Кіріспе
Қазақ саясаткері (1961–2015)
Ол Қазақстанның салық полициясының бастығы, Қазақстанның КГБ-ның мұрагері – Қазақстанның Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасының орынбасары, Австриядағы елші және сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары болды. Осы мемлекеттік лауазымдарда қызмет еткен кезінде Әлиев банк, мұнай өңдеу, жаңалықтар құралдары, телекоммуникация және ауыл шаруашылығы тауарлары салаларында зор байлық жинады. Алматы қаласында дүниеге келген. 2007 жылдың ақпан айында ол екінші рет Австриядағы және Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымындағы Қазақстан елшісі болып тағайындалды, бірақ кейін қызметінен алынып, дипломатиялық иммунитетінен айырылды. 2007 жылдың маусымына дейін Әлиев Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың үлкен қызы Дариға Назарбаеваға үйленген болатын. Интерполдың оны тұтқындау ордерінен қашу үшін Мальтада жасырынғаннан кейін және Кипр азаматтығын алуға тырысқаннан соң, Әлиев 2014 жылдың маусым айында Австрия билігі тарапынан ұсталды. Оған қатысты айыптаулардың ішінде адам ұрлау және кісі өлтіру де бар. Сот процесіне дейін Йозефштадт түрмесіне қамалды және өзін-өзі өлтіру қаупі бар екендігіне байланысты қатаң бақылауға алынды. Қазақстан басшылығымен арасы суықтанғаннан кейін өзін диссидент ретінде көрсеткен Әлиев өзінің кінәлі емес екенін және оған тағылған айыптаулардың саяси себептермен байланысты екенін мәлімдеді.
He was chief of Kazakhstan's tax police, deputy chief of the KNB state security service (Kazakhstan's successor to the Soviet KGB), ambassador to Austria, and first vice foreign minister. While serving in those government posts, Aliyev amassed a fortune in the banking, oil refining, news media, telecommunications, and agricultural commodities sectors. He was born in Almaty. In February 2007, he was appointed to his second tour as Kazakhstan's ambassador to Austria and to the Organization for Security and Cooperation in Europe, before being relieved of his post and losing his diplomatic immunity. Until June 2007, Aliyev was married to Dariga Nazarbayeva, the eldest daughter of Kazakh President Nursultan Nazarbayev. After hiding in Malta to avoid an Interpol warrant for his arrest, and attempting to gain Cypriot citizenship, Aliyev was taken into custody in June 2014 by Austrian authorities on charges that include kidnapping and murder. He was jailed at the Josefstadt prison pending trial, and was placed under watch as a suicide risk. Aliyev, who portrayed himself as a dissident after falling out with Kazakhstan's leadership, said that he was not guilty and the charges against him were politically motivated.
Ақшаны адалдандыру
Алиевтің ақшасы екі офшорлық компанияға, A. V. Maximus SA және Argocom Ltd, екеуі де Британдық Виргин аралдарында тіркелген. Одан кейін ақша олардың бас компаниясы – A. V. Maximus Holding AG компаниясына жіберілді. A. V. Maximus SA компаниясының Британдық Виргин аралдарындағы филиалы 24,8 миллион евро мен 91,4 миллион АҚШ долларын, ал Argocom 15,6 миллион евро алды. Ақша, басқа да еншілес компаниялардың арасында Armoreal Trading GmbH және S. T. A. R. T Management consulting GmbH компанияларына бағытталды. Осы еншілес компаниялар арасындағы қарыздар кейіннен Metallwerke Bender Rhineland компаниясына жіберілді, олардың бір бөлігі ITR Information Technology GmbH арқылы жіберілді. Metallwerke Bender Rhineland (MBR) кейіннен оны Armoreal Trading арқылы қайтарып берді, соңында A. V. Maximus SA компаниясына жетті. Ақша A. V. Maximus SA-ға инвестициялардың түрінде қайтарылды, бұл оны A. V. Maximus Holding AG арқылы A&P Power Ltd компаниясына заңды түрде аударуға мүмкіндік берді. A&A Power, Невисте тіркелген A&P Power Holdings Ltd компаниясына тиесілі. Алиев екінші әйелі Эльнара Шоразовамен бірге Мальтаға көшіп барды; олар ақшаны жылыстату желісін таратып, қайта ұйымдастыруға кірісті. MBR 2010 жылғы наурыз айында Дубайдегі компанияға сатылды. Armoreal Trading 2010 жылғы желтоқсанда таратылды, ал австриялық Veitlissen компаниясы A&P Power Ltd компаниясына 2,4 миллион евро аударды. 2011 жылғы наурыз айында A. V. Maximus Holding компаниясы A&P Power Ltd компаниясына сатылып, Zurich Asset Management деп қайта аталды. 2005 жылы Wiesbaden қаласына Armoreal Trading компаниясының күдікті қарыздық операциялары туралы хабарланғаннан кейін бұл схемаға қатысты тергеу басталды.
