Кіріспе

Америкалық жазушы (1920–2012): қолтаңбасы = Рей Брэдбери автографы. Рей Дуглас Брэдбери (Ray Douglas Bradbury; 22 тамыз 1920 – 5 маусым 2012) – американдық жазушы және сценарист. 20 ғасырдың ең белгілі американдық жазушыларының бірі, ол фантастика, ғылыми фантастика, қорқыныш, детектив және реалистік көркем әдебиет сияқты әртүрлі жанрларда еңбек етті. Брэдбери "Фаренгейт 451" (1953) романымен және "Марс жылнамалары" (1950), "Суреттелген адам" (1951), "Велдт" және "Қазан айы елі" (1955) әңгімелер жинақтарымен ең көп танылды.

Ерте өмір

Брэдбери 1920 жылы 22 тамызда Иллинойс штатының Ваукеган қаласында швед иммигранты Эстер Брэдбери (1888-1966) мен ағылшын текті электр және телефон желілерін орнатушы Леонард Сполдинг Брэдбери (1890-1957) отбасында дүниеге келді. Ол актер Дуглас Фэрбенкс есімімен "Дуглас" деп аталынды. Брэдбери балалық шағы мен Ваукеган қаласындағы қалыптасу жылдарында үлкен отбасымен бірге өсті. Бала кезінде әпкесі оған қысқа әңгімелер оқып беретін. Осы кезең автордың өзіне де, оның шығармаларына да негіз болды. Брэдберидің көркем әдебиетінде 1920-ші жылдардағы Ваукеган Грин Таун, Иллинойс штатына айналады. Брэдберилер отбасы 1926-1927 және 1932-1933 жылдары Аризона штатының Тусон қаласында тұрды, осы уақытта әкесі жұмыс іздеді, әр жолы Ваукеганға оралды. Тусон қаласында Брэдбери Амфи орта мектебінде және Роскруж орта мектебінде оқыды. 1934 жылы, Брэдбери 14 жасқа толғанда, отбасы Лос-Анджелеске көшті. Олар тек 40 АҚШ долларымен келді (1934 жылы 40 АҚШ доллары қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең), бұл жалдау ақысы мен тамаққа жұмсалды, әкесі кабель компаниясында аптасына 14 долларлық сым жасау жұмысын тапқанға дейін (1934 жылы 14 АҚШ доллары қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең), осылайша олар Голливудта қалуға мүмкіндік алды. Брэдбери Лос-Анджелес орта мектебінде оқыды және драма үйірмесіне белсенді қатысты. Ол танымал адамдармен кездесу үмітімен Голливуд көшелерінде роликті конькимен сырғып жүретін. Ол кездескен шығармашылық адамдардың ішінде арнайы эффекттерді дамытушы Рей Гаррихаузен және радио жұлдызы Джордж Бернс болды. Брэдбери 14 жасында жазушылық жолын бастап, алғашқы төлемін Джордж Бернске Бернс пен Аллен радио шоуында пайдалану үшін жазған әзілі үшін алды. Брэдбери өте ерте жасынан карнавалдарға қызығушылық танытты, олар "The Illustrated Man" және "Something Wicked This Way Comes" сияқты туындыларында көрінеді. Ол жастық шағындағы маңызды оқиғаны былай баяндады: Менің ойымша, ең маңызды естелік – мистер Электрико. 1932 жылы, еңбек күніне орай, он екі жасымда, ол Дилл ағайындыларымен бірге туған қалама келді. Ол электр креслосында отырған артист еді, сахна шебері қосқышты тартып, оны 50 мың вольт таза электр тогымен зарядтады. Оның көзінен жарқын шаң шығып, шашы тік тұрды. Мен алдыңғы қатарда отырдым, ол отты қылышын электр тогымен толтырып, екі иығыма соқты, содан кейін мұрнымның ұшына тигізіп, "Мәңгілік өмір сүр!" деп айғайлады. Мен: "Құдай, бұл керемет! Мұны қалай істейсің?" дедім. Сол күні карнавалдан шығып бара жатқанда, мен айналма жолға тұрып, "Көрікті Огайо" әнінің ырғағымен айналып жүрген аттарды қарап тұрдым. Мен жыладым. Мистер Электриконың арқасында маған сол күні маңызды бір нәрсе болғанын білгенім үшін көз жасымды төгіп жібердім. Мен өзімді өзгергендей сезіндім. Содан үйге қайтып, бірнеше күннен кейін жазуға кірістім. Мен ешқашан тоқтаған емеспін.

