Кіріспе

Клавдий Птолемейдің "Тетрабиблос кітабы" (Τετράβιβλος, ), сондай-ақ Апотелесматика (Ἀποτελεσματικά, ) деп аталады және латын тілінде Quadripartitum деп аталады, бұл астрологияның философиясы және тәжірибесі туралы мәтін. Оны II ғасырда (б.з. 90–168 жж.) Александриялық ғалым Клавдий Птолемей Койна грек тілінде жазған. Птолемейдің "Алмагест" кітабы мың жылдан астам уақыт бойы астрономия саласындағы беделді еңбек болды, ал оның серігі "Тетрабиблос" астрологияда, яғни астрономиялық циклдардың жердегі оқиғаларға тигізетін әсерін зерттеуде бірдей ықпалды болды. Бірақ "Алмагест" астрономиялық авторитет ретінде Күн жүйесінің гелиоцентрлік моделі қабылдануымен ығыстырылса, "Тетрабиблос" астрология үшін маңызды теориялық еңбек болып қала береді. Астрологиялық тәжірибе әдістерін баяндаудан өзге, Птолемейдің осы пәнді табиғи және пайдалы зерттеу ретінде философиялық қорғауы Орта ғасырлардағы Батыс Еуропада астрологияға діни төзімділікті қамтамасыз етуге көмектесті. Бұл Ренессанс дәуірінде университеттерде Птолемейдің астрологияға қатысты ілімдерін оқытуға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде медициналық зерттеулер мен әдеби шығармаларға да әсер етті. "Тетрабиблостың" тарихи маңыздылығы оған жазылған көптеген ежелгі, ортағасырлық және Ренессанс кезеңдерінің түсіндірмелерінен көрінеді. Ол көшіріліп, түсіндіріліп, аударылып, қысқартылып, көптеген тілдерге аударылды. Вольфганг Хюбнердің соңғы сындық грек тіліндегі басылымы 1998 жылы Тюбнер баспасында жарық көрді.

