Кіріспе

Ұлыбританиядағы жыл сайынғы Рождестволық ғылыми дәріс сериясы 1825 жылы басталды. Корольдік институттың Рождестволық дәрістері – 1825 жылдан бері Лондондағы Корольдік институтында жыл сайын өткізілетін, әрқайсысы жеке тақырыпқа арналған дәрістер сериясы. Дәрістер ғылыми тақырыптарды жалпы оқырмандарға, оның ішінде жастарға, мәліметтік және қызықты түрде ұсынады. Майкл Фарадей 1825 жылы, жастарға арналған білім беру жүйесі дамымаған кезде, Рождестволық дәріс сериясын құрып, бастама көтерді. Рождестволық дәрістердің көптегені жарияланды.

Тарих

Корольдік институттың Рождестволық лекциялары алғаш рет 1825 жылы өткізілді және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі төрт жылды қоспағанда, содан бері жыл сайын жалғасып келеді. 1929 жыл мен 2005-2006 жылдар аралығында ғимараттың жөнделуіне байланысты, лекциялар жыл сайын Корольдік институтында өткізілді. Оларды Майкл Фарадей құрастырған, ол кейін лекция маусымын он тоғыз рет өткізді. Нобель сыйлығының лауреаты сэр Уильям Брэгг төрт рет, ал оның ұлы, сондай-ақ лауреат болған сэр Лоренс Брэгг екі рет Рождестволық лекцияларды оқыды. Басқа да танымал лекторлардың қатарында Десмонд Моррис (1964), Эрик Лейтвейт (1966 және 1974), сэр Джордж Портер (1969 және 1976), сэр Дэвид Аттенборо (1973), Хайнц Вольф (1975), Карл Саган (1977), Ричард Докинс (1991), баронша Сьюзан Гринфилд (1994), Дам Нэнси Ротвелл (1998), Моника Грейди (2003), Сью Хартли (2009), Элисон Вуллард (2013), Даниэль Джордж (2014) және Сайфул Ислам (2016) болды. Лекцияларға қажетті құрал-жабдықтарды RI ғылыми демонстрациясының техникалық қызметкері жобалап, дайындайды, бұл қызметке бұрын Фарадей де атқарған. Теледидар пайда болғаннан кейін 1948 жылдан 1986 жылға дейін қызмет еткен, танымал техник – Билл Коутс еді. Техникке лекциялардың жалпы тақырыбы көктемде хабарланады, бірақ нақты мәліметтер қыркүйекке дейін бекітілмейді, ал жазбалар желтоқсанның ортасында жасалады.

Теледидар

Бір ғана Рождестволық лекция, Г. И. Тейлордың лекциясы, 1936 жылы BBC-дің жаңа ғана құрылған Телевизиялық қызметінде алғаш рет теледидар арқылы көрсетілді. Олар 1966 жылдан 1999 жылға дейін BBC Two арнасында, ал 2000 жылдан 2004 жылға дейін Channel 4 арнасында көрсетілді. 2000 жылы лекциялардың бірі алғаш рет тікелей эфирде таратылды. Channel 4 арнасының лекцияларды көрсету шарты аяқталғаннан кейін, олар бағдарламадан шығарылуы мүмкін деген алаңдаушылық туды, себебі арна Корольдік институтымен форматқа қатысты болашақ өзгерістер туралы келіссөздер жүргізіп жатты, ал BBC «BBC соңғы төрт жылда хабар тарату ортасы өзгергендіктен, лекцияларды қайтадан көрсетпейді» деп мәлімдеді. Кейіннен Channel Five 2005 жылдан 2008 жылға дейін лекцияларды көрсетуге келісті, бұл жарияланым ғалымдардың сындарына ұшырады. 2009 жылы лекциялар More4 арнасында көрсетілді. 2010 жылы лекциялар он жылдық үзілістен кейін BBC-ге оралды және содан бері жыл сайын BBC Four арнасында көрсетілуде. 1994 жылы профессор Сьюзан Гринфилд Рождестволық лекцияларды ұсынған алғашқы әйел ғалым атанды. 2015 жылы Кевин Фонг алғашқы ақ емес ғылым оқытушысы болды, ал 2020 жылдың тамызында профессор Кристофер Джексон 2020 жылғы лекциялар сериясын бірлесіп ұсынатыны жарияланды, осылайша ол бұл жұмысты атқарған алғашқы қара ғалым болды. 2022 жылдың қаңтарында RI BBC мұрағатынан жоғалған теледидарлық лекциялардың көшірмелерін табуға шақыру жасады, олар 1966, 1967, 1969, 1970 және 1971 жылдардағы бес лекциядан тұратын толық серия, сондай-ақ Дэвид Аттенбороның 1973 жылғы «Жануарлар тілі» лекциясының бір бөлігі еді.

