Кіріспе

Шотландияда шериф-басты (pl. шериф-бастылар) (àrd siorram) – сот, сотқа жақын және әкімшілік жауапкершілікке ие шерифтік аумақты басқаратын судья. Шериф-бастылар 11-шы ғасырдан бері Шотландияның сот жүйесінің құрамында болды. Бастапқыда шериф-бастыларды Шотландия монархы тағайындаған, бірақ 1746 жылғы Мұрагерлік юрисдикциялар (Шотландия) заңы қабылданысынан кейін, тағайындау құқығы қайтадан Таққа және Ұлыбритания монархына берілмей тұрып, бұл лауазым мұрагерлікке айналды. 1971 жылғы Шериф соттары (Шотландия) заңының (өзгертілген нұсқасы) негізінде, әрбір шериф-бастыны Шотландияның Бірінші министрі, Соттық тағайындаулар жөніндегі кеңестің ұсынымы бойынша, Ұлыбритания монархы тағайындайды. 2017 жылдың мамыр айына дейін алты шериф-басты болды, олардың әрқайсысы судья болып қана емес, сонымен қатар өз шерифтік аумағындағы әділеттің орындалуын қамтамасыз етуге жауапты. Шериф-бастылар өздерінің құзыреті шегінде шериф соттары мен әділет төрешілері соттарының тиімді жұмыс істеуін қадағалауға міндетті. 2014 жылғы Сот реформасы (Шотландия) заңы мен 2008 жылғы Сот жүйесі және соттар (Шотландия) заңы қабылданысынан кейін шериф-бастылар Шотландияның сот жүйесінің басшысы – Сессиондық соттың Лорд-президентінің басшылығымен және өкілеттігімен жұмыс істейді. Шериф-бастылар қосымша сот лауазымдарын да атқарады, мысалы, Лотиан және Шекара шериф-бастысы Ченсеридегі шериф және Жеке зиян келтіру сотының президенті болып табылады. Барлық шериф-бастылар – апелляциялық шерифтер және экс-официо Шериф апелляциялық сотының мүшелері. Соттық қызметтерінен бөлек, әр шериф-басты экс-официо бірнеше басқа лауазымды иеленеді, соның ішінде Солтүстік маяктар комиссары және табыс салығы жөніндегі бас комиссар. Әр шериф-бастының өз шерифтік аумағындағы салтанатты рөлі бар, ол оларды корольдік отбасының мүшелері мен Лорд-лейтенанттан басқа барлық адамдардан жоғары қояды. Шериф-бастылардың тарихын зерттеу кезінде Шотландиядағы шерифтерді атау үшін қолданылған әртүрлі атаулардың шатасуы жиі кездеседі. Шериф-бастылар – бұл шерифтік аумақты мұрагерлікпен немесе Тақтың тікелей тағайындауы арқылы басқарған шерифтер. Осылайша, 1746 жылға дейінгі мұрагерлік шериф және 1746 жылдан кейінгі шериф орынбасары – қазіргі шериф-басты лауазымының алдағысы болып табылады. Қазіргі шериф лауазымының алдағысы тарихи тұрғыдан шериф орынбасары деп аталған.

Шығу тегі

1124-1153 жылдар аралығында Шотландия патшасы болған Давид I бүкіл Шотландия бойынша әкімшілер мен судьялар ретінде шерифтерді тағайындады. Бұл лауазымдар кейіннен мұрагерлік болып өтті, ал шерифтің орынбасары кеңседегі сот жұмысын жүргізу үшін тағайындалды. Қазіргі шериф лауазымы осы шерифтерден бастау алады, ал атаудың түпкілікті бекітілуі 1971 жылғы Шотландия Шериф соттары заңымен жүзеге асты. Қазіргі шериф лауазымы шериф орынбасарлары (қазіргі шерифтердің бастығы) тағайындаған шерифтердің орынбасарларынан шыққан.

XVI ғасыр

1540 жылы Шотландия Парламентінің қабылдаған заңы шерифтердің бастыларын (балилер мен стюардтармен бірге) "әрбір үш бас сотты жеке өздері өткізуге міндеттейді, егер олардың ақтауға лайықты және заңды себебі болмаса". Дегенмен, 16 ғасырда шерифтердің орынбасарлары шерифтердің бастыларының қалауынша толықтай қызмет атқарған және сот жұмысының көп бөлігін олар жүзеге асырған.

17 ғасыр

XVII ғасырда Карл II патшалығы тұсында оның таққа қалпына келгенінің құрметі ретінде, мұрагерлік шерифтердің саны артты. 1700 жылға қарай, 33 шерифтің 21-і мұрагерлік болып табылды.

18 ғасыр

18 ғасырда мұрагерлік шериф лауазымы 1746 жылғы Мұрагерлік юрисдикциялар (Шотландия) заңымен жойылды, ал шерифтердің орынбасарлары шериф лауазымын және оның өкілеттіктерін өз мойнына алды.

19 ғасыр

XIX ғасырдың ортасына дейін 30 бас шериф болған. Олардың ішінде екі бас шериф (Глазгоу және Эдинбург) толық уақытпен жұмыс істесе, қалғандары Адвокаттар Факультетінің мүшелері болып табылатын аға адвокаттармен толықтырылған. Соңынан шерифтік округтер біріктіріліп, бас шерифтердің саны азайды.

Соттық

Шериф директор кейде қылмыстық соттарда отырады немесе ірі қайғылы жағдайлар бойынша тергеу жүргізеді. Шотландия Парламентінің 2014 жылғы Сот реформасы (Шотландия) заңының қабылдануы және күшіне енуінен кейін, шериф директорлар азаматтық және қылмыстық шағымдар бойынша юрисдикциясы бар Шериф Апелляциялық Сотында экс-официо апелляциялық шерифтер ретінде отырады. 1971 жылғы Sheriff Courts (Scotland) заңында, 2014 жылғы Сот реформасы (Шотландия) заңымен қайта расталғандай, шериф директорларға олар жауапты соттарға қатысты бірқатар міндеттер жүктеледі, оның ішінде, ең бастысы, "сол шерифтік соттардағы істердің жылдам және тиімді қаралуын қамтамасыз ету" міндеті.

Басымдық тәртібі

Король Эдуард VII белгілеген басымдық реті бойынша, шериф-бастығы өз шерифтігіндегі мәртебесі бойынша корольдық отбасынан кейін тікелей келеді. Осы себепті шериф-бастықтары өз шерифтіктеріндегі патшалық және басқа да рәсімдік шараларға уақыт-уақыт шақырылады және кейде қатысуға міндеттеледі.