Жалпы түсінік және ықпал ету

Птолемей «грек астрологтарының ең танымал өкілі» және «астрологияны қолдаған ең беделді тұлға» ретінде аталады. Оның «Тетрабиблосы» «мың жыл немесе одан да көп уақыт бойы өмір сүрген астрологиялық жазушылар арасында дерлік Киелі кітап деңгейіне көтерілген» деп сипатталады. Александрияда 2-ші ғасырда жазылған бұл еңбек алғаш жарық көргеннен бастап оған түсініктемелер жиналған. 12-ші ғасырда «Тетрабиблостың» латын тіліне аударылуынан кейін Альбер Магнус және Томас Аквинский «Птолемей астрологиясын» ортағасырлық христиан дініне енгізді. Бұл теологиялық қабылдау университеттерде Птолемей астрологиясын оқытуға ықпал етті, көбінесе медициналық біліммен байланысты. Бұл өз кезегінде Данте сияқты авторлардың шығармаларында назар аударуға мүмкіндік берді, олар Орта ғасырлардағы Батыс Еуропаның моральдық, діни және космологиялық үлгісін қалыптастыруға көмектесті. Сондай-ақ, бұл Ренессанс және жаңа заман Еуропасының ең үздік университеттерінде қажетті оқулық болды. Осы кезде «Тетрабиблостың» мазмұны «жалған болжамдар өнерінің» бір бөлігі ретінде сынға ұшырады. 17-ші ғасырдың бір сыншысы оның тақырыбы туралы былай деп жазды: «Птолемейдің астрологиясынан гөрі ешқандай ырым-жырымдар шайтанның мақсатына жетелей алмайды». Астрологияның интеллектуалдық беделі 17-ші ғасырдың соңында күрт төмендеді, бірақ «Тетрабиблостың» әлемдік мәдениетке тарихи әсері классикалық философия және ежелгі ғылымдар тарихының ғалымдарының назарын аударуда. Бұл сонымен қатар қазіргі батыс астрологиясын тәжірибе етіп жүрген мамандар үшін де ықпалды оқулық болып табылады, ал мәтіннің ағылшын тіліне аудармалары 18-шы, 19-шы және 20-шы ғасырларда астрологтар тарапынан жарияланды. 20-шы ғасырдың басындағы гуманистік астролог Дэн Рудхяр оның заманындағы астрологияның «көп бөлігі Александриялық астролог Клавдий Птолемейдің еңбектерінен бастау алғанын» мәлімдеді. Тіпті 21-ші ғасырдың астрологиялық оқулықтарында «Тетрабиблос» «астрологияны шын жүректен зерттегісі келетін кез келген студент үшін сөзсіз қажет» деп сипатталған. Бұл еңбектің тұрақты маңыздылығы бірнеше факторға байланысты: Птолемейдің ежелгі әлемдегі ең ұлы философтар мен ғалымдардың бірі ретінде танылуы, мәтіннің астрологиялық маңызы осы тақырыптағы ең толық және ескі нұсқаулықтардың бірі ретінде, және Птолемейдің астрологиялық түсіндірмелерінің бұрын-соңды болмаған тәртібі мен сапасы. Птолемейдің «астрологиясының ерекшелігі» «оның заманының философиялық және ғылыми рухымен сіңірілген» деп сипатталады. Птолемей «физика» философиямен анықталған кезде жазды, ал оның жұлдыздық әсерлер туралы есебі төрт Аристотельдік қасиеттер (ыстық, суық, ылғал және құрғақ) арқылы білдірілді, бұл ғаламдық бірлік және ғарыштық үйлесім туралы философиялық ұғымға қарсы қойылды. Оның мақсаты астрологияның негізін осындай терминдерде түсіндіру болды, сондықтан бұл еңбек тікелей астрономиялық негізсіз астрологиялық тәжірибелерді жоққа шығаруымен де ерекшеленеді: Көптеген адамдар өз еңбегін ысыраптап, тіпті сенімді түсіндірме бере алмайтын ақымақтыққа бой алдырса, біз оны бастапқы табиғи себептер пайдасына жоққа шығарамыз; біз ешқандай ақылға қонымсыз түсіндірмесіз лоттар мен сандар арқылы емес, тек жұлдыздардың аспектілері туралы ғылым арқылы олар таныс жерлерге қатысты зерттейміз. Кітап астрологияның философиялық негізін түсіндіре отырып басталады, бұл тақырыптың дұрыстығына күмән келтірген сыншылардың аргументтеріне жауап беруді мақсат етеді. Птолемей «Тетрабиблоста» ұсынған астрологиялық әдістерді өзі ойлап тапқан жоқ. «Тетрабиблостың» тарихи маңызы мен ықпалын оған жазылған көптеген ежелгі, ортағасырлық және Ренессанс кезеңіндегі түсініктемелер, сондай-ақ оның мазмұнын қолжетімді етуді көздейтін көптеген аудармалар мен парафраздық басылымдар растайды. Грек мәтіні араб, латын және көптеген қазіргі тілдерге аударылды. Алғашқы ағылшын аудармасы 18-ші ғасырда ғана пайда болды, бірақ 19-шы ғасырдың соңында американдық астролог Люк Броутон өзінің қолында кем дегенде жарты ондай түрлі ағылшын аудармалары бар екенін хабарлады.

Құрастыру атауы мен күні

Жалпыға белгілі грек және латын атаулары (сәйкесінше Tetrabiblos және Quadripartitum), «төрт кітап» деген мағынаны білдіреді, және бұл кейбір грек қолжазбаларында «Математикалық төрт кітаптан тұратын еңбек» деп аталатын жұмыстың дәстүрлі лақап аты болып табылады. 1940 жылы жарық көрген Loeb ағылшын тіліне аудармасының редакторы Франк Эгглестон Роббинс, бұл атаудың Птолемейдің өзі қолданған атауы болуы мүмкін деп санайды, бірақ ол көптеген басқа грек қолжазбаларында Τὰ πρὸς Σύρον ἀποτελεσματικά, «Сирусқа арналған болжамдар» деген атау қолданылғанын мойындайды. Springer басылымы «Птолемей тұрғысынан» (2010) редакторы Александр Джонс, Птолемейдің өзінің нақты атауы белгісіз болып қала береді деп санайды, бірақ Apotelesmatika термині «сенімді болжам» екенімен келіседі. Алмагесттегі мәліметтер астрономиялық жұмыстың шамамен 145 жылға дейін аяқталмағанын көрсетеді, бұл Птолемейдің «Тетрабиблосты» өмірінің соңында, Альмагестті аяқтағаннан кейін және шамамен 168 жылы қайтыс болғанға дейін жазғанын көрсетеді.