1825 жылдан 1965 жылға дейін

1825–1965 жылдар аралығындағы Рождестволық лекциялардың толық тізімі:

Жыл Лектор(лар) Серия атауы 1825 Джон Миллингтон Табиғи философия 1826 Джон Уоллис Астрономия 1827 Майкл Фарадей Химия 1828 Дж. Вуд Сәулет 1829 Майкл Фарадей Электр 1830 Томас Вебстер Геология 1831 Джеймс Ренни Зоология 1832 Майкл Фарадей Химия 1833 Джон Линдли Ботаника 1834 Уильям Томас Брэнд Химия 1835 Майкл Фарадей Электр 1836 Уильям Томас Брэнд Газдар химиясы 1837 Майкл Фарадей Химия 1838 Джон Уоллис 1. Ақ қоян 2. Тек күлімсіреу қалды 3. Ұжымдық жарыс 4. Ғажаптан да ғажап 5. Егер менде оны жасауға қажетті өлшем болса 6. Кітаптағы ең көне ереже BBC Two 1967 Ричард Л. Грегори Ақылды көз 1. Ежелгі көздер мен қарапайым ми 2. Көруге үйрену 3. Иллюзиялармен ойнау 4. Иллюзиялар бізбен қалай ойнайды? 5. Ғарыштағы адам көзі 6. Келешекте көретін машиналар? 1968 Филип Моррисон Гулливердің заңдары: Үлкен және кішкентай физикасы 1. Капитан Гулливердің әлемі 2. Ет пен сусын жеткілікті 3. Үлкен серпіліс пе? 4. Лилипут пен Бробдиннаг өнеркәсіптік революциядан бері 5. Қалың және үлкен сандар 6. Картадан тыс 1969 Джордж Портер Уақыт машиналары 1. Бастапқыда 2. Сағат механизмімен үйлесім 3. Атомның соғуы 4. Үлкен уақыт, кішкентай уақыт 5. Жылдамдау, жылдамдау 6. Уақыт соңына дейін 1970 Джон Нейпер Құйрығы жоқ маймылдар: Адам туралы жирафтың көзқарасы 1. Адамның мойны өте қысқа, құйрығы жоқ 2. Адамның әр түрлі пішіні мен көлемі бар 3. Ағашқа көтеріліп тамақ ішуге бола ма? 4. Адам өмір сүру үшін ақылға қонымды орынды таңдайды 5. Төрт аяқпен жүру әлдеқайда қауіпсіз болса, неге екі аяқпен жүруді таңдаған? 6. Бізге оқ атудың не қажеті бар? 1971 Чарльз Тейлор Музыканың дыбыстары: Тондар мен күйлер туралы ғылым 1. Толқындардың пайда болуы мен өлшеуі 2. Кішкентай бастамадан 3. Өсу және өзгеру 4. Шеберлік және технология 5. Құлаққа жету жолында 6. Сапардың соңы 1972 Джеффри Г. Гуриет Эфирдегі толқындар: Радиобайланыс ғылымы 1. Мұның бәрі қалай басталды? 2. Сымдарды жою 3. Радио хабарларының дыбысы 4. Сымдармен және сымсыз суреттер 5. Бірақ электрондар түсті емес! 6. Болашақтың көрінісі 1973 Дэвид Аттенбороу Жануарлардың тілі 1. Сақтаныңыз! 2. Менікі бол 3. Ата-аналар мен балалар 4. Қарапайым белгілер мен күрделі байланыс (архивтерден жоғалды) 5. Шетел тілдері 6. Жануарлар тілі, адам тілі 1974 Эрик Лейтвейт "Көзік айна арқылы инженер" 1. Көзік үйі 2. Твидлдом мен Твидлди 3. Жем кешеу, джем кешеу 4. Жабервок 5. Уақыт келді, деді дельфин 6. Бұл менің өнертабысым 1975 Хайнц Вольф "Интерьерден келген сигналдар" 1. Сіз қозғалтқыш