Көне Канан діни орындары: Биік жерлер мен құрбандық алаптары

Кіріспе

Б.з.д. 1-мыңжылдыққа дейінгі канаандық киелі орны

Биік орындар (במות, жекеше במה bamā) – діни құралдармен жабдықталған қарапайым төбелік құрылыстар: платформалар, құрбандық шалу орындары, тік тұрған тастар және тас үйінділері жиі кездеседі. Ашық алаңдағы киелі орындармен және қасиетті ағаштар немесе тоғайлармен бірге, олар ежелгі Таяу Шығыста ең көп көрінетін діни орындардың бірі болған. Олар ең кеш дегенде ерте қола дәуірінде пайда болған.

Еврей Киелі кітап

Еврей жазбалары мен қазіргі кездегі қалдықтардан мұндай ғибадат орнының сыртқы түрі туралы жақсы ой қалыптастыруға болады. Ол көбінесе қаланың үстіндегі төбеде орналасқан, мысалы, Рамадағыдай (Самуил 9:12–14 (HE)); онда стела (матцева), құдайдың тақтысы және Ашера бағанасы (Ашераның құрметіне аталған), бұл орынды қасиетті деп белгілеген және өзі де ғибадат нысаны болған; құрбандық шалуға арналған тас алтарь (מִזְבֵּחַ mizbeḥ "сойылатын орын"), көбінесе үлкен және тасқа қашалған немесе кесілмеген тастардан салынған (Шығу 20:21 (HE)), онда құрбандықтар өртелетін; су сақтауға арналған цистерна және, мүмкін, құрбандарды дайындау үшін төмен тас үстелдер; кейде құрбандық тойлары үшін зал (לִשְׁכָּה lishkah) да болған. Ежелгі израильдіктер дінінің орталығы осы орындар еді; мерекелерде немесе уәде беру үшін израильдіктер үйден алыс орналасқан белгілі қасиетті орындарға сапар шегуі мүмкін, бірақ әдетте құрбандықтар өз қалаларындағы бамахада шалынатын. Ежелгі израильдіктердің мәдениеті аммониттер, едомдықтар және моавтықтардағыдай мәдени құрамымен ұқсас болды, сондықтан Киелі кітапта Урға жасалған кейінгі сілтемелерге қарамастан, израильдіктер федерациясы Қанаанда жаулап алу арқылы емес, дамыған болуы мүмкін және жергілікті ата-бабалардан биік орындардың мәдени тұжырымын мұра еткен. Қанаандықтар биік орындарды ʼĒлмен байланыстырса, ерте израильдіктер Яхвеге табыну үшін оларды Яхве мен ʼĒлдің бірігуіне байланысты ұқсас мағынада қолданған. Бұл Киелі кітапта Яхвеге Ель, Эль-Шаддай, Элохим және Эльйон сияқты атаулардың жиі қолданылуынан көрінеді, ал YHWH есімді айтуға тым қасиетті деп есептелген. Бұл Ельге негіделген атаулар ʼĒлдің түпнұсқа есімінен және "Құдайдың ұлы", "Құдайдың періштесі" немесе "Алланың ең жоғарғысы" деген мағынаны білдіретін ежелгі қанаандық атаулардан шыққан болуы мүмкін. Осылайша, биік орындарды израильдіктер мен қанаандықтардың екеуінің де жергілікті дамуы деп қарастыруға болады, бірақ Еврей Киелі кітабының ең көне мәтіндері жазылған кезде биік орындар аводх зерех деп саналды, яғни қанаандық пантеонмен байланысты шетелдік ғибадат. VIII ғасырдың пайғамбарлары халықтық дінді бұзылған және адал деп сынап, адал емес адамдар ғибадат арқылы Құдайдың құрметін сатып ала алады деген қате ойды қалыптастырады деп айыптады, бірақ олар бұл жағынан Израильдің биік орындары мен Иерусалимдегі ғибадатхана арасында ешқандай айырмашылық жасамады. (Амос 5:21 (HE) және келесі аяттар; Ошия 4:1–19 (HE); Ишаядан бастап.) Ошия бүкіл культті таза пұтқа табынушылық деп айыптады – израильдіктердің адал болмауынан туған қанаандық Баалға табыну. Мұсаның Заңды қайталау кітабының 12:1–32 (HE) аяттарындағы негізгі заң Иерусалимдегі ғибадатханадан басқа барлық жерде құрбандық шалуға тыйым салады; осы заңға сәйкес Жосия б.з.д. 621 жылы өзінің патшалығындағы алтарларды (bmoth) қиратып, арамдады (Яхве Иерусалимде тұрақты ғибадатхана салынбай тұрып ғибадат етілген) және олардың діни қызметкерлерін Иерусалимге күштеп әкелді, онда олар ғибадатхана қызметінде төменгі дәрежеде болды.