Басты тараулар

Бұл мәтін Птолемейдің барлық еңбектері арналған белгісіз тұлға "Сирусқа" деген сөзбен басталады. Птолемей осы жерде астрономиялық зерттеудің екі түрін ажыратады: біріншісі (нағыз астрономия) астрономиялық циклдар мен қозғалыстарды анықтайды; екіншісі (астрология) осы қозғалыстардың тудыратын өзгерістерін зерттейді. Ол, әрқайсысының өз ғылымы бар екенін және біріншісі, "екіншісімен біріктірілгенде алынатын нәтижеге жетпесе де", өзіндік құндылығы бар екенін мәлімдейді. Көне мәтіндерде астрономия және астрология терминдері жиі алмастырылып қолданылса да, бұл Птолемейдің екі бөлек еңбегінде кеңінен талқыланған екі ерекше пәннің алғашқы анықтамасын көрсетеді.

Астрологияның табиғи және пайдалы екендігі туралы пікірталас

Үшінші тарауда Птолемей астрологиялық болжамдардың табиғи және пайдалы екенін айтады. Бұл идеялардың 12 ғасырда латын тіліне аударылуы христиан дінінің астрологияға қатысты оң көзқарас қабылдауына "маңызды рөл атқарды", бұл орта ғасырлардағы Еуропаның қараңғы дәуірінен гөрі айқынрақ болды. Птолемей ең алдымен, болжамдар болашақта болатын апатты болдырмауға мүмкіндік бермесе де, болашақты болжаудың "зияны жоқ" екенін ұсынады. Бұл Цицеронның "De Divinatione" атты еңбегінде кеңінен танымал болған классикалық сынның бірі болды, онда құтылу жолы ұсылмаған жағдайда болашақ апаттар туралы ескертулердің ешқандай пайдасы жоқ делінген. Птолемей астрологияны "адам және құдайлық нәрселерді толық көруге мүмкіндік беретін" пән ретінде бағалап, оған оң көзқарас білдіреді, бұл, оның пікірінше, әрбір темпераменттің қабілеттеріне қатысты "не дұрыс және пайдалы" екенін жақсырақ түсінуге көмектеседі. Птолемейдің пікірлері сынға қарсы тұрып, аспан циклдерінің толығымен сенімді және "құдайдың өзгермейтін тағдырына сәйкес мәңгілік орындалатынын" ұсынады. Ол жеке адамның кеңінен қоғамды қамтитын үлкен өзгерістер циклдеріне қарсы тұра алмайтынын айтады, сондықтан тіпті гороскопы жақсылықты көрсеткен адам да, оның қоғамы табиғи апат немесе жұқпалы ауруға шалдыққан кезде қаза таба алады. Дегенмен, Птолемей апатты оқиғалардың проблеманы болдырмау үшін қарсы шаралар қолданылмаса, табиғи бағытта ғана дамитынын айтады, мысалы, "адамдарға болашақта не болары белгісіз болса, немесе олар белгілі болса да, оны жоюға арналған шаралар қолданылмаса". Мысалы, төртінші тарауда "планеталардың күші" олардың жылу мен ылғалдың шығармашылық қасиеттерімен немесе суық пен құрғақтықтың қысқарту қасиеттерімен байланысы арқылы түсіндіріледі. Сондықтан Марс шамадан тыс құрғақтығына байланысты құрып бара жатқан планета ретінде сипатталады, ал Юпитер орташа жылу мен ылғалдылығына байланысты орташа және құнарлы деп анықталады. Бұл қауымдастықтар планеталардың Күнге қатысты орналасуына негізделген, геоцентрикалық тұрғысынан қарағанда, олардың орбиталары Жерге бағытталған болса өлшенеді. Аристотельдің осы қағидаларын Цитийлік Зено мен Пифагоршылар қолданған грек философиясымен біріктіріп, келесі үш тарауда планеталар қарама-қарсылықтардың жұптарына орналастырылады. Бұл гуморальдық қауымдастықтар Күнмен конфигурациялардан алынғандықтан, сегізінші тарауда олардың Күнмен әр планетаның синодикалық циклінің фазасына сәйкес қалай нәзік өзгертілетіні сипатталады. Тоғызыншы тарауда "жұлдыздардың күші" туралы айтылады. Мұнда Птолемей тікелей гуморальдық қауымдастықтарды берудің орнына, олардың "температураларын" ол бұрын анықтаған планеталар сияқты сипаттайды. Сондықтан Альдебаран ("Шамыл деп аталады") "Марстың температурасына ұқсас" деп сипатталады, ал Гиададағы басқа жұлдыздар "Сатурнның және Меркурийдің температурасына ұқсас". Птолемей тараудың соңында бұл оның ұсыныстары емес, тарихи дереккөздерден алынған, "біздің ата-бабаларымыз жасаған жұлдыздардың әсерін бақылау" екенін түсіндіреді. Оныншы тарауда гуморальдық тақырыпқа көбірек айқын түрде оралып, зодиактың жыл мезгілдеріне сәйкес келетінін және ылғал, жылу, құрғақтық және суық арқылы (көктем, жаз, күз және қыс әкелгендей) ауыспалы басымдықты білдіретінін түсіндіреді. Сол