ретінде 2. Сорғылар, құбырлар мен ағындар 3. Тікенелер мен толқындар 4. Зондтар, зерттеулер және дыбыстар 5. Теріңізден қарау 6. Ақылдан келетін сигналдар 1976 Джордж Портер Күн сәулесінің табиғи тарихы 1. Бірінші жарық 2. Жарық және өмір 3. Табиғаттың жапырағы 4. Күннен шыққан шамдар 5. Жарықты іске қосу 6. Күн астында өмір сүру 1977 Карл Саган Планеталар 1. Жер планетасы 2. Сыртқы Күн жүйесі және өмір 3. Марстың тарихы 4. "Викинг" алдындағы Марс 5. "Викинг" кейінгі Марс 6. Күннен тыс планеталық жүйелер 1978 Эрик Кристофер Зиман Математика суреттерге айналдырылды 1. Байланыстыру және түйіндеу 2. Сандар мен геометрия 3. Шексіздік және перспектива 4. Ойындар мен эволюция 5. Толқындар мен музыка 6. Апат және психология 1979 Эрик М. Роджерс "Инженерлік ақыл үшін атомдар: эксперименттер циркі" 1. Атомдар туралы білім 2. Қозғалыстағы молекулалар 3. Электрлендірілген атомдар 4. Жарылатын атомдар 5. Атомдар мен энергия 6. Атомдарды көру 1980 Дэвид Чилтон Филлипс Макс Перутцпен бірге 5-лекцияда тауық, жұмыртқа және молекулалар 1. Тауық неден жасалады? 2. Өмірдің құрал-саймандары 3. Бұлшықет күші 4. Жұмыртқалар, гендер және белоктар 5. Гемоглобин: тыныс алу молекуласы 6. Молекулалар жұмыс істейді 1981 Реджинальд Виктор Джонс Магна-Картадан микрочипке дейін 1. Принциптер, стандарттар және әдістер 2. Уақыттың өлшемі 3. Аз туралы көбірек және аз туралы көбірек 4. Жұлдыздарға қарай 5. Соғыстағы өлшеу және навигация 6. Өлшемнің өмірге әсері: біз тым қашықтыққа бара аламыз ба? 1982 Колин Блейкмор "Дұрыс ақыл" 1. Мағыналы болу 2. Тыныштықтың дыбысы 3. Алтыншы сезім және қалғандары 4. Үйге барар жолымды көрсетіңізші 5. Өмірге тіршілік етсін 6. "Құрандық тоқыма" 1983 Леонард Маундер "Қозғалыс машиналары" 1. Қозғаушы күштер 2. Жетек беру 3. Ділдеу 4. Бақылау 5. Сұйықтықтар мен 6-ұшу. Тірі машиналар 1984 Уолтер Бодмер Гендер хабары 1. Біз бәріміз де әртүрліміз 2. Өмірдің дәмдеуіші 3. Генетикалық инженерия 4. Дене мүшелері мен антиденелер 5. Қалыпты және қатерлі клеткалар 6. Қашан шошқаларға қанат бітеді? 1985 Джон Дэвид Пай "Байланыс" 1. Адам арал емес 2. Жануарлардың сөйлеуі 3. Бионикалық дельфин 4. Технологияның қарқыны 5. Интеграцияланған дене 6. Компьютерлер 1986 Льюис Вольперт Франкенштейннің іздеуі: Өмірдің дамуы 1. Біріншіден, жұмыртқа алыңыз 2. Орта және хабарлама 3. Дұрыс зат 4. Гендер және шыбындар 5. Бұйрық тізбегі 6. Өсу және ересек болу 1987 Джон Меюриг Томас және Дэвид Филлипс Кристаллдар мен лазерлер 1. Микро әлем 2. Кристаллдардың сәулеті 3. Кристалл ғажайыптары 4. ЛАЗЕР құрастыру 5. Жарықтың кереметі 