өтті. Психолог Дэниел Гоулман «Медитативтік тәжірибе түрлері» еңбегінде медитацияның көптеген стильдерін қарастырады және негізгі ортақтықтарды (сондай-ақ айырмашылықтарды) қамтиды; ол барлығының назарды дамыту мақсатын бөлісетінін айтады. Американдық католик монах Томас Мертон христиан дінінің рационалдыққа және түсініктерге баса назар аудару арқасында мистикалық дәстілінен бас тартқанына сенді. Мертон үшін шығыс дәстүрлері осы типтегі ойлаумен зақымдалмаған және сондықтан өзін қалай ойлау және түсіну тұрғысынан көп нәрсе ұсына алатын. Мертон шөл аталары мен басқа христиан мистиктерін зерттегеннен кейін, осы христиан мистиктерінің тілі мен Дзен философиясының тілі арасында көптеген параллельдерді тапты. Мертонның пікірінше, христиан діндері доктринаға қатысты көп нәрсеге қол жеткізе алмайды. Буддалық медитацияның тек тыныш және оңаша практика екені туралы бұрыс стереотип бар, бірақ шындығында көптеген тибеттік буддистер «дұға» сөзін жиі қолданады, тіпті олардың дұғаларын өздерінен бөлек болуға бағыттайды. Гросс христиан дұғаларының да өтініш ретінде қолданылатынын, яғни Құдайдан белгілі бір әрекет немесе сезімді сұрауын көрсетеді. Дұға және медитация тақырыбы Гросс осы жерде бейнелегендей, жеке және қасиетті тақырып болуы мүмкін. Буддалық және христиан дұғаларын салыстыру туралы тағы бір мақала – Роберт Айткеннің «Формалды практика: Буддалық немесе христиандық». Айткен жеті түрлі буддалық практиканы сипаттайды және олардың христиандық практикалармен қалай байланысатынын көрсетеді. Мысалы, сангэ христиандық мойынұсауға ұқсас, екеуі де жамандықтарды күнделікті білдіруді қамтиды, мақсаты жақсылықты түсіну болып табылады, буддалар үшін Дхарма, христиандар үшін Құдай. Айткеннің аргументін қолдау үшін сипатталған тағы бір буддалық практика – Нембутсу, буддизмде ықпалды құдай Амиданы шақыруға арналған мантра немесе дұға. Айткен христиан дұғасы мен буддалық Нембутсу арасындағы салыстыруды көрсетеді. Сонымен қатар, Кёнгил Юнг бейбітшілікке немесе азаптан құтылуға жететін жеке жолын сипаттайды, өйткені ол христиандық және буддалық діндерге берілген. Юнг осы екі діни жол арқылы құтылуға қол жеткізуге болатын күрделі жағдайды көрсетеді, бірақ оның рухани жолында еңсерген төрт негізгі қарама-қайшылықтарды да ұсынады. Осы медитацияға қатысты бөлімге ең қатыстысы соңғысы. Юнг саналылыққа қатысты абстрактілі жағдайды ұсынады; медитация және іс-қимыл, бірі екінсіз болмайтынын анықтайды. Ол «мораль [әлеуметтік практика/іс-қимыл] және медитация бір-бірін күшейтеді және дамытады» деп мәлімдейді. Ол саналылық пен қозғалыстың екеуі де бірдей және циклдық екенін көрсету үшін екі мысал келтіреді.
Ескі Келісімге сілтемелер
Ежелгі Келісімде ой елегіне салуға арналған екі еврей сөзі бар: hāgâ, ол ішін тыныстап немесе күңкілдеуді білдіреді, бірақ сонымен қатар ой елегінен өткізуді де білдіреді, және sîḥâ, ол ойға дамып, зерделеуді немесе санада қайталауды білдіреді. Еврей Киелі кітабы грек тіліне аударылғанда, hāgâ грек тіліндегі melete сөзіне айналды, ол адам жүрегінің тереңдігіндегі ой елегінің қозғалысын баса көрсетті. Melete еске салады, ой елегін формалдылыққа айналдырмау керек. Латын тіліндегі Киелі кітапта hāgâ/melete сөзі meditatio деп аударылды. Киелі кітапта ой елегіне салу немесе ой елегі туралы 23 рет айтылған, оның 19 реті Забур кітабында ғана кездеседі. Киелі кітапта ой елегі туралы айтылғанда, көбінесе бағыну туралы да айтылады. Мысалы, Ешуа кітабында былай делінген: «Осы заң кітабы аузыңнан шығарма, күні-түні оны ой елегінен өткіз, сонда жазылғанның бәрін орындауға ұқыпты бол. Өйткені сонда жолың гүлденеді, істерің сәтті болады».