сияқты, диаграмманың төрт бұрышы, олардың сәйкес бағыттарында соққан төрт кардиналдық желдің әсерімен байланыстырып, гуморальдық баса назар аударады. Бірінші кітаптың қалған бөлігі (планеталық фазалар мен аспектілік қосымшаларға қатысты соңғы екі тарауға дейін) зодиак белгілерінің билеушілігін, бөліністерін және конфигурацияларын ұсынады, олардың көпшілігі астрономиялық анықтамалар, маусымдық әсерлер, физика және геометриямен байланысты. Геометриялық принциптер планеталар мен эклиптикалық дәрежедегі белгілердің бұрыштық қатынасына негізделген астрологиялық аспектілердің жағымды немесе жағымсыз сапасын айқындау үшін қолданылады. Бұл маусымдық негізделген тропикалық зодиакты анықтайды, ол өзінің атын грек сөзінен алады τροπικός тропикос: "бұрылыс", өйткені ол маусымдардың ауысуымен белгіленеді және прецессияға ұшырағандықтан, көрінетін шоқжұлдыздар арқылы баяу және біртіндеп айналады. Сол себепті, Күннің жазғы және қысқы күнбағыс нүктелерін белгілейтін белгілер (Жұман мен Көкшетауыш) "тропикалық белгілер" деп сипатталады, өйткені бұл Күннің аспан кеңістігіндегі бағытын "айнаған" жерлер (осылайша Жердің кеңістігі мен Жердің кеңістігі туралы шеңберлерді айқындайды). Басқа да ежелгі астрологиялық жазушылар осындай анықтамалардағы астрологиялық түсіндіруге баса назар берген (мысалы, тропикалық белгілердің тез өзгеретін жағдайларды көрсететінін сипаттағанда), Птолемейдің назары ерекшеленеді; оның назары анықтамалардың негізінде жатқан астрономиялық және философиялық факторларға қаратылған, олардың практикалық астрологиялық мағынасына емес. Птолемей зодиактың анықтамалары оның өзінің емес, "зодиак белгілерінің табиғи сипаттамалары, олар дәстүр бойынша бізге жеткен" екенін түсіндіреді. Оның тәсілі планеталардың белгілерді билеуінің философиялық қағидалары сияқты схемалық құрылымдардың логикасын көрсететін жерде әдемі өрнек табады, бірақ астрологияның осылай анық көрінбейтін элементтеріне қатысты ұстамдылық танытады. Бұл Птолемейдің мифологиялық немесе символдық қауымдастықтарға қатысты егжей-тегжейлі мәліметтерге енбеуі және оның әртүрлі астрологиялық ұсыныстардың ақыл-әдебін бағалауға дайындығында көрінеді, бірақ олардың біреуіне жеке басылымдылық танытпайды. Кейбір комментаторлар Птолемейдің астрологиялық дауларға қатысты салыстырмалы бейтараптығын оның астрологияның нақты тәжірибесінен гөрі теориялық қағидаларға көбірек қызығушылық танытқанын болжауға себеп болды. Екінші жағынан, оның стильіндегі объективті тон; оның пәннің табиғи екенін мәлімдеуі (оның студенттерінен құпиялылық туралы серттерді талап етпейді, кейбір замандастарындай); және оның өзінің практикасынан өзгеше авторларды қаралаусыз сырттай пікірлерге құрметпен сілтеме жасауы, мәтіннің тарихи тұрғысынан жоғары интеллектілігін қамтамасыз етуге көмектесті. Классика ғалымы Марк Райли Птолемейдің астрономия, география және оның жазған басқа ғылымдарға қолданғандай, дәл осы теориялық бейімділікпен астрология тақырыбына келгенін атап өтті. Райлидің осы ерекше тәсілінің нәтижесінде ол мынадай қорытынды жасады: "Птолемейдің жұмысына кейінгі астрологтардың барлығы көрсеткен құрметі, оның тәжірибеші үшін пайдалы болғанына емес, астрология мен ғылымның керемет синтезіне байланысты болды". Екінші тарауда әртүрлі климаттардың тұрғындары арасындағы физикалық ерекшеліктердің қалай туындайтыны туралы жалпылама мәлімет берілген (ені бойынша анықталған). Мысалы, экваторға жақын жерде тұратын адамдардың қара терілі, кішкентай бойлы және жуан, ұлпақ шашы бар екені, олардың осы жердің күйдіретін ыстығына қарсы қорғаныш ретінде сипатталған. Керісінше, солтүстіктің биік аймақтарына қоныстанған қоғамдардың суық ортасымен және ылғалдың көп болуымен сипатталатыны айтылады. Олардың дене пішіндері ақшыл, бойы ұзын, шашы жұқа және олардың сипаттамаларында "біраз суыққан" деп сипатталған. Екі тип те олардың ортаның экстремалдығына байланысты өркениеттен мүлдем құрғақ деп сипатталған, ал орташа аймақтарда тұратын қоғамдар орташа түсті, орташа бойлы және тепе-тең климатты ұнатады...

