Кіріспе
1970 жылы Дэвид Боуидің "The Man Who Sold the World" әнін ағылшын әнші-әндер авторы Дэвид Боуи жазған. Боуидің үшінші студиялық альбомының тайтл-трегі, ол 1970 жылдың қараша айында АҚШ-та және 1971 жылдың сәуір айында Ұлыбританияда Mercury Records лейблы арқылы шығарылды. Тони Висконти продюсерлік еткен ән 1970 жылдың мамыр айында Лондондағы Trident және Advision студияларында альбомның жазбаларының соңында жазылды; Боуи әнге арналған вокалын альбомның миксінің соңғы күні жазды, бұл оның жазба кезіндегі жалпы сыншыл көзқарасын көрсетеді. Музыкалық тұрғыдан алғанда, ән Мик Ронсонның "айналмалы" гитара рифіне негізделген. Әннің мәтіні сырлы және көркемдікпен толы, көптеген өлеңдерден, соның ішінде Уильям Хьюз Мирнстің 1899 жылғы "Antigonish" өлеңінен шабыттанды. Боуидің вокалы ән бойында күшті "фазаланған" және "керемет" деп сипатталған. "The Man Who Sold the World" әні 1970 жылы шыққан кезде көп назар алмады. Боуи әнді жеке сингл ретінде шығармады, бірақ 1973 жылы АҚШ-та "Space Oddity" және Ұлыбританияда RCA Records арқылы шығарылған "Life on Mars?" әндерінің B-side-ы ретінде пайда болды. Шотланд әншісі Лулудың 1974 жылғы орындауы, Боуи мен Ронсон продюсерлік еткен, Ұлыбританиядағы UK Singles Chart тізімінде 3-орынға дейін көтерілгенге дейін ән кеңінен танылмады. Келесі онжылдықтарда ән шотланд музыканты Мидж Юрдің 1982 жылғы, және американдық рок-тобы Нирвананың 1993 жылғы орындауларымен қайта жаңғыртылды, соңғысы MTV Unplugged телебағдарламасында орындаған нұсқасы әнді жаңа тыңдарманға таныстырды. Кері перспективада қарағанда, Боуидің түпнұсқа жазбасы оның ең жақсы әндерінің бірі деп танылды, сыншылар оның керемет және мазасыз атмосферасын жоғары бағалады. Боуи карьерасының кейінгі кезеңдерінде әнді түпнұсқадан өзгеше түрде, 1995 жылғы Outside Tour кезінде қараңғы стильде орындады; турдың аранжировкасының студиялық жазбасы 1995 жылы "Strangers When We Meet" әнінің B-side-ы ретінде жарық көрді. Ол әнді 1996 жылы ChangesNowBowie деректі фильмі үшін акустикалық аранжировкада қайта жазды; бұл нұсқа 2020 жылы Is It Any Wonder EP-нің цифрлық нұсқасында және ChangesNowBowie альбомында жарық көрді. Түпнұсқа жазба бірнеше жинақ альбомдарына енді және бірнеше рет ремастерингтен өтті, соның ішінде 2015 жылы Five Years (1969–1973) жинағының бөлігі ретінде қайта жаңартылды.