Азаптау
Алиев Әкежан Қажегелдиннің екі күзетшісін мемлекеттік төңкеріс жасауға мойындату үшін азаптады деген айып бар. Ибраев пен Афанасенко есімді екі адам 2000 жылдың сәуірінде Әлиевтің оларды 48 сағат бойы Қажегелдиннің Назарбаевқа қарсы Қазақстанда төңкеріс жоспарлап отырғанын мойындауға мәжбүрлеу үшін азаптағанын хабарлады.
Өлтіру
Әлиев 2006 жылғы ақпанда қазақстандық оппозиция жетекшісі Алтынбек Сәрсенбаевты өлтірді деген айып тағылды, деп мәлімдеді Қазақстан прокуратурасы. 2013 жылғы желтоқсанда прокуратура Әлиевтің Сәрсенбаевты өлтіруге бұйрық бергені туралы қорытынды жариялады. 2014 жылғы қаңтарда прокуратура Әлиевке және Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің бұрынғы төрағасы Алнус Масаевқа қарсы жаңа қылмыстық іс қозғау туралы ұсыныс енгізді, бұл іс оппозиция жетекшісінің және оның қауіпсіздік күзетшісінің, адвокатының өлтірілуіне қатысқандарымен байланысты болды. Сонымен қатар, Әлиев 23 жастағы тележүргізуші Анастасия Новикованы да азаптап өлтірді деген хабар бар. Хабарламаларға сәйкес, Новикованың отбасы 2004 жылы одан хабарсыз кеткен, бірақ 26 шілдеде 2007 жылы жоғалғаны туралы хабарлауға дейін үш жыл күтті. Новикова мен оның отбасы арасында алынған хаттар оның қызының әкесі Әлиев екенін көрсетті. Новикова Венадағы Қазақстан елшілігінің қызметкері Данияр Эстенге үйленген, бұл Әлиевтің қарым-қатынасын жасыру үшін жасалған деп хабарланды. Новикова туғаннан кейін көп ұзамай қызынан айырылды. Әлиев өзіне тағылған айыптауларды жоққа шығарып, олардың саяси себептермен жасалғанын мәлімдеді.
Ақылы төлемдер
Әлиев "Нұрбанк" банкінің басшыларының өлтірілуіне қатысты тергеу жүргізіліп жатқанда Австрияға қашып кетті. Тұтқындалғанға дейін ол 2007 жылдың 9 ақпанында Австриядағы Қазақстанның жаңа елшісі болып тағайындалды, бұл елден оны шығарып жіберудің әдепті жолы болды. Австрияда болған кезде Әлиев алдағы Қазақстан сайлауына кандидат екенін жариялады және қазіргі Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевты сынады. 2007 жылдың мамыр айында Әлиевтің қызметіне қатысты толық ішкі қазақстандық тергеу басталды. Хабарларға сәйкес, 2013 жылдың қараша айында Әлиев Кипрде жарамсыз есепшоты бар банк шотын ашуға тырысты, бұл туралы билік органдарына хабар берілді. Келесі қаңтарда Еуропалық парламенттің екі депутаты Еуропалық комиссарға Eurojust және Europol қылмыстық тергеуге көмектесу үшін шақырды. 2013 жылы Әлиевтің австриялық паспорты Австрияның Ішкі істер министрінің шешімімен жойылды. Оның адвокаты тұтқындалуды растап, оның 2014 жылдың 5 маусымында сағат 23:00-де әуежайға бара жатқанда болғанын айтты. Олардың веб-сайтына сәйкес, жоба – "ешқандай ресми ұйымдық байланысы жоқ" "бейресми халықаралық әлеуметтік желі жобасы". Әлиев Новикова үшін әділет іздеушілерді Қазақстанның құпия қызметтерінің агенттері деп айыптады.
Қиындыққа ұшырау
Әлиев өзіне тағылған барлық айыпты жоққа шығарды. Хабарларға сәйкес, ол Қазақстан үкіметі тарапынан қудаланды деді және одан кейін іздеп келетіндердің "Қазақстанмен байланыста екенін" айтты. Ол сол сұхбатта барлық айыптаулардың "бастысымен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің жетекшілері, бас прокурор, ішкі істер министрі және министрліктердің билік блогы жасағанын" мәлімдеді.
