Кіріспе

Нағыз жәндіктер тұқымдасының Triatominae /t//r//aɪ//.//ə/'/t//ɒ//m//ᵻ//n//iː/ кіші тұқымдасы, Reduviidae тұқымдасының бір бөлігі, сонымен қатар коненоз жәндіктері, құшақ жәндіктері (адамдардың аузының маңынан қан сору әдетінен туындаған атау) немесе вампир жәндіктері деп те аталады. Америкада оларға барбеиро, винчука, пито, чипо және чинч сияқты басқа да жергілікті аттар қолданылады. Осы кіші тұқымдастың 130-нан астам түрінің көпшілігі омыртқалы жануарлардың қанымен қоректенеді; тек өте аз ғана түрлер омыртқасыздармен қоректенеді. Олар негізінен Америкада таралған, Азия мен Африкада да бірнеше түрі кездеседі. Бұл жәндіктер әдетте ұялайтын омыртқалы жануарлармен бірге баспана бөліседі және олардан қан сорады. Шага ауруының таралуы байқалатын аймақтарда (АҚШ-тың оңтүстігінен Аргентинаның солтүстігіне дейін) барлық триатомид түрлері Шага ауруын қоздыратын Trypanosoma cruzi паразитінің таратушысы бола алады, бірақ адаммен бірге өмір сүруге жақсы бейімделген түрлер ғана (мысалы, Triatoma infestans және Rhodnius prolixus) маңызды таратушылар саналады. Сонымен қатар, олардың шағуынан бөлінетін ақуыздар сезімтал және аллергиялық реакцияға бейім адамдарда анафилаксияны тудыруы мүмкін.

Тарих

XIX ғасырдың басында Чарльз Дарвин өзінің 1839 жылы жарық көрген және көбінесе «Бигл саяхаты» деп аталатын күнделігінде Америкада триатоминдердің кездесуі туралы алғашқы хабарламалардың бірін жасады. Төменде 1835 жылғы 26 наурыздағы жазбасына негізделген үзінді келтірілген:

«Біз Лаксан өзенін кесіп өттік, ол өте үлкен өзен, бірақ теңізге қарайғы ағысы жақсы белгілі емес. Жазық даладан өтетін кезде буланып кете ме, әлде Соус немесе Колорадо өзендеріне қосыла ма, бұл да сұрақ. Біз ауылда түнедік, ол бау-бақшалармен қоршалған шағын елді мекен және Мендоса провинциясының өңделген ең оңтүстік бөлігін құрайды; ол астанадан бес лига оңтүстікте орналасқан. Түнде маған Бенчука (Редувиус туысының бір түрі) – Пампас даласының ірі қара жәндігі шабуыл жасады (бұл атауға лайық). Денеңізге қанаттары жоқ, шамамен бір дюймдық жәндіктердің илесіп жүргенін сезіну өте жағымсыз. Қан сору алдында олар өте жұқа, бірақ сорғаннан кейін дөңгеленіп, қанмен толады, сонда оларды жаншу оңай. Олар Чилидің солтүстік бөлігінде де, Перуде де кездеседі. Мен Икикеде ұстаған жәндік өте әлсіз еді. Оны үстелге қойғанда, айналасында адамдар болса да, саусақты ұсынса, батыл жәндік дереу сорғысын созып, шабуылдайды және рұқсат болса, қан сорады. Жарадан ешқандай ауыртпалық болған жоқ. Оның сору кезіндегі денесінің өзгеруін бақылау қызықты болды, себебі ол он минуттан кем уақыт ішінде вафлидей жұқадан шар тәрізді пішінге айналды. Осы бір тойға үшін Бенчука офицерлердің біріне қарыз болды, ол оны төрт ай бойы тоқ етті, бірақ алғашқы екі аптадан кейін жәндік тағы соруға дайын болды.»

Шагастың ауруына байланыстылықтың ашылуы

1909 жылы бразилиялық дәрігер Карлос Шагас осы жәндіктердің Минас-Жерайс штатындағы (Бразилия) Сан-Франциско өзенінің жағасында орналасқан Лассансе ауылындағы көптеген науқастарына T. cruzi тарататынын анықтады. Сол жерде тұратын кедейлер түнде шағатын "барбеиро" деп аталатын жәндіктерге шағымданды. Карлос Шагас алғашқы байқауларын былай сипаттады:

Жәндіктің үйлерде қоныстануын және аймақтағы барлық адамдар тұратын жерлерде көптеп кездесуін ескерген соң, біз дереу "барбеироның" нақты биологиясын және қандай да бір паразиттердің адамға немесе басқа омыртқалы жануарларға қалай жұғатынын анықтауға ден қойдық. Карлос Шагастың бұрынғы шәкірті, тағы бір бразилиялық Герман Лент триатоминдерді зерттеуге өзін толық арнады және Питер Вигодинскиймен бірлесіп 1989 жылға дейінгі триатоминдерге қатысты 40 жылдық зерттеулерді қамтитын Triatominae жөніндегі мақаланы қайта қарады.

