Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уақыт ағыны немесе уақыт өзені – уақытты ағын ретінде, ағып жатқан су ретінде бейнелеудің метафоралық түсінігі. "Brave New Words: The Oxford Dictionary of Science Fiction" сөздігінде бұл термин былай анықталады: "өткеннен болашаққа дейінгі барлық оқиғалардың тізбегі, әсіресе көптеген мүмкін тізбектердің бірі ретінде қарастырылғанда". Уақыт ағыны – белгілі бір шындық өлшеміндегі уақыттың қалыпты өтуі немесе ағысы және оның тарихи дамуы. Уақыт ағыны туралы ұғым және оның ішінде және айналасында саяхаттау мүмкіндігі – ғылыми фантастика жанрының негізгі элементтері. Бұл түсінік мифологияда және көркем әдебиетте кеңінен қолданылған. Бұл теңеудің бірнеше артықшылығы бар:
The timestream or time stream is a metaphorical conception of time as a stream, a flowing body of water. In Brave New Words: The Oxford Dictionary of Science Fiction, the term is more narrowly defined as: "the series of all events from past to future, especially when conceived of as one of many such series". Timestream is the normal passage or flow of time and its historical developments, within a given dimension of reality. The concept of the time stream, and the ability to travel within and around it, are the fundamentals of a genre of science fiction. This conception has been widely used in mythology and in fiction. This analogy is useful in several ways:
Өзендер тек бір бағытта ағады. Уақыт тек алға қарай қозғалады. Өзендер үздірілмей ағып тұрады. Уақыт ешқашан тоқтамайды. Адамдар өзенде тұра алады, бірақ оның ағысымен бірге итемеленеді. Адамдар уақыттың ішінде өмір сүреді, бірақ оның ағысымен бірге қозғалады. Кейбір физиктер мен ғылыми фантастика жазушылары уақыттың тармақталып, балама әлемдерге бөлінетінін болжайды (көптеген әлемдердің интерпретациясын қараңыз). Өзендер бірігуі де, айырылуы да мүмкін. Ғылыми фантастика зерттеушісі Эндрю Сойер былай деп жазады: "Уақыттың парадокстары – біз уақытпен бірге қозғаламыз ба, әлде уақыт бізбен бірге қозғала ма? Ол шындыққа жата ма, әлде біздің шектеулі қабылдауымыздың иллюзиясы ма? – Бұл физиктер мен философтарды толқытатын мәселелер".
Streams flow only one way. Time moves only forward. Streams flow constantly. Time never stops. People can stand in a stream, but will be pulled along by it. People exist within time, but move with it. Some physicists and science fiction writers have speculated that time is branching—it branches into alternate universes (see many worlds interpretation). Streams can converge and also diverge. Science fiction scholar Andrew Sawyer writes, "The paradoxes of time—do we move in time, or does it move by us? Does it exist or is it merely an illusion of our limited perception?—are puzzles that exercise both physicists and philosophers "
Көркем әдебиет
Көркем әдебиетте баламалы сабақтастық кейде баламалы уақыт өткесі деп аталады.
In fiction, an alternate continuity is sometimes called an alternate timestream.