Тарих
Орта ғасырларда батыс және шығыс христиандығының монахтық дәстүрлері дауысты дұғадан христиандық медитациясына көшкен. Бұл даму екі ерекше және әртүрлі медитативтік тәжірибеге әкелді: Батыста Lectio Divina және Шығыста хесихазм. Хесихазм Иса дұғасын қайталауды қамтиды, ал Lectio Divina әртүрлі уақытта әртүрлі Киелі Жазу орындарын пайдаланады және бір үзінді бірнеше рет қайталанғанымен, Lectio Divina қайталаушылық сипатқа ие емес. Киелі кітапты оқудан, медитацияға, содан кейін Құдайға деген махаббатқа дейінгі прогрессияны алғаш рет XII ғасырдың соңында қайтыс болған Картуздық монах Гиго II ресми түрде сипаттады. Гиго II-нің "Монахтардың баспалдағы" кітабы батыс мистикалық дәстүріндегі әдепті дұғаның алғашқы сипаттамасы болып саналады. Шығыс христиандығында Desert Fathers және Эвагрий Понтикке бастау алатын "тұрақты дұға" монахтық дәстүрлері хесихазм тәжірибесін қалыптастырды және 7-ғасырда Иоанн Климактың "Құдайға көтерілу баспалдағы" кітабына әсер етті. Бұл медитативтік дұғалар 14-ғасырда Әулие Григорий Паламамен насихатталды және қолдауға ие болды. Испанияда "Contemptus mundi" деп белгілі "Христос үлгісі" кітабы Испанияда танымал болды, және Тереза, мүмкін, бастапқыда Гиго II әдістерін білмегенімен, оның еңбектерін зерттеген Франсиско де Осунаның туындылары арқылы оның іліміне ықпал еткен болуы мүмкін. Дегенмен, 20-ғасырдың басында жаңару орын алды және ғасырдың ортасына қарай Lectio Divina сияқты тәсілдерге арналған кітаптар мен мақалалар жалпы оқырмандар үшін жариялана бастады.
Ойлануға қатысты тәсілдер
Көптеген әулиелер мен тарихи тұлғалар христиан медитациясына қатысты нақты тәсілдерді ұстанды және ұсынды. Шығыс және Батыс христиандық ілімдерінің екеуі де медитацияны Мәсіх туралы білімді арттыру құралы ретінде баса көрді. Игнатий Лойоланың рухани жаттығулары Мәсіхті жақын тану және оған ыстық махаббатпен толы болу мақсатымен медитативті ой елестерін пайдаланады.
Лойолалық әулие Игнатий
Иезуиттер орденін құрған Игнатий Лойоланың (1491–1556) рухани жаттығуларында көптеген медитациялық жаттығулар бар. Бүгінгі күнге дейін рухани жаттығулар иезуиттердің Рим-католик діни орденінің дайындық кезеңінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл жаттығулар христиан медитациясынан өтетін адамға жетекшілік ету үшін рухани жетекшіге арналған нұсқаулар ретінде жасалған. Тұтас тәжірибе шамамен 30 күнге созылады және көбінесе жетекшімен күнделікті әңгімелесуді қамтиды. Процесс адамның өмірінің мақсатын және қалған әлеммен қарым-қатынасын қарастырудан басталады. Одан кейін күнә және оның салдары туралы бір апталық медитация жасалады. Содан кейін Иса Мәсіх өмірінің оқиғаларын медитациялау кезеңі, одан кейін Оның құрбандыққа берілуі мен өлімі туралы ойлар келеді. Соңғы аптада тірілістің қуанышын сезінуге және Құдайдың махаббаты мен Оған деген жауап махаббатын ой елегінен өткізуге арналады. Жаттығулар көбінесе адамды Киелі кітаптағы бір оқиғаға енгізетін бейнелерді қолданады. Мысалы, жаттығумен айналысатын адам Мәсіхтің өмірінен көріністерді елестетіп, медитациялауға шақырылады, кейде Оның айқышқа ілінген кезінде Оған сұрақтар қояды.