Өмірлік цикл

Триатоминдер толық емес метаморфозға ұшырайды. Жұмыртқадан қанатсыз бірінші жас нимфа шығады, оның мөлшері 2 мм-ге дейін болуы мүмкін. Ол екінші, үшінші, төртінші және бесінші жастар арқылы бірінен соң бірі өтеді. Ақырында, бесінші жас екі жұп қанатқа ие ересек триатоминге айналады.

Экология

Барлық триатомид нимфа сатылары мен ересектер гематофагтар болып табылады және олар жиналатын қорғалған ортаның тұрақтылығын қажет етеді. Көптеген түрлері жабайы, ұя салатын омыртқалы жануарлармен байланысты және "ормандық" триатомидтер деп аталады. Олар кеміргіштер немесе армадиллолармен бірге жер астындағы қуыстарда, немесе жарғанаттармен, құстармен, жалқаулармен немесе опоссумдармен бірге ағаш қуыстарында тіршілік етеді. Адам тұрағында немесе адам үйлерінің маңында (үйдің ішінде және сыртында) үй жануарларының баспанасында аз ғана түрлер (5%) кездеседі, олар "үй триатомидтері" деп аталады. Көптеген ормандық түрлер мекендеу процесінен өтеді (яғни "жартылай үй триатомидтері").

Мінез-құлық

Триатоминдердің көпшілігі күндіз паналап жиналады, ал түнде, қожайын ұйықтағанда және ауа салқын болғанда қан іздейді. Оларды иіс пен жылу қожайынға жетелейді. Тыныстан шығатын көмірқышқыл газы, сондай-ақ аммиак, қысқа тізбекті аминдер және омыртқалы жануарлардың терісінен, шашынан және экзокриндік бездерінен бөлінетін карбон қышқылы триатоминдерді қызықтыратын ұшқыш заттардың қатарына жатады. Көру қабілеті де триатоминдерге бағыт беруге көмектеседі. Түнде әртүрлі түрлердің ересектері жарыққа тартылып үйлерге ұшып келеді. Ересек триатоминдер қозғанда өткір иіс (изобутир қышқылы) шығарады және рострумын басының астындағы стридуляторлы ойыққа сүрту арқылы ерекше дыбыс тудыра алады (стридуляция).

Эпидемиология

Үй және жабайы жануарлар Шагаз паразитін адамдар мен жабайы сүтқоректілерге тарата алады; құстар бұл паразитке қарсы иммунитетте. T. cruzi жұқтыру негізінен адамнан адамға үй құшақ құрттары арқылы жүзеге асады; омыртқалылардан құртқа – қан арқылы, ал құрттан омыртқалыларға – жәндіктің нәжісі арқылы, бірақ сілекейі арқылы емес, маляриялық масалар сияқты көптеген қансорушы бунақтылар векторларында болатындай. Триатоминдердің таралуы ескі үйлерде жиі кездеседі. Үйде триатоминдердің болуын олардың нәжісінен, түлеу қабықтарынан, жұмыртқаларынан және ересектерінен білуге болады. Триатоминдер жұқтырған үйлердің қабырғаларында екі түрлі нәжіс іздерін қалдырады: біреуі – қышқылды ақ түсті, екіншісі – гемоглобин қорланған қара (қоңыр) түсті. Қабырға жарықтарында ақшыл немесе қызғылт жұмыртқаларды көруге болады. Қан ішкеннен кейін жәндіктердің қимыл-қозғалысы шектелуі мүмкін, сондықтан оларды анықтау оңай.

Инсектицидпен өңдеу

Синтетикалық пиретроидтар – триатоминаларды бақылау үшін қолданылатын инсектицидтердің басты класы. Инсектицидпен өңдеу, саз сияқты кеуекті беттерге қарағанда, қатты ағаш, күйдірілген кірпіш және жабынталған қабырғалар сияқты кеуекті емес беттерде тиімдірек. Инсектицидпен бір рет өңдеу әдетте ағаш қабырғаларда триатомина жұқтыруынан бір жыл немесе одан да көп уақытқа дейін қорғайды, ал саздан жасалған қабырғаларда – 2–3 айға дейін. Суда еритін ұнтақтар, суспензиялық концентраттар және инсектицидтік бояулар кеуекті беттерде өңдеудің тиімділігін арттыра алады. Триатоминалардың инсектицидке төзімділігі олардың ұзақ өмірлік циклы мен төмен генетикалық өзгергіштігіне байланысты салыстырмалы түрде төмен, бірақ төзімділіктің кейбір жағдайлары тіркелген, әсіресе Боливия мен Аргентинадағы *Triatoma infestans* популяцияларында.