Ғылыми фантастика
Уақыт ағысы - 1946 жылы Джон Тэйн (Эрик Темпл Беллтің псевдонимі) жазған ғылыми-фантастикалық роман. Бұл роман уақытты ағып жатқан ағын ретінде бейнелеген алғашқы туынды. Алғаш рет 1931 жылдың желтоқсанынан 1932 жылдың наурызына дейін Wonder Stories журналында төрт бөлімге бөлініп жарияланды. Ғылыми фантастиканы зерттеуші Э. Ф. Блейлер Тайннің осы метафораны қалай қолданғанын былай сипаттайды:
The Time Stream, a 1946 science fiction novel by author John Taine (pseudonym of Eric Temple Bell), is the first novel to see time as a flowing stream. It was originally serialized in Wonder Stories, in four parts, from December, 1931, to March, 1932. Science fiction scholar E. F. Bleiler described how Taine employed the metaphor:
Негізгі идея – уақыт – мәңгілік айналып тұратын ағын, онда алыс өткен мен болашақ бірігіп кетеді. Кейбір адамдар бұл ағымға рухани түрде еніп, кез келген бағытта жылдамдай алады, бірақ бұл өте қауіпті, себебі ағын оларды бағытсыздықпен алып кетуі мүмкін. Сан-Францискода Еос планетасы туралы сирек еске түсіретін естеліктермен мазаланған тоғыз адам уақыт ағынын зерттеу үшін бірігеді. Олар екі дәуірде де қиын жағдайларға тап болады. Осы термин атауында қолданылған орта ғасырдың тағы бір романы – Г.С.Эдмондсонның "Уақыт ағысын жүзіп өткен кеме" (1965) (Хосе Марио Гарри Ордонес Эдмондсон мен Котонның псевдонимі). Джон Клют бұл роман және оның жалғасы "To Sail the Century Sea" (1981) американдық кеменің және оның кездейсоқ уақыт саяхаттарын қамтитын қызықты және көркем "Fantastic Voyage" әңгімелері екенін айтады. Бұл кітаптар оның ең табысты туындылары болып саналады. Аталған терминмен байланысты басқа да көркем әдебиеттерге J. Robert King-тің 1999 жылғы "Уақыт ағындары" романы, Майкл Муркоктың 1993 жылғы "Уақыт ағындарының көшпелісі" жинағы және Чарльз М. Саплактың "Уақыт ағысының арғы жағы" ("Manifest Destiny #1, Winter 1993) атты әңгімесі жатады. Параллель әлемдер тақырыбын талқылағанда, Брайан Стейблфорд пен Дэвид Лэнгфорд уақыт ағымдары тұжырымына да қатысы бар энциклопедиялық мақалада былай деп жазады: "Параллель әлем – біздің әлемімізге жанында орналасқан, одан төртінші кеңістік бойынша орын ауыстырған басқа ғалам. Бұл жағдайда бүкіл ғаламдар параллель болуы мүмкін, бірақ көптеген оқиғалар параллель Жерлерге назар аударады. Параллель әлем идеясы Балама тарих тұжырымы үшін пайдалы негіз болып табылады және көбінесе осы мақсатта қолданылады. Басқа әлемдер біздің әлемімізге параллель болып, кейде онымен байланысқа түседі деген идея әдебиет пен аңыздағы ең көне болжамдардың бірі. Мысалдар – әдебиеттегі жұмбақтардан бастап мистиктер мен рухани сарқырамалардың "астральдық жазықтығына" дейін. Бұл тұжырымға байланысты екі негізгі фольклорлық тақырып бар: біреуінде, қарапайым адам фантастикалық әлемге көшіріліп, онда оқиғаларға қатысып, Жерде қол жеткізе алмайтын сүйіспеншілік пен толықтық табуы мүмкін; екіншісінде, басқа әлемнен келген байланыс немесе келу осы әлемдегі адамның өміріне әсер етеді, көбінесе оған зиян келтіреді немесе жояды. Бұл екі үлгі де қазіргі заманғы көркем әдебиетте өте айқын көрінеді, бүкіл қосалқы жанрларды қалыптастырады. Тақырыптың жиі кездесетін нұсқасы – дерлік бірдей әлемдердің параллельде болуы: балама әлемдер, онда маңызды өзгерістер болған жоқ."