"The Man Who Sold the World" is a song by the English singer songwriter David Bowie. The title track of Bowie's third studio album, it was released in November 1970 in the US and in April 1971 in the UK by Mercury Records. Produced by Tony Visconti, it was recorded at Trident and Advision Studios in London in May 1970, towards the end of the album's sessions; Bowie recorded his vocal on the final day of mixing for the album, reflecting his generally dismissive attitude during the sessions. Musically, it is based around a "circular" guitar riff from Mick Ronson. Its lyrics are cryptic and evocative, being inspired by numerous poems including the 1899 "Antigonish" by William Hughes Mearns. Bowie's vocals are heavily "phased" throughout and have been described as "haunting". "The Man Who Sold the World" went relatively unnoticed upon initial release in 1970. It was not released as a single by Bowie, though appeared as a B side on the 1973 reissues of "Space Oddity" in the US and "Life on Mars?" in the UK by RCA Records. It was not until it was covered by the Scottish singer Lulu, whose 1974 recording, produced by Bowie and Ronson, peaked at No. 3 on the UK Singles Chart, that the song gained mainstream attention. In subsequent decades, the song has been covered by Scottish musician Midge Ure in 1982, and the American rock band Nirvana in 1993, whose performance of the song for the television programme MTV Unplugged introduced it to a new audience. Retrospectively, Bowie's original recording has been named one of his best songs, with reviewers praising its haunting and unsettling atmosphere. Bowie performed the track live later in his career in different renditions than the original, including in a darker style during 1995's Outside Tour; a studio recording of the tour's arrangement appeared as a B side of "Strangers When We Meet" in 1995. He again rerecorded the song in an acoustic arrangement in 1996 for the documentary ChangesNowBowie; this version was released in 2020 on the digital version of the EP Is It Any Wonder? and on the album ChangesNowBowie. The original recording has appeared on multiple compilation albums and has been remastered multiple times, including in 2015 as part of the box set Five Years (1969–1973).
Құрастыру және жазу
"The Man Who Sold the World" әнінің аккомпанементі 1970 жылғы 4 мамырда Лондонның Trident Studios студиясында "Running Gun Blues" әнімен бірге жазылды. Ол кезде трек "Saviour Machine" атпен жазылып, әннің тақырыптық фразасы болған жоқ. Кевин Каннның сөзіне сүйенсек, топ құрамында Боуи акустикалық гитарада, Мик Ронсон электр гитарада, продюсер Тони Висконти бас гитарада, Вуди Вудманси барабанда және перкуссияда, ал Ральф Мейс Мог синтезаторында орындаған; кейін Ронсон мен Вудманси Марстан келген жәндіктер тобының құрамында танымал болды. Висконтидің айтуынша, Боуи вокалын 22 мамырда Advision Studios-та жазды, бұл альбомның микстеу жұмысының соңғы күні болды. Advision студиясына бара жатқанда, Боуи Фриц Лэнгтің 1927 жылғы "Метрополис" фильміне құрмет ретінде альбомды "Метрополист" деп атауды жоспарлаған. Крис О'Лири Боуидің студияның қабылдау бөлмесінде ән мәтінін жазғанын, ал Висконти микстеу консолінде күтіп отырғанын жазады. Ол аяқтаған соң, Боуи вокалын жылдам жазды, Висконти "флэнджер" эффектін қосып, бірнеше сағат ішінде тректі араластырып, сол түні таспаларды лейблға жіберді. Боуидің соңғы сәттегі қосылуы Висконтиді ашуландырды, ол 1977 жылы еске алды: "Бұл [Боуидің] жаңа жазу стилінің – 'қажет болғанға дейін мазалама' бастамасы болды. Аяқталғаннан кейін, соңғы микстің соңғы күні, мен Дэвидке: 'Мен шаршадым, осылай жұмыс істей алмаймын – мен біттім' дедім. Дэвид қатты көңілі қалды". Бұл ашудың басты себебі жазба сессияларына қанағаттанбауы болды: ол бюджет пен өндірістің жауапкершілігін жүктеген, сонымен