Кіріспе

5-ші ғасырдың соңы мен 6-шы ғасырдың басында өмір сүрген латын авторы Фабиус Планциадес Фулгенций – кейінгі антик дәуірінің латын жазушысы. Оған қазірге дейін жеткен төрт еңбек авторлығын дәлелдеген, сондай-ақ кейбір ғалымдар шектеумен жинақтарға енгізетін мүмкін бесінші еңбегі де бар. Оның мифологиялық жырлары орта ғасырдың көп бөлігінде зор құрметке ие болып, үлкен ықпалға ие болды, бірақ қазіргі кезде оның ықпалы азайған.

Өмір

Фулгенцийдің өмірі туралы оның өзінің еңбектерінде өзіне жасаған аз ғана сілтемелерден басқа көп нәрсе белгілі емес. Оның латын тіліндегі стилі, грек тіліндегі білімі және классикалық авторлар мен культтарға деген көзқарасы оның Солтүстік Африкада білім алғанын көрсетеді. Оның шығармаларындағы Африка мәдениетіне қатысты басқа да сілтемелер оны VII ғасырдағы мұсылман басқыншылығынан бұрын осы аймақта болғанын растайды. Сонымен қатар, оның либико-бербер тілі мен жазуына хабардар болуы оның этникалық африкалық болғанын көрсетеді: ол бұл тілді "Әлем мен адамзаттың дәуірлері" еңбегінде өзінің "туған" мұрасының бір бөлігі деп атайды. Дәстүр бойынша Фулгенцийдің кәсіби мансабы грамматик немесе ритор (реторика мұғалімі) болған деп саналады. Дегенмен, бұл сенім Фулгенцийдің еңбектеріндегі шағын, тікелей емес деректерге негізделген және кейбір ғалымдар оны даулап жатыр. Ол хобби ретінде жазушы болуы мүмкін: "Мифологиялар" кітабының кіріспесінде Фулгенций әйелі туралы айтады, бірақ бұл нақты автобиографиялық мәлімет пе, әлде оның әңгімесіндегі ойдан туған кейіпкерінің бір бөлігі ме екені белгісіз.

Руспелік әулие Фулгенциймен сәйкестендіру

Фабий Планциад Фулгенций мен оның замандасы, Руспелік қасиетті Фулгенций (христиан дінінің епископы) – бір адам ба, жоқ па деген пікірталас әлі де жалғасуда. Екі Фулгенцийді алғаш рет ортағасырлық ғалымдар мен көшірушілер Каролингтер дәуірінде анықтаған. Екі автордың да ықпалы шайқасып жатыр (бір уақытта және бір жерде жұмыс істеген жазушылардан күтуге болатын нәрсе), мысалы, Августин Гиппо сияқты ойшылдарға ортақ қызығушылық. Дегенмен, әр жазушының негізгі назары мен мақсаты оларды ерекшелендіреді. Мысалы, епископ Фулгенцийге жатқызылатын көптеген еңбектер ариандық сияқты еретикалық ағымдарға қарсы күресіне арналған, ал Фабий Фулгенцийді мұндай мәселелер қызықтырмаған. Епископтың пікір білдірген тақырыптары (ариандық, ерік бостандығы және т.б.) мифографтың еңбектерінде талқыланбайды, тіпті мұндай тақырыптар оның талқылауларына сәйкес келуі мүмкін болғанымен де. Тіл білімі тұрғысынан алғанда, мифографтың ерекше стилі және басқаша қолданылмаған сөздер мен тіркестер епископтың еңбектерінде көрінбейді, бұл олардың бір адам емес екенін көрсетеді. Сонымен қатар, дәстүр бойынша V ғасырдың соңы мен VI ғасырдың басында жазған деп есептелетін Фабий Фулгенций өзінің «Мифологиясында» Корипптың «Иоханнис» поэмасынан бір жол алған болуы мүмкін, бұл оның 550 жылдан кейін жазғанын көрсетеді. Бұл жаңалық епископты мифограф деп тану мүмкіндігіне күмән тудырды, өйткені Руспелік қасиетті Фулгенций 533 жылы қайтыс болғандығы белгілі. Бұл мәселе бойынша пікірталас әлі шешілмегенімен, авторлықты бір адамға жатқызу мәселесіне жауап беру қолда бар дәлелдерді субъективті түсіндіруге байланысты: жазба еңбектерде қолданылған стильдерді және маргиналды биографиялық деректерді салыстыратын сындық талдау. Шығармалардың авторларын біріктіру дәстүрі ғасырлар бұрын басталған, бірақ бұл идея, көбінесе, Каролингтер дәуіріндегі көшірушінің қателігінен туындаған болуы мүмкін.