Мансап

Брэдбери көзі нашар болғандықтан, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қызметке қабылданудан бас тартылып, жазушылық мансабын бастауға мүмкіндік алды. Флэш Гордон және Бак Роджерс сияқты ғылыми фантастиканың батырларынан шабыттанған ол 1938 жылы фанзин журналдарында ғылыми фантастикалық әңгімелер жариялай бастады. Ол Форрест Дж. Акерманның шақыруымен Лос-Анджелес ғылыми фантастика қоғамына қатысты, ол сол кезде Лос-Анджелес қаласының орталығындағы Клифтон кафетериясында жиналатын. Ол жерде Роберт А. Хайнлайн, Эмиль Петаджа, Фредерик Браун, Генри Каттнер, Ли Брэкет және Джек Уильямсонмен танысты. Брэдберидің алғашқы жарияланған әңгімесі – 1938 жылғы қаңтарда Акерманның «Imagination!» фанзинінде жарық көрген «Холлербохеннің қиын таңдауы» болды. Брэдбери оның төрт санының көп бөлігін жазды, әр том баспа шығындарына байланысты шектеулі санда басылды. 1940-1947 жылдары ол Роб Вагнердің «Скрипт» киножурналына материалдар жазды. Оның алғашқы төленген туындысы – Генри Хассебен бірлесіп жазған «Pendulum» әңгімесі, ол 1941 жылдың қарашасында «Super Science Stories» журналында жарияланды және оған 15 доллар төленді. Брэдбери өзінің алғашқы жеке әңгімесі «Көлді» 22 жасында 13,75 долларға сатты және 24 жасында кәсіби жазушы болды. «Weird Tales» журналынан түскен кері жауаптан кейін Брэдбери «Homecoming» әңгімесін «Mademoiselle» журналына жіберді, онда оны жас редакторлық көмекші Труман Капоте байқады. Капоте Брэдберидің қолжазбасын көптеген түскен материалдардың арасынан таңдап алды, нәтижесінде ол жарияланды. «Homecoming» 1947 жылғы О. Генри сыйлығының әңгімелер жинағына енді. Брэдбери алғаш рет 1951 жылдың ақпан айында «Galaxy Science Fiction» журналында шамамен 25 000 сөзден тұратын «Өрт сөндіруші» атты қысқа әңгімесін жариялады. Одан әңгімені 25 000 сөзге дейін кеңейтіп, роман ретінде жариялауды сұрады. Брэдбери кітап қағазы 451°F температурада жанатынын Лос-Анджелес қаласының өрт сөндіру басшысы айтқаннан кейін осы атауды алды. UCLA Пауэлл кітапханасында, жарты сағатқа он центтен жалға берілетін теріс машинасы бар оқу бөлмесінде Брэдбери өзінің классикалық «Фарангейт 451» романын жазды, ол шамамен 50 000 сөзден тұрады және теріс машинасының жалдау ақысы 9,80 долларға бағаланды. Лос-Анджелестегі кітап дүкенінде британдық эмигрант жазушы Кристофер Ишервудпен кездейсоқ кездесу Брэдбериге «Марстық хроникаларды» беделді сыншының қолына беруге мүмкіндік берді. Одан кейін Ишервудтың мақтауға толы пікірі жарық көрді.