қатар Боуидің жобаға деген қызығушылығын сақтаған. Боуи кейін 1976 жылы BBC Radio 1-дің Стюарт Грандиіне: "Бұл альбом – нағыз қорқыныш. Мен оны жасау процесін жек көрдім" деді. Автор Питер Доггет Боуидің түпнұсқалық жазбасын "тыңға жағымсыз" деп сипаттаса, Николас Пегг оны "мұңды және қауіптің қарапайым сезімімен" сипаттайды. Доггет бұл тректе альбомның қалған бөлігінде кездесетін "металл театры" жоқ екенін атап өтеді. Музыкалық тұрғыдан алғанда, ән Ронсонның қайталанатын электр гитара рифімен басталады, оның астында Боуидің акустикалық гитарасы естіледі. (Электр бас және Мог синтезаторын ескермесек) О'Лири Ронсонның электр гитарынан басқа, ән негізінен акустикалық екенін жазады. Аккорд құрылымы F тональностьда, D минор шкаласынан "алынып" алынған A мажор аккордымен, "All the Madmen" альбомының басына ұқсас. Ән бойы Висконтидің бас гитарасы хордың астында "гаммаларды орындайды" және "басқа жерде" мелодияны "атқарады", Вудманси микстің тереңдігінде "көтеріңкі" барабан соқпаларын және латын стиліндегі перкуссияны "дірілдетеді"; Ронсон хорды енгізу үшін фидбэк қолданады. Боуидің вокалы өлеңдерде "күшті фазаланған", ал хор кезінде қысқаша екі рет қайталанған (Боуидің сөзімен айтқанда, "көптеген жайттарда таң қалдырды"), жинақталған және қайтадан екі рет қайталанған. Rolling Stone журналының Дуглас Волк Боуидің вокалын және мәтінін "көңілді" деп сипаттайды. Пегг гиро перкуссиясын "жаман", гитара рифін "айналмалы" және Боуидің вокалын "көлеңкелі" деп сипаттайды. Трек кодамен аяқталады, Доггет оны "көңілді хорал" деп, ал О'Лири "қорқынышты" деп сипаттайды; онда сөзсіз вокал бар және негізінен ре минорда орындалады.
Атауы мен ән мәтіні
Доггеттің айтуынша, әннің атауына бірнеше "алдын-ала" бар: 1949 жылы Роберт А. Хайнлайндың ғылыми-фантастикалық повесі «Айды сатқан адам»; 1954 жылғы DC комиксі, «Жерді сатқан адам»; және 1968 жылғы бразилиялық саяси сатира, «Әлемді сатып алған адам». Дегенмен, ешқайсысы Боуидің әнімен тақырыптық байланысы жоқ. Пегг атаудың Боуидің «бақылауды жоғалту» және жеке өмірін музыка арқылы «сату» туралы ойларынан туындаған «өзін-өзі жек көру» елемін ішінара бейнелейтінін болжайды. Әннің мәтіні өте құпиялы және әсерлі деп есептеледі; Доггеттің сөзімен айтқанда, «тілеулі, бірақ түсіндіруге қарсы тұрады». Осы кезеңдегі көптеген туындылары сияқты, Боуи де әннің мәтінін тікелей түсіндіруден жиі бас тартты; ол кейіннен 1973 жылы Лулуға берудің әділетсіз болғанын айтты, себебі ол өзіндегі «шайтандар мен періштелер» туралы мәселелерді қозғайды (кейін ол «мұның не екенін түсінбегенін» мойындады). Боуи бір кезде әннің «Space Oddity» әнінің жалғасы екенін мәлімдеді, бұл Доггеттің сөзімен айтқанда, «аңтаруға емес, алаңдатуға арналған түсіндірме» болып табылады, өйткені ол мәтінде «Кім біледі? Мен емес» деген сөздерді келтірді. Әннің баяндаушысы екінші куплетте «Мен ешқашан бақылауды жоғалтпадым» деген сөздер «Біз ешқашан бақылауды жоғалтпадық» деп ауыстырылғандай, бір түрлі егізбен кездеседі. Бұдан басқа, оқиға түсіндірілмейді: Джеймс Э. Перон жазғандай, альбомдағы көптеген әндер сияқты, әннің тақырыптары Х.П. Лавкрафттың қорқыныш фантастикалық туындыларымен салыстырылды. Сондай-ақ, мәтін Боуидің отбасылық мәселелерге және бөлінген немесе көптүрлі тұлғаларға қатысты алаңдаушылықтарын көрсетеді және Уильям Хьюз Меарнстың «Антигониш» атты өлеңінен шабыттанған болуы мүмкін: «Мен баспалдақпен көтерілгенде / Мен онда жоқ адамды кездестірдім / Ол бүгін де онда жоқ / Мен оның кетіп қалуын тілеймін». «Ол онда жоқ» деп мәлімдеу арқылы Боуи өзінің серігі «бірден-бір, өте ұзақ уақыт бұрын қайтыс болды» деп сенгенде, жеке тұлғалық дағдарысты «күшейтеді». Пегг «жеке тұлғаның бұзылуы» және «өлімнен қорқу» «The Supermen» әнінің «өлімсіз қайғысына» және «After All» әніндегі «өмірсіздік» және «қайта туу» туралы ойларға «қасіретті қарсылық» көрсетеді деп жазады.