The basic concept is that time is a circular stream that runs eternally, with far past blending into far future. It is possible for certain individuals to enter this stream mentally and move in either direction, although this is a dangerous venture, for they may be carried away erratically by the stream. In San Francisco nine associates, who have been troubled by occasional memories of [the planet] Eos, band together to explore the time stream. They live out crisis moments in both times. Another mid century novel which employed the term in its title was The Ship That Sailed the Time Stream (1965) by G. C. Edmondson (pseudonym of José Mario Garry Ordoñez Edmondson y Cotton). John Clute writes that this "and its sequel, To Sail the Century Sea (1981), are amusingly and graphically told Fantastic Voyage tales involving a US ship and its inadvertent Time Travels. They remain his most successful books." Other fiction titles with the term include J. Robert King's 1999 novel Time Streams , Michael Moorcock's 1993 collection A Nomad of the Time Streams , and Charles M. Saplak's short story "Backwater by the Time Stream" (Manifest Destiny #1, Winter 1993). Discussing the theme of parallel universes, in an encyclopedia article which can usefully be applied to the concept of timestreams, Brian Stableford and David Langford write, "A parallel world is another universe situated 'alongside' our own, displaced from it along a spatial fourth Dimension (parallel worlds are often referred to in sf as 'other dimensions'). Although whole universes may lie parallel in this sense, most stories focus on parallel Earths. The parallel world idea forms a useful framework for the notion of Alternate History, and is often used in this way The idea that other worlds lie parallel to our own and occasionally connect with it is one of the oldest speculative ideas in literature and legend; examples range from Fairyland to the 'astral plane' of Spiritualists and mystics. There are two basic folkloristic themes connected with the notion; in one, an ordinary human is translocated into a fantasy land where s/he undergoes adventures and may find the love and fulfilment that remain beyond reach on Earth; in the other, a communication or visitation from the other world affects the life of an individual within this world, often injuring or destroying that person. Both patterns are very evident in modern imaginative fiction, shaping whole subgenres A common variant of the theme is that of a multiplicity of almost identical worlds existing in parallel: alternate worlds in which there has been no significant change."
Фантастикалық шығармалар
Рик Сатклифф өзінің көркем шығармалары туралы қысқа эссесінде былай деп анықтайды: "Уақыт ағыны – Рик Сатклиффтің туындыларында қолданылатын балама тарих құралы. Ол әртүрлі балама Жерлердің өмір сүру ортасы, немесе, қаласаңыз, олардың арасындағы байланысты қамтамасыз етеді, С.С.Льюистің "әлемдер арасындағы орманы" сияқты – аралық кеңістік". Ғалым Джон Грант уақыт ағыны туралы тікелей айтпаса да, осыған ұқсас тақырып – уақытқа сырғанау туралы сөз қозғайды: "Кейіпкерлер әдетте бастапқы нүктелеріне оралады, бірақ жиі қолданылатын тәсіл – бірнеше рет уақытқа сырғанағаннан кейін "саяхатшының" басқа дәуірде қалуды шешуі. Әдетте, кейіпкер мен ертеректегі уақыт арасында эмоционалдық немесе психологиялық байланыс болады – көбінесе махаббат. Таң қалмайтын нәрсе – уақытқа сырғанаулар, паранормальді романтика деп аталатын роман жанрының маңызды бөлігі болып табылады, мысалы Диана Габалдсонның "Аутлендер" (1991) және оның жалғасы".
Rick Sutcliffe provides a definition in a brief essay on his own fiction: "The timestream is an alternate history device used in Rick Sutcliffe's fiction. It is the medium in which the various alternate earths exist, or, if one prefers, it provides the connections among them, in the manner of C. S. Lewis' wood between the worlds a place between." While not discussing the timestream per se, scholar John Grant discusses a related topic, that of the time slip: "Generally protagonists [return] to their starting points but a frequent device is that, after repeated timeslips, the 'traveler' chooses to remain in the other period. Generally there is an emotional or psychological connection of some kind between the character and the earlier time — most often love Unsurprisingly, timeslips are a staple of the subgenre of romance fiction called the Paranormal Romance, exemplified by Diana Gabaldson's Outlander (1991) and its sequels."