Сын

Птолемейдің философ ретінде маңыздылығына қарамастан, голландиялық ғылым тарихшысы Эдуард Ян Дикстерхуис «Тетрабиблос» еңбегін сынап, «астрономияны дәл байқаулар мен математикалық есептеулер арқылы дамытуға үйреткен «Альмагест» авторы қалайша мұндай сыртымнан ұқсастықтар мен негізсіз тұжырымдар жинағын жасауы мүмкін деген сұрақ туындайды» дейді.

Басылымдар мен аудармалар

Текстің түпнұсқа қолжазбалары сақталмаған; оның мазмұны аудармалар, үзінділер, қайта баяндалған көшірмелер, түсіндірмелер және кейінгі грек қолжазбалары арқылы белгілі. Астрологияны зерттеуші Дебора Холдинг, әртүрлі нұсқалардағы нақты мәліметтердің сәйкестігін немесе айырмашылығын талдау барысында, келіспейтін егжей-тегжейлі бөліктерге үш негізгі таралу арнасының әсер еткенін көрсетеді: араб тіліне аударылған қолжазбалар; қайта баяндалған нұсқаға негізделгендер және араб нұсқаларынан төрт ғасыр кейін дамыған, бірақ грек тілінен аудармадан өтпеген қолжазбалар.