Мифологиялар

Жалпы оның басты еңбегі ретінде белгілі «Мифологиялар» (Mitologiarum libri III) – үш кітапта баяндалған аңыздар жинағы. Әр кітап жеке алғы сөзбен ашылады. Барлығы елу тарау бар: әр тарау классикалық мифті түсіндіреді және аллегория арқылы оны интерпретациялайды. Бұл интерпретацияларға кейбір кейіпкерлердің аттарының этимологиясы, сондай-ақ моральдық тұрғыдан әңгіменің мақсаты туралы қорытындылар кіреді. Алғы сөзінде Фулгенций өзінің мақсаты классикалық грек мифтерін олардың барлық қияли және мағынасыз бөлшектерінен тазартып, олардағы жасырын шындықтарды ашу болғанын мәлімдейді. Ол сондай-ақ христиандық мотивті ұсынады, бірақ «Мифологияларды» немесе Фулгенцийдің кез келген аллегориялық туындыларын «христиандық аллегориялар» деп атау дұрыс емес. Хейс Фулгенцийдің еңбектерін «христиандық аллегориялар» деп сипаттаудың дәстүрлі тәсілінің мүлдем дұрыс еместігін айтады. Фулгенций классикалық мифтерден шығарған моральдық сабақтар өте жалпы сипатта болған және кез келген оқырман үшін қабылданатын болған. Фулгенцийдің этимологиясы (оның дәуірі үшін тән болғанымен) соңғы кезде әсте-кесте, еріксіз және көбінесе дұрыс емес деп сынға ұшырады. Соңғы екі жүз жылда мұндай этимологиялық әдістерге жағымды баға берушілердің саны азайып кеткенімен, бұл дәстүр Платонның еңбектеріне дейін жетеді және стоиктер мен неоплатониктер сияқты философиялық мектептерде кең таралған практика болды. Оның аллегориялық тұжырымдамаларын негіздеу үшін мұндай ерікті этимологияларды қолдануы – түсіндірулерді созу және айқын емес шындықтарды іздеуге бейімділігінің бір көрінісі. «Мифологиялардың» бірнеше қолжазбалары Карфагеннің пресвитері Катусқа арналған.

Вергилийдің мазмұнын моральдық философияға сәйкес баяндау

Бұл экспозицияда (Expositio Virgilianae continentiae secundum philosophos moralis) Вергилий мен Музалар оның «Энеидасының» мәнін түсіндіру үшін шақырылады. Бұл мәтін Фулгенцийдің «Мифологиялардағы» классикалық мифтерді түсіндіруіне ұқсас. Вергилийдің көлеңкесі дана адам сияқты мәртебеге ие болып, авторға мақтанғанышпен және кемсізденіп сөйлейді, оны көбінесе «гомункул» немесе «бала» деп атайды. Фулгенций «Энеиданы» адам өмірінің толық спектрін бейнелейтін аллегория ретінде түсіндіруді мақұлдаса да, жұмыс күрт аяқталып, жас шаққа дейін ғана баяндалады. Дегенмен, түпнұсқа мәтіннің қандай да бір бөлігі жоғалғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Оның асығыс аяқтауы, ықтималы бар, оны аяқтауға деген қызығушылығының төмендеуінен туындаған. «Вергилийдің мазмұны» жазылған кезде Вергилийді аллегориялық тұрғыдан түсіндіру дәстүрі жаңа емес еді. Элий Донатус Фулгенцийдің идеяларына өте ұқсас «Энеидадан» алынған үзінділердің аллегориялық түсіндірмесін бұрыннан аяқтаған, бұл олардың Фулгенцийге ғана тән емес екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Фулгенций Вергилийді дана деп санау идеясын бұрынғы жазушы Макробийден алған сияқты. Алайда, Фулгенций бүкіл «Энеиданы» жүйелі түрде түсіндіруге тырысқанда өзгешелік танытқан болып көрінеді. Сондай-ақ, ол мәтінді христиан оқырмандарына кем дегенде жартылай қабылданатын етіп түсіндіруге ұмтылған алғашқы адам болып табылады.