6. Кристаллдар, лазерлер және адам денесі 1988 Гарет Робертс Келешектің үйі 1. Құрал ғылымы 2. Үй, қауіпсіз үй 3. Қызықты электроника 4. Үй, ақылды үй 5. Араластырғыштар, өлшегіштер және молекулалар 1989 Чарльз Тейлор Музыканы зерттеу 1. Музыка дегеніміз не? 2. Аспаптың мәні 3. Ғылым, ішектер және симфониялар 4. Технология, трубалар және әуендер 5. Скелалар, синтезаторлар және үлгілер 1990 Малькольм Лонгэйр Бастаулар 1. Ұлы жоспар 2. Жұлдыздардың тууы 3. Квазарлардың пайда болуы 4. Галактикалардың пайда болуы 5. Әлемнің пайда болуы 1991 Ричард Докинз Әлемде өсу 1. Әлемде ояну 2. Жобаланған және жобаланған нысандар 3. Ең үлкен тауға көтерілу 4. Күлдірген бақ 5. Мақсаттың тууы 1992 Чарльз Дж. М. Стирлинг Әлемді көзік арқылы қарау 1. Айнадағы адам 2. Нарвалдар, палиндромдар және Честерфилд станциясы 3. Сол жақ молекула 4. Симметрия, сезім және жыныс 5. Алыптардың қолында 1993 Фрэнк Клоуз Космикалық пияз 1. А - атомдар үшін 2. Күннің ортасына дейін 3. Сыртқы ғарыштан келген басқыншылар 4. Антиматерия мәні бар 5. Әлемді жасауға бір сағат 1994 Сьюзан Гринфилд Мидың орталығына саяхат 1. Электрлік маймыл 2. Қараңғы шыны арқылы 3. Көпіршік, көпіршік, еңбек және қиындықтар 4. Мидың жеті жасы 5. Ақылдың мені 1995 Джеймс Джексон Планета Жер, саяхатшының нұсқаулығы 1. Әлемнің шетінде 2. Теңіздің құпиялары 3. Жанартаулар: Жерді балқыту 4. Континенттердің жұмбағы 5. Су әлемі 1996 Саймон Конвей Моррис Сүйектеріміздегі тарих 1. Әлемге қарау 2. Қазбалар тірілді 3. Ұлы өлімдер: Өлімнен кейінгі өмір 4. Жаңалықтар мен жаңалықтар 5. Аяқтарда тұрып, жұлдыздарға қарау: Адам тарихы 1997 Иэн Стюарт Сиқырлы лабиринт 1. Күнбағыс және қар құрамы 2. Кішкентай аяқтардың үлгісі 3. Таңғажайып сәттілік 4. Хаос және гүлді капуста 5. Қорқынышты симметрия 1998 Нэнси Ротвелл Тірі қалу 1. Сезім және сезімталдық 2. Майлар мен сандар 3. Суыту 4. Өміріміздің уақыты 5. Шектерді кеңейту 1999 Нил Ф. Джонсон Уақыт жебелері 1. Келешекке оралу 2. Толқындарды ұстау 3. Кванттық секіріс 4. Хаос шегінде 5. Болашақты қалыптастыру 2000 Кевин Уорвик Роботтардың көтерілісі 1. Андроид анатомиясы 2. Ойлайтын нәрселер 3. Қашықтан басқарылатын роботтар 4. Бионикалық денелер 5. Мен, робот Channel 4 2001 Джон Салстон Өмірдің құпиялары 1. Өмір дегеніміз не? 2. Мен қалай өсемін? 3. Мен кіммін? 4. Біз оны жөндеуге боламыз ба? 5. Өмірдің болашағы? 2002 Тони Райан Ақылды заттар 1. Көпір салған өрмекші 2. Әлемді басып өткен жаттықтырушы 3. Планетаны кішірейткен телефон 4. Өмірді ұзартатын жақсылық 5. Әжеге мұзды қырауды тоңдыратын дәмдік 2003 жылдан бастап мәліметтер жоқ.