Жазу

Брэдбери өмір бойы күнделікті жазу әдетіне екі оқиға себеп болғанын айтты. Біріншісі, үш жасында анасы оны 1923 жылғы «Нотр-Дамның қисық мұнарасы» атты үнсіз фильмінде Лон Чейниді көруге алып барған кез еді. Екіншісі 1932 жылы болды, сол кезде карнавал артисі, Электрико мырза, жас жігітті электрленген қылышпен сабырға аттандырып, «Мәңгі өмір сүр!» деді. Брэдбери: «Электрико мырзамен болған кездесуімнен кейін маған болашақ сыйланды, мен толық уақыт жазуға кірістім. Сол күнден бері 69 жыл бойы күнделікті жазып келемін», – деді. Брэдбери түрлі-түрлі ықпалдар болғанын мәлімдеді және өзінің сүйікті жазушыларымен – Роберт Фрост, Уильям Шекспир, Джон Стейнбек, Алдус Хаксли және Томас Вулф сияқтылармен болған әңгімелерін еске алды. Стейнбектен ол «объективті жазуды үйреніп, сонымен бірге барлық түсініктерді артық түсіндірместен енгізуді» үйренді. Эудора Велтиді «бір ғана жолмен атмосфераны, кейіпкерді және қозғалысты берудегі ерекше қабілеті» үшін зерттеді. «Біріншіден, мен ғылыми фантастика жазбаймын. Мен тек бір ғылыми фантастика кітабын жаздым, ол – шындыққа негізделген «Фаренгейт 451». Ғылыми фантастика – шындықтың бейнесі. Фантазия – шындыққа сай келмейтін нәрсенің бейнесі. Сондықтан «Марс жылнамасы» ғылыми фантастика емес, фантазия. Ол оқиғаның болуы мүмкін емес, түсінесіз бе? Оның ұзақ сақталуының себебі – ол грек мифы, ал мифтердің өміршеңдігі зор». Брэдбери жазушы ретінде қалыптасқан сәтін еске алды, ол өлімен алғашқы кездесуі туралы қысқа әңгіме жазған күнді айтты. Бала кезінде көл жағасында жас қызды кездестірген, ол суға батып, қайта оралмаған еді. Көп жылдар өткен соң, «Көл» атты әңгімесін жазғанда, көзінен жас ақты. Ол өзінің сүйікті жазушыларына еліктеуден, жазушы ретінде өзінің дауысын табуға жеткенін мойындады. Кейіннен прозасының лирикалық күшінің қайнар көзі туралы сұраққа ол: «Мен өмірімнің әр күні көптеген поэзия оқимын. Менің сүйікті жазушыларым – жақсы жазғандар», – деп жауап берді. «Егер сіз жылауға тартынсаңыз, толыққанды өмір сүрмейсіз», – деді ол. Орта мектепте Брэдбери поэзия және драма үйірмелерінде белсенді болды. Актер болуды жоспарлаған ол, мектеп жылдарында жазуға көбірек бейімделді. Лос-Анджелес орта мектебін бітірді, онда Snow Longley Housh-тан поэзия сабақтарын және Jeannet Johnson-нан қысқа әңгіме жазу курстарын алды. Мұғалімдер оның талантын мойындап, жазуға деген қызығушылығын арттырды, бірақ ол жоғары оқу орнына түспеді. Оның орнына, Оңтүстік Нортон даңғылы мен Олимпиада бульварының бұрышында газет сата бастады. Брэдбери өзінің білімі туралы: «Мен кітапханаларда тәрбиелендім. Колледждер мен университеттерге сенбеймін. Мен кітапханаларға сенемін, себебі көптеген студенттердің ақшасы жоқ. Мен мектепті бітірген кезде, экономикалық дағдарыс кезінде, бізде ақша болмады. Колледжге бара алмадым, сондықтан аптасына үш күн кітапханаға бардым, он жыл бойы». The Paris Review журналына берген сұхбатында: «Колледжде жазуды үйренуге болмайды. Жазушылар үшін ол өте жаман орын, өйткені мұғалімдер әрқашан өздерін сізден жақсы біледі деп санайды, бірақ олар олай емес». Ол өзінің шабыттанып жазуының себебін былай сипаттады: «Менің әңгімелерім маған келіп, аяғымды тістейді – мен оны жазып аламын – тістеу кезінде болған барлық нәрсені. Мен бітірген соң, идея босап, қашып кетеді».