Авильдық киелі Тереза
Авильдық киелі Тереза (1515–1582) – Шіркеу докторы, күніне екі рет бір сағаттап терең дұға жасады. Киелі Тереза медитацияны тұрақты түрде орындаған адамның жанынан айырылуы мүмкін емес деп сенді. Оның жазбалары христиандық руханияттағы негізгі тұжырымдар ретінде қарастырылады. Киелі Тереза монахтыққа бейімделген әйелдеріне белгілі дұғаларға ой жүгіртуді үйретті. Оның «Кәмілдік жолы» еңбегінде сипатталған дұғалары Иса Мәсіх өмірінен алынған құпиялар туралы ойларға толы және «Құдай адамның ішінде» деген сенімге негізделген, осы шындықты Киелі Тереза Киелі Августиннен үйренгенін айтады. Өмірбаянында ол Франциско де Осунаның францискандық мистицизмге арналған «Үшінші рухани әліпби» кітабынан алған нұсқаулармен өзіндік білім алғанын жазды. Оның бастапқы тұсы – «еске алу» тәжірибесі, яғни сезімдер мен ой-сананы бақылауда ұстап, олардың шашырап кетуіне жол бермеу. Медитация кезінде көбінесе бір ғана мәселеге, ең алдымен Құдайға деген махаббатқа назар аударылады. «Кәмілдік жолы» еңбегінде ол былай деп жазды: «Бұл – еске алу деп аталады, себебі жан өзінің барлық қабілеттерін жинап, Құдаймен бірге болу үшін өзіне оралады». Ол назарын сақтау үшін қысқа оқу, табиғаттың әсем көрінісі немесе діни бейне, мүсін сияқты құралдарды пайдаланды. Ол уақыт өте келе сананың Құдайға ұмтылысын күш жұмсамай-ақ сақтай білуге үйренетінін жазды. Киелі Тереза христиандық медитацияны «Құдаймен бірігуге» жетудің төрт сатысының біріншісі деп есептеп, бақты суарумен салыстырды. Негізгі медитацияны бақшаны шелекпен суаруға, «еске алуды» – су тігірмегіне, тыныштықты (терең ойға далуды) – су бұлағына, ал бірігуді – нөсер жаңбырға теңеді. Өмірбаянында ол дұғаның шыңында «жан естімейтінін, көрмейтінін, сезінбейтінін» айтады. Ол созылғанда, сезім мүшелері болып жатқан жағдайды сезбейді және білмейді. Бұл Киелі Тереза сипаттаған төртінші сатысқа – «Экстаздық құлшынысқа» сәйкес келеді, онда дұғадағы терең трансценденттік медитацияның нәтижесінде денеде болу сезімі жоғалады.
The Way of Perfection involve meditation on a mystery in the life of Jesus and are based on the faith that "God is within", a truth that Teresa said she learned from St. Augustine. In her Life, she wrote that she taught herself from the instructions given in the book, The Third Spiritual Alphabet – by Francisco de Osuna – which relates to Franciscan mysticism. Her starting point was the practice of "recollection", i. e. keeping the senses and the intellect in check and not allowing them to stray. In her meditations, one generally restricts attention to a single subject, principally the love of God. In The Way of Perfection she wrote: "It is called recollection because the soul collects together all the faculties and enters within itself to be with God". She would use devices such as short readings, a scene of natural beauty or a religious statue or picture to remind her to keep her focus. She wrote that in due course, the mind naturally learns to maintain focus on God almost effortlessly. St. Theresa viewed Christian meditation as the first of four steps in achieving "union with God", and used the analogy of watering the garden. She compared basic meditation to watering a garden with a bucket, Recollection to the water wheel, Quiet (contemplation) to a spring of water and Union to drenching rain. In her autobiography she writes that, at the peak of a praying experience " the soul neither hears nor sees nor feels. While it lasts, none of the senses perceives or knows what is taking place". This corresponds to the fourth stage described by Saint Teresa, "Devotion of Ecstasy", where the consciousness of being in the body disappears, as an effect of deep transcendent meditation in prayer.