Араб тіліндегі аудармалар

Ең көне сақталған қолжазба – 9 ғасырда Хунэйн ибн Исхақ құрастырған араб тіліндегі аударма. Бұл алғаш рет 1138 жылы Барселонада Платон де Тиволи тарапынан латын тіліне аударылды және Птолемейдің астрологиялық еңбегін Ортағасырлық Еуропаға толық енгізген тұңғыш жұмыс ретінде маңызды рөл атқарды. Ол кем дегенде тоғыз қолжазба және бес Ренессанс басылымында сақталған. Араб тіліндегі көздерден жасалған басқа латын аудармаларының ішінде 1206 жылы құрастырылған анонимді (жарияланбаған) жұмыс және 13 ғасырдағы Эгидио Тебалди (Эгидий де Тебалдис) аудармалары бар. Әдетте, араб мәтіндерінен жасалған латын аудармалары 11 ғасырда Али ибн Ридван (Хали) құрастырған түсіндірмелермен бірге таралды. Эгидио Тебалдидің аудармасы алғаш рет Эрхард Ратдольт 1484 жылы Халидің түсіндірмесімен және "Сентилокиум" деп аталатын "жалған Птолемейлік" афоризмдер тізімімен бірге жарияланды. Бұл "15 ғасырдың соңындағы итальяндық баспаханалардың туындысы" деп сипатталған. Парафразаның мазмұны "Тетрабиблос" қолжазбаларына жақын, бірақ ол қарапайымдатылған мәтінді қолданады, мақсаты Хейленнің айтуынша, "қиын түпнұсқа жұмыстың оңай түсінілетін нұсқасын" ұсыну. Алллатиус аудармасының латын тіліндегі нұсқасы 1940 жылғы Роббинс басылымына дейін "Тетрабиблос" кітабының барлық ағылшын тіліндегі аудармаларының көзі ретінде пайдаланылды.

Грек қолжазбалары

Птолемейдің түпнұсқалық қолжазбасының көшірмелері сақталмағанмен, оның кейбір бөлімдерін сипаттайтын немесе қайталайтын басқа да көне еңбектер бар, мысалы, Гефестионың "Апотелезматика I" кітабы. Бұл еңбектер мазмұндағы даулы мәселелерді анықтауға көмектесті. 1940 жылдардағы аудармасының "Кіріспесінде" Фрэнк Эгглестон Роббинс Еуропа кітапханаларында "Тетрабиблостың" толық немесе көп бөлігін қамтитын кем дегенде 35 қолжазба бар екенін хабарлады. Алғашқы басылым 1535 жылы жасалса, ол 1553 жылы қайта басылды және "грек тіліндегі, араб тіліндегі емес, түпнұсқаға негізделген алғашқы латын аудармасын ұсынғанымен" ерекшеленеді. 1994 жылы "Boll Boer" басылымы Роберт Шмидт жасаған, Project Hindsight баспасында жарық көрген ағылшын тіліндегі сериялық аударманың негізі болды. "Аудармашының алғы сөзінде" Роббинстің кейбір "ұғымдық мәселелерді" түсінуі сынға алынып, "Болл мен Буердің 1940 жылы редакциялаған Тейбнер мәтінінің жоғары болу мүмкіндігін" мойындаған жаңа ағылшын аудармасының қажеттігі айтылды. Грек мәтінінің ең соңғы сындық басылымын неміс ғалымы профессор Вольфганг Хюбнер жасады, ол 1998 жылы Тюбнер баспасында жарық көрді. Хюбнер 33 толық және 14 ішінара қолжазбаларға сүйене отырып, Буердің жарияланбаған жазбаларын және Роббинс пен Болл Буер басылымдарында келтірілген аргументтерді де қамтыды.

Сентилокиум

Centiloquium 'жүз (нақыл сөз)' 100 маңызды астрологиялық афоризмдер жинағының латынша жиі қолданылатын атауы болды. Латын тілінде Liber Fructus (арабша: Kitab al Tamara; ивритше: Sefer ha Peri) "Жемістің кітабы" деп те белгілі болды. Бұл атау, оның Птолемейдің маңызды астрологиялық принциптерінің жиынтығын ұсынатынына және демек, "Оның төрт кітабының жемісін" көрсететініне сенуді білдірді. Птолемейдің барлық еңбектері сияқты, Centiloquium да "Сирусқа" арналған арнаумен басталды, бұл оның Птолемейге жатқандығын анықтауға көмектесті. Centiloquium Птолемейдің астрологиялық мұрасының бір бөлігі деген тарихи пікір орта ғасырларда оның кең таралған ықпалына себеп болды, соның нәтижесінде ол астрологиялық дәстүрдегі маңызды мәтін ретінде орнықты.

Пайдаланылған әдебиеттер

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the "English text" section to perform the translation. I will use the "Existing translation reference" only as a guide for terminology, prioritizing accuracy to the original English meaning.