In common with a number of tracks on the album, the song's themes have been compared to the horror fantasy works of H. P. Lovecraft. The lyrics are also cited as reflecting Bowie's concerns with family problems and splintered or multiple personalities and are believed to have been partially inspired by the poem "Antigonish" by William Hughes Mearns: "As I was going up the stair / I met a man who wasn't there / He wasn't there again today / I wish, I wish he'd stay away " By claiming he "wasn't there", Bowie "compounds" the identity crisis while believing his companion "died alone, a long, long time ago." Pegg writes that the "defacement of the individual" and "dread of mortality" provide "grim counterparts" to the "immortal anguish" of fellow album track "The Supermen" and the meditations on "impermanence" and "rebirth" in "After All".
Шығару және қабылдау
"The Man Who Sold the World" әні Боуидің сол аттас үшінші студиялық альбомындағы сегізінші және соңғы трек ретінде 1970 жылы қарашада АҚШ-та және 1971 жылы сәуірде Ұлыбританияда Mercury Records лейблы арқылы жарық көрді. Альбомнан жеке сингл шығарылмаса да, ән 1973 жылы "Space Oddity" және "Life on Mars?" синглдарының B жағы ретінде RCA Records арқылы қайта шығарылды. Боуидің түпнұсқа жазбасы оның ең жақсы әндерінің бірі деп танылды, көптеген адамдар оның құпиялы және мазасыз атмосферасын жоғары бағалады. 2016 жылы Боуидің қазасынан кейін Rolling Stone журналы осы әнді оның 30 ең маңызды әнінің бірі деп атады. 2018 жылы NME журналы Боуидің 40 ең ұлы әндерінің тізімінде "The Man Who Sold the World" әнін 17-орынға қойып, "[Бұл трек] Боуидің әңгімелеу өнерінің классикалық үлгісі ғана емес, сонымен қатар 20 жыл өткен соң оның 90-жылдардағы жаңа өрлеуінің кілттік бөлігі" деп жазды, бұл Нирвананың осы әнді орындауының нәтижесінде болды, ол "Боуидің 80-жылдардың соңындағы сынға ұшыраған альбомдарынан кейін оның мансабының төмен нүктесінде болған кезде" пайда болды. 2020 жылы The Guardian газетінен Алексис Петридис әнді Боуидің 50 ең ұлы әндерінің тізімінде 23-орынға қойып, "Оның ең құпиялы альбомының тайтл-трегі 50 жыл өткен соң да құпиялы, қорқынышты және мазасыз күйінде қалып отыр" деп жазды.