Басқа тәсілдер
Джон Мэн ОСБ (1926–1982) – бенедиктин монахы және дін қызметкері. Ол дұға сөзі немесе мантра қолданылатын христиандық медитацияның жолын ұсынды. Бұл тәсілді кейін христиандық медитацияның әлемдік қауымдастығына айналған топтар пайдаланды. Джеймс Финли – бұрынғы траппист монахы және клиникалық психолог, ол Ричард Рор құрған "Іс-қимыл және терең ой орталығында" медитацияны үйретеді. Оның христиандық медитацияға қатысты көзқарасы "Құдайдың құдіретін сезіну" атты кітабында толыққанды сипатталған.
Католик шіркеуі
Қасиетті Тома Аквинский (1225–1274) құдайға деген құлшылық үшін ой-жүгіртудің қажеттігін айтты, ал Екінші Ватикандық собор семинариялардың рухани дамуының бір бөлігі ретінде «Құдай сөзін терең ойлауға» шақырды. Кресттің Иоанны (1542–1591), Авильская Терезаның жақын досы, христиандық медитацияны Құдаймен бірігуге қадам ретінде қарастырды және тіпті рухани жағынан ең жетілген адамдардың да үнемі медитацияға оралуы керек екенін жазды. Католик шіркеуінің катехизисі медитацияны дұғаның бір түрі ретінде ұсынады: «Медитация – ең алдымен ізденіс. Ақыл-ой христиандық өмірдің неліктен және қалай екенін түсінуге тырысады, содан кейін Тәңірдің сұраған нәрсесіне мойынұсынып, жауап беру үшін» (Катехизимнің 2705-тармағы) және христиандар өздеріне үнемі медитацияға деген ниетті дамытуға тиіс (#2707). Құдаймен бірігуді баса назардап, былай делінеді: «Медитация – ойлау, қиял, сезім және құштарлықты қозғайды. Бұл қабілеттердің жұмылдырылуы сенімімізді тереңдетуге, жүрегімізді өзгертпеуге және Мәсіхтің соңынан еруге деген құлшынымызды нығайтуға қажет. Христиандық дұға ең алдымен lectio divina немесе розарий сияқты Мәсіхтің құпиялары туралы медитацияға тырысады. Бұл дұғалық ойланудың түрі өте құнды, бірақ христиандық дұға одан да әрі жетуі керек: Иеміз Исаның махаббатын тануға, Онымен бірігуге» (#2708). Медитативтік дұға – қарапайым дұғадан өзгеше (ККК 2709–2724 қараңыз). Папа Франциск медитацияның әркімге қажет екенін айтты. Ол «медитация» термині тарих бойында көптеген мағыналарға ие болғанын және «көнелер дұғаның органы – жүрек деді» деп атап өтті. Лизиелік Тереза Евхаристиялық медитацияға берілді және 1895 жылдың 26 ақпанында, қайтыс болғанға дейін аз уақыт бұрын, Евхаристиялық медитация кезінде құрастырған «Махаббатпен өмір сүру» поэзиялық шедеврді есте сақтап, дайындамасыз жазды. Құрметті Консепсьон Кабрера де Армиданың жазбаларының маңызды бөлігінің Оның Қасиетті Тағалаға табынуына негізделгені хабарланды. Сол сияқты, Мария Кандида Евхаристия (поп Иоанн Павел II оны киелі деп жариялаған) «Евхаристия: Евхаристиялық руханилықтың нағыз гауһары» кітабында өзінің жеке тәжірибесі мен Евхаристиялық медитация туралы ойлары туралы жазды.
