Кіріспе
Тіл біліміндегі ұғым. Тіл білімінде, әсіресе фонетикада функционалдық жүктеме немесе фонемалық жүктеме – басқа сөздерді ажыратуға мүмкіндік беретін белгілі бір дыбысталу ерекшелігін (фонеманы) қамтитын сөздердің жиынтығы. Жоғары функционалдық жүктемесі бар фонемалар көптеген сөздерді басқа сөздерден ажыратады, ал төмен функционалдық жүктемесі бар фонемалар салыстырмалы түрде аз сөздерді басқа сөздерден ажыратады. Сондықтан, жоғары функционалдық жүктемесі бар ерекшеліктердің жоғалтылуы немесе қате естілуі, төмен функционалдық жүктемесі бар ерекшеліктерге қарағанда, көбірек шатасуға алып келеді.
In linguistics and especially phonology, functional load, or phonemic load, is the collection of words that contain a certain pronunciation feature (a phoneme) that makes distinctions between other words. Phonemes with a high functional load distinguish a large number of words from other words, and phonemes with a low functional load distinguish relatively fewer words from other words. The omission or mishearing of features with a high functional load thus leads to more confusion than features with a low functional load.
Шолу
"Функционалдық жүктеме" термині Прага мектебінің кезеңіне дейін жетеді; оған сілтемелер 1929 жылы Вилем Матезиус еңбегінде кездеседі. Оның ең белсенді жақтаушысы – тарихи тіл білімі маманы Андре Мартинет болды, ол оның фонологиялық бірігудің ықтималдығына әсер ететін фактор екенін айтты. Функционалдық жүктемені өлшеудің алғашқы ұсынысы – минималды жұптардың саны болды, бірақ ол сөздердің жиілігін ескермейді және екілік фонемалық қарама-қарсылықтардан тысқары жалпылау қиын. Чарльз Хокетт 1955 жылы ақпараттық теориялық анықтаманы ұсынды, ол кейіннен кеңейтілді. Қазір үлкен мәтіндік корпус арқылы кез келген фонологиялық айырмашылықтың функционалдық жүктемесін есептеуге болады, соның ішінде ерекше белгілер, жоғары сегменттік элементтер және фонемалар топтарының арасындағы айырмашылықтар. Мысалы, мандарин тіліндегі тонның функционалдық жүктемесі дауыстылардың жүктемесімен тең: барлық тон бірдей естілгенде жоғалатын ақпарат, барлық дауыстылар бірдей естілгенде жоғалатын ақпаратқа пара-пар. Мартинет сезімдік тұрғыдан ұқсас және функционалдық жүктемесі төмен фонема жұптарының бірігетінін болжады. Бұл эмпирикалық түрде дәлелденген жоқ; шындығында, барлық эмпирикалық сынақтар оған қарсы нәтиже берді; мысалы, кантон тілінде 20-ғасырдың соңында сөздің басында бірікті, бірақ екілік оппозициядағы барлық дауыссыздардың тек оппозициясы оппозициясынан жоғары функционалдық жүктемеге ие болды.
Ағылшынша
Ағылшын тілінің дауысты әріптері, мысалы, өте жоғары функционалдық жүктемеге ие. Тек дауысты әріптерімен ғана ерекшеленетін сөздердің көптеген жиынтығы бар, мысалы, pin, pen, pan, pun, pain, pine. Дауыстың болуы да ұқсас, мысалы, pat – bad, few – view. Осы айырмашылықтарды дұрыс бақылай алмаған сөйлеушілердің сөздерін түсіну басқалар үшін қиынға соғады. Дегенмен, ағылшын тілінде дауыстың болуы маңызды болғанымен, ⟨th⟩ деп жазылатын екі үнді дыбыс арасындағы дауыстың болу айырмашылығы өте төмен функционалдық жүктемеге ие: осы айырмашылыққа ғана байланысты мағыналы айырмашылықтарды табу қиын. Сирек кездесетін мысалдардың бірі – thigh пен thy, бірақ оларды тек контекст арқылы ажыратуға болады. (⟨j⟩, ⟨ge⟩ т.б. деп жазылатын) және (кейбір француз тілінен алынған сөздердегі ⟨j⟩, ⟨ge⟩ т.б. немесе одан туындаған) арасындағы айырмашылыққа ұқсас жағдай, мысалы, virgin мен version. Әнші және finger сөздерінде кездесетін екі ⟨ng⟩ дыбысының айырмашылығы соншалықты маңызсыз, егер оларды шатастырса, ешқандай айырмашылық болмайды, ал кейбір диалекттерде екі сөзде де бірдей айтылады. Функционалдық жүктеме дерлік нөлге жуық, бұл таңқаларлық емес, өйткені ⟨ŋ⟩ фонемасы сөз соңындағы коалесценция нәтижесінде пайда болған. Қазіргі кездегі мысал – Жаңа Зеландия ағылшын тіліндегі AIR және EAR дауыстыларының бірігуі. Here және hare сияқты сөздердің фонетикалық ұқсастығы, контекст берілген жағдайда ауызша байланысқа көп кедергі келтірмейді. Сондықтан, бұл дауыстылар Жаңа Зеландия ағылшын тілінде жиі кездесе тұра да төмен функционалдық жүктемеге ие. Бұл айырмашылық жақын орналасқан Австралия ағылшын тілінде толық сақталады, онда көптеген адамдар қойдың бөлісуі және қой қырқу сияқты бірігулерде күлкі мен шатастыруды кездестіреді.
Мандарин
Мандарин тіліндегі тонның функционалдық жүктемесі дауыстылардың функционалдық жүктемесіне шамамен тең. Мандарин тілінде барлық тон бірдей естілгендегі ақпараттың жоғалуы, барлық дауыстылар бірдей естілгендегі ақпараттың жоғалуына шамамен тең. Керісінше, көптеген банту тілдерінде тонның функционалдық жүктемесі төмен, ал суахили тілінде тон мүлдем жойылған.