Ескірген сөздердің түсіндірілуі

Бұл мәтін (Expositio sermonum antiquorum) кейбір қолжазбаларда Кальцидиум есімді адамға арналған. Фулгенций өзінің кіріспесінде (Prologus) өзінің ұстазының (аты-жөні белгісіз) тапсырмаларын орындау мақсатымен ежегі латын сөздерінің тізімін жасағанын айтады. Оның мақсаты – осы сөздерді қайта жаңғырту емес, олардың мағынасын түсіндіру. Дегенмен, Каролинг дәуірінен бастап, жазушылар осы сирек кездесетін сөздерді пайдаланды, осы мәтінді өздерінің дереккөзі ретінде қолданып. Фулгенций әр түсіндірмемен бірге оқырманға сөздің қолданылуының мысалы ретінде шағын цитата келтіреді, көбінесе оның қай жұмыстан алынғанын көрсетеді. Бірақ, осы цитаталардың көпшілігі жалған болуы мүмкін. Кейбір жұмыстар толығымен ойдан шығарылған, ал басқаларын Фулгенций еркін өңдеген. Осы кезеңнің жазушыларына тәндей, Фулгенций өзінің дереккөздерін нақты көрсетпейді, мүмкін ол өте аз деректерге сүйенгенін жасыруға тырысқан шығар. Шығарманың барлығы оның ғалым ретіндегі беделін арттыруға, оқырман оның әдістерін сынап-қарамайтындай болуына бағытталған болжам жасауға болады.