Розарий туралы ойланулар
Медитация – бұл тәсбихтің ажырамас бөлігі. Осы медитация түрі – тәсбихтің құпиялары туралы ой жүгірту процесі. Практикамен, бұл уақыт өте келе құпияларға терең ойлауға, contemplation-ға айналуы мүмкін. Асыл Марияларды қайталап дұға ету кезінде медитация жасау практикасы 15-ші ғасырдағы картузиандық монахтардан басталып, жақын арада доминикандықтар тарапынан қабылданып, кеңінен тарады. 16-шы ғасырға қарай, тәсбихті дұға ету кезінде медитация жасау практикасы Еуропаға тарады, ал 1569 жылы Милан қаласындағы тәсбих бауырластығы үшін басылған “Meditationi del Rosario della Gloriosa Maria Virgine” (яғни, Даңқты Марияның тәсбихіндегі медитациялар) кітабы, әр дәнге немесе дұғаға жеке медитацияны қоса ұсынды. Авильдық қасиетті Терезаның “Құдай бізге Ұлының сыйлаған рақымына” назар аудару арқылы медитация жасау тәсілі, көптеген Киелі Жазуға негізделген тәсбих медитацияларының негізі саналады. Христиандық өмірдің соңғы мақсаты – Мәсіхке айналу, немесе “өзгеріске ұшырау” екенін баса айтқан ол, тәсбихтің Мәсіхке ой жүгірту арқылы сенушілерді Мәсіхке жақындастыруға көмектесетінін айтты. Ол, тәсбих бізді Құдайдың алдында бізбен бірге және біз үшін дұға ететін Марияның дұғасымен байланыстырады деп мәлімдеді және: “Тәсбихті оқу – Мариямен бірге Мәсіхтің бейнесін ойлаудан басқа ештеңе емес” деді.
Шығыс христиандығы
Византия империясы кезінде, 10-14 ғасырлар аралығында, әсіресе Грекиядағы Афон тауында, исихазм деп аталатын дұға ету дәстүрі дамыды және қазіргі күнге дейін жалғасуда. Көптеген адамдар Синайлық Григорийді исихастикалық дұғаның негізін қалаушы деп санайды. Бұл дәстүрде ерекше дене қалыптары мен тыныс алу тәсілдері қолданылады, сонымен қатар қысқа дұғаның (әдетте Иса дұғасы) қайталануымен бірге жүреді. Бұл үндік тәсілдердің ықпалы болуы мүмкін деген пікірлерге орын береді. "Кейбіреулер оны [исихастикалық дұғаны] мантрамен салыстырса да, Иса дұғасын осылай қолдану оның мақсатына қайшы келеді. Оны әсте сөздердің тізбегі ретінде қарастыруға болмайды, онда мағынасы екінші орында тұрады. Сол сияқты, мағынасыз қайталау исихаст дәстүрінде құнды емес (немесе тіпті рухани зиянды) деп есептеледі". Керісінше, ол нағыз мантраның рухында болуы керек. Бұл дұға стиліне Барам Калабрияда діни бұзықшылық деп қарсылық білдірді, бірақ оны қасиетті Григорий Палама қорғады. Исихазм батыс және шығыс христиан шіркеулерінде кең таралған жоқ. Исихазмда "Иеміз Иса Мәсіх, Құдайдың Ұлы, маған рақым ет" деген сөздерден тұратын Иса дұғасы белгілі бір уақыт бойы немесе белгілі бір рет қайталанады. Исихазм, Исаның өмірінен эпизодтарды немесе Жақсы Жаңалықтан аяттарды ойлауға шақыратын христиандық медитацияның ойша немесе қияли формаларынан өзгеше. Кейде исихазм шығыс діндерінің медитациялық техникаларымен салыстырылады және исихастар мен суфилер арасында байланыс болуы мүмкін, бірақ бұл әлі дәлелденбеген.