Мұра
Боуидің "Әлемді сатқан адам" әнінің түпнұсқалық жазбасы бірнеше жинақ альбомдарда, соның ішінде The Best of David Bowie 1969/1974 (1997), Best of Bowie (2002), Nothing Has Changed (2014) және Legacy (2016) альбомдарында жарық көрді. Ән, оның бастапқы альбомымен бірге, бірнеше рет ремастерингтелді, оның ішінде 2015 жылы Five Years (1969–1973) жинағының бір бөлігі ретінде. Боуи бұл әнді көптеген рет орындады. Ол 1979 жылдың желтоқсанында американдық телебағдарлама "Saturday Night Live" үшін Клаус Номи мен Джои Ариаспен бірге жазды. Пегг бұл нұсқаны "тамаша" деп атайды. Ол 2000 жылдың жазында Лондонның BBC радио театрында және Гластонбери фестивалінде орындады. Бұл орындардағы қойылымдар Bowie at the Beeb (2000) және Glastonbury 2000 (2018) альбомдарында жарық көрді. Реалити турдегі орындалуы A Reality Tour (2010) тікелей концерттік альбомында ұсынылған. Әнді жүздеген артистер кавер жазды, олардың көптегені кейбір каверлер Боуидің түпнұсқалық жазбасынан асып түсетінін атап өтті. Шотланд әншісі Лулу 1974 жылы Боуи мен Ронсон продюсерлік еткен нұсқаны жазды, ол кейін Ұлыбританияда топ-10 қатарына енді. Шотланд музыканты Мидж Юр 1983 жылғы "Party Party" фильмінің саундтрегі үшін нұсқасын жазды, бірақ ол негізінен 2015 жылғы Metal Gear Solid V: The Phantom Pain видео ойынына енгізілу арқылы танымал болды. 1993 жылы американдық рок-тобы Nirvana әнді MTV Unplugged бағдарламасында орындап, жаңа тыңдаушыларға таныстырды. Лулудың жазбасы туралы Боуи 2002 жылы еске алды: "Мен әлі де [Лулудың] нұсқасына өте жақынмын, бірақ Лулу мен Нирвананың бір әнді каверлегеніне әлі күнге дейін таң қаламын". AllMusic-тің Дэйв Томпсон Лулу, Мидж Юр және Нирвананың жазбалары "әнді Боуидің репертуарындағы ең алдыңғы қатарға қойды" деп мәлімдейді. 1995 жылдың қазан айының соңында микстеуден кейін Ино күнделігіне былай деп жазды: "Бұл толығымен заманауи дыбыстайды. Мен қосымша вокалдар мен сонар сигналын қосып, әнді контурлы етіп бейімдедім". 1995 жылғы осы нұсқаның тікелей жазбалары 2020 жылы Ouvre le Chien (Live Dallas 95) және No Trendy Réchauffé (Live Birmingham 95) концерттік альбомдарында жарық көрді. 1997 жылы Боуидің Earthling турнесі кезінде жазылған тікелей нұсқа 2021 жылы Look at the Moon! альбомында шықты. 2020 жылы Боуидің 73-ші туған күніне орай 1996 жылы Earthling сессиялары кезінде ChangesNowBowie деректі фильмі үшін жазылған бұрын жарияланбаған акустикалық нұсқасы жарық көрді. Rolling Stone журналының Джон Блистайн бұл нұсқаның "жеңілдеу әсерге ие, әйгілі серпентиндік гитара рифтері тұрақты акустикалық шерту мен бірте-бірте күшейетін синтезаторлардың айналасында айналады" деді. Бұл нұсқа 2020 жылдың ақпанында Is It Any Wonder? EP-нің цифрлық нұсқасында және 2020 жылдың тамызында ChangesNowBowie альбомында жарық көрді. Pitchfork журналына жазған Стивен Томас Эрлвайн қайта жазбаны "бірнеше жыл бұрын әнді танымал еткен Нирванаға жасалған ишара" деп сипаттады.