From the Hebrew Bible and from existing remains a good idea may be formed of the appearance of such a place of worship. It was often on the hill above the town, as at Ramah (Samuel 9:12–14 (HE)); there was a stele (matzevah), the seat of the deity, and a Asherah pole (named after the goddess Asherah), which marked the place as sacred and was itself an object of worship; there was a stone altar (מִזְבֵּחַ mizbeḥ "slaughter place"), often of considerable size and hewn out of the solid rock or built of unhewn stones (Exodus 20:21 (HE)), on which offerings were burnt; a cistern for water, and perhaps low stone tables for dressing the victims; sometimes also a hall (לִשְׁכָּה lishkah) for the sacrificial feasts. Ancient Israelite religion was centred on these sites; at festival seasons, or to make or fulfil a vow, an Israelite might journey to more famous sanctuaries at a distance from home, but ordinarily offerings were made at the bamah of his own town. with an ethnic composition similar to that in Ammon, Edom and Moab,

The culture of ancient Israelite sites was extremely similar to that of other Canaanite sites, with the most significant difference being the worship of Yahweh, so in spite of late Biblical references to Ur, it is probable that the Israelite federation evolved in situ in Canaan, rather than by conquest of a foreign nation, and inherited the cultural concept of high places from indigenous ancestors. While Canaanites associated high places with ʼĒl, early Israelites used them for worship of Yahweh in an equivalent sense due to the conflation of Yahweh with ʼĒl. This can be seen in the frequent Biblical references to Yahweh with terms such as El, El Shaddai, Elohim, and Elyon, instead of YHWH, which was considered too holy to speak aloud. These El based terms are likely derived from the original personal name of ʼĒl and from ancient Canaanite titles meaning "son of God," "angel of God," or "God most high." Consequently, high places can be seen as an indigenous development of both the Israelites and the Canaanites, but by the time of the composition of the Hebrew Bible's oldest texts, high places were considered avodh zereh, foreign worship associated with the Canaanite pantheon. The prophets of the 8th century BCE assail the popular religion as corrupt and licentious and as fostering the monstrous delusion that immoral men can buy the favour of God by worship, but they make no distinction in this respect between the high places of Israel and the temple in Jerusalem. (cf. Amos 5:21 (HE) sqq. ; Hosea 4:1–19 (HE); Isaiah to sqq.) Hosea stigmatizes the whole cultus as pure heathenism—Canaanite Baal worship adopted by apostate Israel. The fundamental law in Deuteronomy 12:1–32 (HE) prohibits sacrifice at every place except the temple in Jerusalem; in accordance with this law Josiah, in 621 BCE, destroyed and desecrated the altars (bmoth) throughout his kingdom (where Yahweh had been worshipped since times before a permanent singular Temple at Jerusalem was erected) and forcibly removed their priests to Jerusalem, where they occupied an inferior rank in the temple ministry.

Қазіргі яһуди діні

Яһуди синагогтарында "Жоғарғы орын" (бима; сондай-ақ бема) – Тауратты оқып беретін көтеріңкі алаң. Ол дәстүрлі түрде Иерусалим ғибадатханасында орнатылған, жеті жыл сайын Хакхель рәсімінде, Шатыр мерекесінде патшаның Таурат оқитын алаңынан пайда болған (Екінші заң 31:10–13 (HE)). Бима православие синагогтарының ортасында, ал реформа синагогтарының алдында орналасқан. Бима сөзі көне грек тіліндегі "бема" (βῆμα) деген көтеріңкі алаңды білдіретін сөзден шыққан болуы мүмкін, ал оның Библиядағы "бама" сөзімен ұқсастығы кездейсоқ.

Шығыс православие мен Шығыс католицизмі

Шығыс православие шіркеуінде және Шығыс католик шіркеулерінде Жоғары орын – шіркеудің киелі үстелінің (алтаның) артында, шіркеудің киелі үйінің апсидасының ортасында орналасқан кафедраның (епископ тағының) орналасқан жерін атау үшін қолданылады. Ірі шіркеулерде нақты көтеріліс болуы мүмкін, бірақ кіші шіркеулерде оған орын жетпейді. Кафедраның екі жағында діни қызметкерлердің пайдалануына арналған синтрон – басқа орындықтар немесе скамьялар орналасқан. Кез келген православиелік және Шығыс католик шіркеуінде, тіпті собор болмаса да, мұндай Жоғары орын болады. Жоғары орын термині сондай-ақ, әдетте антименсия мен Евангелие кітабы сақталатын Киелі үстелдің орталық бөлігін де білдіреді. Құдайлық литургия қызметін өткізу үшін тостаған және дискос (патень) ғана осы орынға қойылуы мүмкін. Әртүрлі Крест мерекелерінде крест және базилик бұтақтары салынған, аер (литургиялық жамылғы) жабылған табақ Киелі үстелдің Жоғары орнына қойылады, содан кейін процессиямен шіркеудің ортасына дейін әкелінеді. Қасиетті жұма күні Эпитафион Киелі үстелге қойылады, содан кейін оны шіркеудің ортасындағы "құрметке" белгіленген жерге, имандылар құрмет көрсету үшін әкеледі. Пасхалық тілсіздік кезінде бұл Эпитафион қасиетті есіктер арқылы әкелініп, қайтадан Киелі үстелдің Жоғары орнына қойылады, ол Аспанға көтерілуге дейін сонда қалады.