"Жасыл қала"

Уокеганның қиялданған нұсқасы – Жасыл қала, қауіпсіздік пен үйдің символы болып табылады және көбінесе қорқынышты және керемет фантастикалық оқиғалардың өрісі ретінде суреттеледі. Ол оның жартылай автобиографиялық туындылары "Қырықкүл шарабы", "Жамандық осылай келеді" және "Қош сауын" сияқты көптеген әңгімелеріне де орын береді. Жасыл қалада Брэдберидің сүйікті ағасы қанат бітіріп ұшады, көшпенді цирктер құпия үстіміздік күштерді жасырады, ал оның әже-шешесі Чарльз Диккенске баспана мен тамақ береді. Жасыл қала ең айқын "Жазғы таң, жазғы түн" жинағында қолданылады, ол тек осы қалада ғана өтетін әңгімелер мен шағын суреттерден тұрады. Брэдбери өзінің тамырларының негізі болған, Американың жүрегіндегі шағын қалалардың жылдам жойылып бара жатқан әлеміне көз тастап, өзінің ерекше орнына қайта оралады.

Саясат

Брэдбери өзін саяси тәуелсіз деп санайтын. Алайда, Линдон Б. Джонсонның Вьетнам соғысын басқаруы Брэдбериді көңілі тоймады, және 1968 жылдан бастап ол 1976 жылы Джимми Картерге дауыс бергеннен басқа, барлық президент сайлауында Республикалық партияға дауыс берді. Брэдберидің өмірбаяуын жазған Сэм Веллердің айтуынша, Картердің экономиканы тиімсіз басқаруы "Брэдбериді демократтардан түгелдей алыстатты". 2001 жылдың тамызында, 11 қыркүйекке дейін ол Джордж Бушты "тамаша" деп сипаттап, Американың білім беру жүйесін "қорқынышты" деп атады. Кейін ол Барак Обаманы NASA-ның адамдармен ғарышқа ұшу бағдарламасын тоқтатуы үшін сынады. Оның жеке кітапханасын Уокеган қалалық кітапханасына сыйлады, онда ол көптеген алғашқы оқу тәжірибесін алған. Los Angeles Times газеті оның "лирикалық және әсерлі жазу арқылы қиял жетелеген алыс елдер мен әлемдерді, оларды нақты өмірмен және шағын қалалық таныс сезіммен байланыстыру қабілетіне" тоқталып өтті. Оның немересі Дэнни Карапэтиан Брэдберидің туындылары "көптеген суретшілерге, жазушыларға, мұғалімдерге, ғалымдарға әсер еткенін" және олардың осы туралы айтқан әңгімелерін естудің әрқашан қозғаушы және жайлы екенін айтты. The Washington Post газеті Брэдберидің бұрыннан болжаған бірнеше қазіргі заманғы технологияларды атап өтті, мысалы, "Фаренгейт 451" романындағы банкоматтар, құлаққаптар және Bluetooth гарнитуралары туралы идеялар, ал "Мен дене электрін әндеймін" шығармасындағы жасанды интеллект тұжырымдары.

Құжаттамалық фильмдер

Арнольд Лейбовит өндірген және режиссерлік еткен «Жорж Палдың фантастикалық фильм әлемі» (1985) құжаттық фильмінде Брэдбери де пайда болды.