Әлем мен адамзаттың дәуірі туралы

Бұл библиялық және классикалық тарих жинағы (түпнұсқалық атауы: De aetatibus mundi et hominis libri XXIII) он төрт кітапта баяндалады, олардың әрқайсысында әліпбидің белгілі бір әрпі жоқ («А» кітабында i, «Б» кітабында ii және т.б.). Әр әріпті әдейі қалдыру Фулгенцийдің осы бөлімде сол әріпті қамтитын сөздерді қолдануға болмайтындығын білдіреді. Алайда, ол сөздерді аулақ қалдыруды екінші әдісімен өзгертеді, ол тасталған әріптерді басқа кездейсоқ таңдалған әріптерге ауыстырады. Бұл әдістер оның тілін күрделендіріп, оқырманға мағынасын түсінуді қиындатады. Вергилийдің мазмұнындағыдай, Фулгенций де бұл жұмысты өзінің аты аталмаған демеушісінің өтініші бойынша аяқтады деп мәлімдейді. Шығарманың соңына таман тарихи қайта баяндаудың қарқыны артуы жұмыстың аяқталғаны туралы күмәнді тудырады. Кейбір қолжазбалардың кіріспесінде мәтін «a-дан z-ға дейін» баяндалады делінген, ал басқалары он төртінші кітапты «Міне, он бесінші кітап басталады, онда P жоқ» деген сөзбен аяқтайды. Дегенмен, он үшінші кітапта Рим императорларының тарихымен аяқталуы туралы айтылады. Соңғы кітаптар уақыт өте келе жоғалып кеткен болуы мүмкін, бірақ Фулгенций жұмысына қызығуын жоғалтып, оған асығыс, әсерсіз аяқтау бергені де мүмкін, ол Вергилийдің мазмұны сияқты басқа да еңбектерінде істегендей. Тарихты қайта баяндағанда Фулгенций оқиғаларға моральдық түсіндірмелер қосады. Ол Құдайдың жолын ақтауға тырысады және бұрынғы еңбектерімен сәйкес, этикалық түсіндірмелеріне сай аллегорияларды кеңейтеді. Фулгенцийдің басқа шығармаларынан айырмашылығы, «Әлем дәуірі» ортағасырлық кезеңде көп назар немесе құрметке ие болмаған сияқты, мүмкін оның түсініксіз әдеби тәсілдері мен стиліне байланысты. Бұл жұмыстың шынымен Фабиус Фулгенцийге тиесілігіне күмән туды, бірақ тіл мен жазу стиліндегі ұқсастықтар осы еңбектің алғашқы үш еңбек авторымен бір авторға тиесілі екенін нақтылайды. Басқа авторға қатысты аргументтердің арасында осы еңбекті епископ Фулгенцийге жатқызуға ұмтылыс бар. Бұл теория «Әлем дәуірі» қолжазбаларындағы еңбек «Фабий Клавдий Гордиан Фулгенцийге» (Клавдий мен Гордианның екеуі де епископтың жақын туыстары екені белгілі) жатқызылғандығына негізделген. Алайда, бұл есімдердің қолжазбаларға енуі, әдетте, VIII-IX ғасырлардағы бір көшірушінің қателігі болуы мүмкін. Фабий Фулгенцийдің бірнеше есімі болуы мүмкін (ол кездегі аристократтар үшін бұл жиі кездесетін жағдай), олардың ішінде Клавдий мен Гордиан да болған.

Тарихи-танымдық үлесі

Фулгенцийдің еңбегі ежелгі римдік жинақ дәстүрін анық жалғастыратынын көрсетеді. Бұл қысқаша энциклопедиялық стильде ақпаратты жинақтау, Катон Ескі және Цицерон сияқты рим жазушылары үшін кең таралған еді. Оның еңбегі сонымен қатар мифті терең рухани процестердің бейнесі ретінде түсіндіретін стоик және неоплатон дәстүрлерімен де үйлеседі. Мифографияға аллегориялық көзқарасы, мүмкін, қазір жоқ Аэлий Донаттың Виргилийге арналған түсіндірмесінен туындаған болуы мүмкін, және ол Сервийдің Виргилийге арналған кейінгі моральдық түсіндірмелерінде анық көрінеді. Фулгенцийдің Вергилийді дана санауы, рим ақынын осындай беделді мәртебеге көтерген алғашқы адам – Макробтың энциклопедиялық еңбегінен алынған сияқты. Дегенмен, Фулгенцийдің классикалық мифтерді барлық айқын егжей-тегжейінен айырып, оларды этикалық түсіндірмелермен алмастыруға бейімділігі, V ғасырдың соңындағы жазушы Мартиан Капелламен көбірек ортақ сияқты. Капелланың еңбектері өмірді рухани сапар ретінде бейнелейтін тақырыпты классикалық әдебиеттің алдына шығарды, ал Фулгенций бұл үрдісті бір қадам алға жылжытқандай көрінеді. Мифологиялық аллегорияларды қолдау үшін күмәнді этимологияларды пайдалану дәстүрі Платонға дейін жетеді және Аристотель, стоиктер арқылы Орта ғасырларға дейін жалғасты. Фулгенций мұндай әдістері үшін кейіннен сынға ұшырағанымен, ол кездегі жазушылар үшін (Мартиан Капелланы қоса алғанда) бұл ерекшелік емес еді. Фулгенцийдің классикалық мифтердің қорытындылары дәстүрлі түрде оның алдағысы, біздің заманымыздың II ғасырындағы мифограф Игинуспен салыстырылады. Екеуі де көптеген бірдей аңыздарды қарастырса және олардың қорытындыларындағы кейбір ортақтықтар ортақ бастауды көрсетеді, бірақ олардың жұмысы мақсаттары мен қызығушылықтары жағынан күрт өзгеше. Игинус мифтерге арналған толық анықтамалық кітап жасауға ұмтылғандай көрінеді, ал Фулгенций материалды аллегориялық тұрғыдан талдаумен көбірек айналысты, бұл Игинус сирек кездесетін нәрсе.