Skype арқылы қоңырау шалу
Алайда, Die Presse газетінің хабарлауынша, австриялық билік оның сөздерін жоққа шығаратын Skype қоңырауларын анықтаған. Алынған қоңырауларда екі «Нұрбанк» банкі басшысының жоғалуы және олардың денелерінің қайда екені талқыланған. Сонымен қатар, олардың жоғалуы кезіндегі оның алибиі де сөз болған. Әлиевтің жақтасы, бұрынғы ҚҰБ басшысы Мұсаев та 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Әлиев пен Мұсаев Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің келесі баптары бойынша кінәлі деп танылды: 168-бап, 1-бөлім – «Билікті күшпен басып алу», 235-бап, 4-бөлім – «Ұйымдасқан қылмыстық топ құру және басқару», 172-бап, 4-бөлім – «Мемлекеттік құпияларды заңсыз алу, жария ету», 176-бап, 3-бөлім – «Біреудің мүлкін жымқыру», 251-бап, 3-бөлім – «Қару, оқ-дәрі және жарылғыш заттарды заңсыз айналысу», 255-бап, 4-бөлім – «Оқ-дәрі және жарылғыш заттарды ұрлау», сондай-ақ 380-бап, 2-бөлім – «Қызметтік өкілеттіктің теріс пайдалануы». 2011 жылғы 17 маусымда Венаның қылмыстық істер жөніндегі аймақтық соты Қазақстанның экстрадициялық талабын қабылдамады, себебі Әлиевтің Қазақстанда саяси себептермен қудаланбайтынына күмәні болмады. Қазақстан Алматы аудандық соты мен Ақмола әскери сотының (жоғарыда көрсетілгендей) бұрынғы үкімдерін орындау үшін экстрадиция сұрады. 2013 жылы Әлиев «Заңдағы Құдай әкесі» атты кітабын шығарды, онда Назарбаевты оппозиция көшбасшыларын өлтіруге жауапты деп айыптады. «Бүгін мен ажырасқандығым туралы хабарлама алдым», - деді Әлиев. «Түн ортасында сағат он бесте олар менің үйімнің қоршауы арқылы факс жіберді. Олар тіпті құжаттағы қолтаңбамды да жасап алды». Әлиевтің Назарбаевтың үлкен қызы Даригадан үш баласы болды. «Мен әйеліммен телефонда сөйлестім», - деді Әлиев, әйелінің ажырасу туралы өтінішін көрсететін құжаттарды көрсетіп. «Ол: «Әкем маған қатты қысым көрсетті, мен ештеңе жасай алмадым», - деді». Олардың ұлы Айсултан Назарбаев (1990 жылғы 26 тамыз – 2020 жылғы 16 тамыз) Нұрсұлтан Назарбаевтың ашық сынышысы болды. Ол әкесінің байлығын мұрагерлікке алмағанын, себебі оның байлығын Дарига және Алнур Мұсаев (Альнур Мусаев деп те жазылады) ұрлағанын айтты. «Панама құжаттарында» Нұралы Әлиевтің Ұлыбритания Виргин аралдарында тіркелген «Альба Интернешнл» және «Балтимор Альянсы» арқылы көп мөлшерде байлығы бар екені анықталды. 2020 жылдың көктемінде Лондондағы Ұлыбритания соты оған Панама, Нидерланд Антиль аралдары және Ангильяда тіркелген үш фирмамен байланысты 100 миллион доллардан астам байлығының заңды тегін дәлелдеуді бұйырды. Ол Аида Бериковна Имашеваға (1984 ж.т.), Берик Имашевтың қызына үйленген. 2018 жылғы 23 маусымда олардың қызы Венера (2001 ж.т.) Дален Чайжунусовқа (1995-1996 ж.т., Алматы), Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің заң факультетін бітірген, үйленді. Әлиев австриялық паспортты ұстаған көмекшісі Эльнара Шоразоваға үйленді және оның Шораз фамилиясының еркек түрін өз аты ретінде қабылдады. Екеуі Мальтаға қашып кетті, онда Мальта үкіметі 2014 жылдың наурыз айында Еуропалық ақшаны жымқыру туралы айыптауларға байланысты олардың активтерін тәркіледі. 2014 жылдың маусым айында Әлиев австриялық билікке өзі тапсырды. Эльнарамен бір ұлы бар. Рахат Әлиев Венадағы жеке камерасында өлі күйде табылған. Ресми мәліметтерге сәйкес, Әлиев өз-өзіне қол жұмсаған. Алайда оның адвокаты Клаус Айнэдтер өлімге күдікпен қарады және толыққанды тергеуді күтті. «Менің бұл оқиғаға күмәнім бар, бірақ ешкімді кінәлауға асықпаймын. Мен кеше онымен кездестім. Өзін-өзі өлтіру қаупі туралы сөз болған жоқ», - деді Айнэдтер. Австрияның Әділет министрлігі Рахат Әлиевтің түрмеде өз-өзіне қол жұмсағанын ресми растады. Содан кейін Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Қазақстан Республикасының құқық қорғау органдары Әлиевтің өліміне қатысты тергеуге қатысуға талап еткенін хабарлады. 2016 жылғы тәуелсіз сараптамада оның өзін-өзі өлтіргені жоққа шығарылды және оның денесінде тұншығу белгілері табылды.
Саяси көзқарастар
2006 жылы Әлиев Қазақстанда "британдық үлгідегі" конституциялық монархия құру қажеттігін айтты, оның пікірінше, бұл елге тұрақтылық пен либералды демократияны әкелер еді. Әлиевтің сөзіне қарағанда, 1991 жылы тәуелсіздік алғанда, КСРО ыдыраған кезде, Қазақстан республикалық үкімет формасын қабылдау арқылы өзінің дәстүрлеріне қайшы келді.