Жазу
Америкалық гранж тобы Nirvana-ның мүшесі Курт Кобейн өзінің күнделіктерінде "The Man Who Sold the World" альбомын өзінің сүйікті 50 альбомының ішінде 45-орынға қойды. Кобейн мен басист Крис Новоселичті осы альбоммен әріптес-домбырашыларының бірі Чад Ченнинг таныстырды, ол қолданылған LP пластинкасын сатып алып, оны кассетаға аударған болатын. Кобейн әннің атауына қызығушылық танытып, оның авторы Боуи екенін білгенде таң қалды. Кейін Nirvana 1993 жылғы 18 қарашада Нью-Йорктегі Sony Music Studios-та MTV Unplugged бағдарламасында осы әнді тікелей орындап жазды және келесі жылы оны MTV Unplugged in New York альбомына енгізді. О'Лири "Smells Like Teen Spirit" сияқты танымал әндерінің акустикалық нұсқаларын орындаудың орнына, топ салыстырмалы түрде сирек кездесетін кавер-версияларды таңдады, соның ішінде "The Man Who Sold the World" әнін, ол сол кезде MTV стандарттары бойынша Боуидің шығарылмаған әні саналды. Кобейн акустикалық гитарасын педальмен басқарылатын фузз-боксқа қосып, гитараның электрлі дыбыс беруін қамтамасыз етті. 1995 жылғы наурыз айында ән Канаданың MuchMusic Countdown тізімінде екі апта бойы 7-орынды иеленді. Видеоклип MTV Europe арнасында да жиі көрсетілді. Nirvana Кобейннің 1994 жылы қайтыс болғанға дейін MTV Unplugged концертінен кейін әнді тікелей эфирде жиі орындады. Кобейннің өлімінен кейін О'Лири тобының "The Man Who Sold the World" әнін орындауы Кобейннің "көшпенді әніне" айналды деп мәлімдеді. 2002 жылы ән Nirvana-ның "best of" жинағына қайта жарияланды. Pitchfork журналының Дуглас Волк пікірінше, ән Nirvana оны каверлегенге дейін "шын мәнінде стандартқа айналмаған". Ол былай деп жазады: "Кобейннің әсерлі вокалы Боуидің мәтінін қараңғылық пен галлюцинациялар әлеміне апарып, Боуидің бастапқы ниетіне жақын болды. [Meat Puppets тобының Cris және Curt Kirkwood] қатысуы, Кобейннің лирикалық айтылуы және өте әсерлі, бірақ сонымен бірге қарапайым дыбысы тыңдаушыларды әсерге түсірді". Боуи Nirvana-ның каверін "шынайы сезіммен орындалған" деп атады, сондай-ақ "осы [каверге] дейін мен Американың музыкалық кеңістігінің бір бөлігі екенімді түсінбедім. Мен Еуропадағы салмағымды сезінемін, бірақ [АҚШ-та] емес" деді. Оның жарық көргеннен кейін Боуи өзінің нөмірін орындағанда, "кейін келіп, "Сіздердің Nirvana әніңізді орындауыңыз керемет" дейтін жастарға тап болатынмын. Мен ойлаймын, "Сенің нең бар, кішкентай балдырған!" Rolling Stone журналы: "Егер жақсы кавердің белгісі - адамдардың оның кавер екенін тіпті білмеуі болса, онда Nirvana жақсы жұмыс жасады" және "Кобейн қайтыс болғаннан кейін ән жаңа мағынаға ие болды. Бұл әлемді қолында ұстаған, бірақ одан бас тарған адам еді". Журнал Nirvana нұсқасын ең үздік кавер әндері бойынша оқырмандар сауалнамасында бірінші орынға қойды. Курт Кобейннің 50 жылдық мерейтойына орай 2017 жылы Phonographic Performance Limited Ұлыбританиядағы теледидар мен радиода ең көп орындалған жиырма Nirvana әнінің тізімін жариялады; "The Man Who Sold the World" алтыншы орынды иеленді. 2013 жылы Nirvana Live and Loud видео альбомында әннің электр гитарада орындалған нұсқасы пайда болды, ол сонымен қатар 2019 жылы цифрлық және винил түрінде шығарылды. Содан кейін сол жылы, олардың MTV Unplugged концертіне дайындалу кезіндегі репетициясы альбомның 25 жылдығына арналған цифрлық және винилдік нұсқаларында жарық көрді, бұрын ол тек 2007 жылы шыққан DVD нұсқасында ғана қолжетімді болған. 2020 жылдың 4 қаңтарында Nirvana-ның тірі қалған мүшелері Бекпен вокалмен және Сент-Винсентпен гитарамен бірлесіп, әнді The Art of Elysium ұйымдастырған жылдық Heaven галасы үшін өткізілген қайырымдылық шарасында орындады.