Кейінгі мифографияға әсері

Фулгенцийдің еңбегі кейінгі антикалық дәуірден ортағасырлық әдебиет зерттеуіне өтуді белгілейді деп есептеледі. Әдебиетке қызығушылық азайғаннан кейін, мифография практикасы VII ғасырда, Ватикан мифографтары деп аталатын адамдардың еңбегімен қайта жанданды. Үш автордың да классикалық мифтерде жасырын мағына іздеу үшін Фулгенцийдің әдістерін пайдаланғаны белгілі. Алайда, Фулгенцийдің еңбегі VIII-X ғасырлардағы Каролингтер дәуірінде ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Ол мифографиялық жазудың негізін қалаушыларының бірі ретінде құрметке ие болды және классикалық пұтқа табынушылық әдебиетін христиандық ілімдермен біріктіргені үшін мақталды. Осы құрмет Фулгенцийлік зерттеулердің пайда болуына әкелді. Автордың ниеті мен әдебиеттің терең мағынасын ажырату практикасы, Фулгенцийде шектен тыс деңгейге жеткені, осы кезеңдегі түсіндірмелердің негізін құрады. Әсіресе «Мифологиялар» ортағасырлық түсіндірушілер үшін классикалық поэзияны моральдық тұрғыдан талқылау дәстүрін жалғастырған маңызды ресурстар қоймасы болды. Сонымен қатар, оның ерекше тілі мен сирек сөздерді қолдануы орта ғасырлардағы көптеген ақындардың жазу стиліне әсер еткен сияқты. Фулгенцийдің қолжазбалары 8 ғасырдың басына дейін сақталған. Оның танымалдылығын көрсететін дерек ретінде, «Мифологиялардың» бір көшірмесі 9 ғасырда Англияда қолжетімді болған болуы мүмкін. Фулгенций 19 ғасырға дейін ежелгі мифология жинақтарының тұрақты бөлігі болып келді, содан кейін оның еңбегі абсурдты және фактілерге қатысты сенімсіз деп сынға ұшырады. Орта ғасырдың көп бөлігінде кеңінен танымал болған Фулгенцийдің еңбегі, атақты англосаксон эпосы «Беовульфтің» құрылымына әсер еткен болуы мүмкін деген болжам бар.

Сын

Фулгенцийдің еңбектері Каролингтер дәуірінде және одан кейін де танымал болғанмен, оның деректі қателіктері мен күмәнді түсіндірмелері 19 ғасырда қатал сынға ұшырады. Оның еңбегі сол кезден бері ұсақ-түйек және жаңылыстыратын деп есептеледі. Тарихи тұрғыдан алғанда Фулгенцийдің еңбегі мақтанғанышпен әрі ақымақтықпен сипатталды. Оның латын тіліндегі жазуы түсініксіз және көбінесе бұзылған, оның мәнін анықтауды қиындатады. Ол қажетсіз ұзақ, сөз көп прозасымен және өте түсініксіз сілтемелермен белгілі. Фулгенций тарихты баяндағанда маңызды қателіктер жасады, мысалы, «Әлем мен адамның дәуірлері» еңбегінде Августты Юлий Цезарьмен шатастырды. Сонымен қатар, оның көптеген фактілері мен этимологиясы екінші дереккөздерге негізделген немесе толығымен ойдан шығарылған деп саналады.