Кіріспе

Такельма (сонымен қатар Дагельма) – Солтүстік Американың жергілікті халқы, бастапқыда Орегон штатының оңтүстік-батысындағы Rogue аңғарында қоныстанған. Олардың көптеген ауылдары Рог өзенінің жағасында салынған. "Такельма" атауы "(Өзен) бойындағылар" деген мағынаны білдіреді.

Тарих

Текелманың өмір салты туралы Орегонның басқа аймақтарындағы және солтүстік Калифорниядағы көршілеріне қарағанда аз мәлім. Олардың отаны американдық шекара тарихының соңында евроамерикалықтармен қоныстанды, себебі оны қоршаған таулы аймақ қорғады. Бірақ отарлау басталғаннан кейін, ол жылдам дамыды. 1852 жылы алтынның табылуы аймаққа алғашқы ақтардың қоныстануына себеп болды. 1856 жылы аман қалған текелмалар резервацияға жіберілді. Отарлаушылар мен жергілікті тұрғындар бұл аймақта төрт жылдан да аз уақыт бірге өмір сүрді. Текелма аумағы Рог өзенінің жағасындағы Рог аңғарының ең ауылшаруашылыққа қолайлы бөлігін қамтығандықтан, олардың құнды жерлері 19-ғасырдың ортасында евроамерикалық қоныстанушылармен басып алынып, қоныстандырылды. Көбінесе, осы жаңа келгендердің ешқайсысы да өздерінің түпкілікті көршілері туралы білуге қызығушылық танытпады және оларды қауіпті кедергі деп санады. Олар тек қақтығыстарға қатысты өз көзқарастарын жазды, текелма туралы аз мәлімет қалдырды. Текелмаға жақын, бірақ Шэстан және Рог өзені атабаскандары сияқты маргиналды және қиын жерлерде тұратын үндістер отарлау кезеңінен өздерінің мәдениеттері мен тілдерімен аман қалды. Оңтүстік-батыс Орегондағы қоныстанушылар мен түпкілікті халықтар арасындағы қақтығыстар күшейіп, Рог өзендері соғыстары деп аталды. Нейтан Доутит оңтүстік Орегон үндістерімен ақтар арасындағы бейбіт кездесулерді зерттеді, оларды "мәдени делдалдар" қатысқан "орталық жер" қарым-қатынастары деп сипаттады. Доутит мұндай "орталық жер" байланысы болмаса, текелма және басқа оңтүстік Орегон үндістері көшірілудің орнына жойылған болар еді деп санайды. 1856 жылы АҚШ үкіметі Рог үнді соғысынан аман қалған текелмаларды жаңбырлы солтүстік Орегон жағалауындағы жағалау үндістерінің резервациясына (қазіргі Силец резервациясы) күштеп көшірді, бұл олар білген құрғақ емен және шапараль аймағынан мүлдем өзгеше орта болды. Көптеген адамдар Силец резервациясына және қазір Орегонның Гранд-Ронде қауымдастығының Біріккен тайпалары ретінде бар Гранд-Ронде үнді резервациясына бара жатқанда қайтыс болды. Көптеген адамдар резервацияларда аурудан, үмітсіздіктен және жеткіліксіз тамақтан қайтыс болды. Резервация агенттері аман қалған текелмаларға шаруашылық дағдыларын үйретті және олардың өз тілдерінде сөйлеулерін ұстап қалды, олардың өнімді өмір сүруіне ең жақсы мүмкіндік пайдалы дағдыларды және ағылшын тілін үйренуден тұрады деп сенді. Резервацияларда текелмалар әртүрлі мәдениеттердің түпкілікті американдықтарымен бірге өмір сүрді; және олардың резервация ішінде де, одан тыс жерде де басқа мәдениеттердің адамдарымен аралас некелері текелма тілі мен мәдениетінің текелма ұрпақтарына берілуіне кедергі келтірді. Текелма халқы антропологтар оларды сұраққа түсіріп, олардың тілі мен өмір салты туралы ақпаратты жазып алғанға дейін көп жылдар бойы жер аударылуда болды. Тілшілер Эдвард Сапир және Джон Пибоди Харрингтон текелма ұрпақтарымен жұмыс істеді. 1980 жылдардың соңында текелма басшысы Джордж Харнидің немересі Агнес Бейкер Пилгрим текелманың ең маңызды өкілі ретінде танылды. "1994 жылы Апплегейт өзенінің жағасында текелма халқы бір жарым ғасырдан бері алғаш рет қасиетті лосось рәсімін өткізді. 2000 жылдан бастап Текелма тайпааралық жобасы тамақ, дәрілік және тоқу үшін қолданылатын өсімдіктерді дәстүрлі күйдіру және кесу әдістері арқылы қалпына келтіруге тырысты". 2010 жылғы санақта 16 адам текелма тегінен екенін мәлімдеді, олардың 5-і толыққанды текелма болды.

Қоршаған орта және бейімделу

Такельман халқы аңшы-жинаушылардың орнына, көптеген антропологтардың пікірінше, дәлірек аталатын жинаушылар ретінде өмір сүрді. Олар өсімдіктер мен жәндіктерді жинап, балық аулап, аң аулады. Такельмалар тек бір ғана егін өсірді – жергілікті темекі (Nicotiana biglovii). Такельмалар туысқан ерлер мен олардың отбасыларынан құралған шағын топтарда өмір сүрді. Орегонның оңтүстік-батысының ішкі аймағында айқын маусымдар бақыланады, ал ежелгі Такельмалар осы маусымдарға бейімделіп, көктем, жаз және күздің басында қысқа дайындалу үшін азық-түлік жинап, сақтады. Олардың ауылдары жиналған Рог өзені оларды лосось және басқа балық түрлерімен қамтамасыз етті. Ежелгі лососьтың көптігі туралы әңгімелер бар. Лососьті көп мөлшерде аулауға жұмсалатын күшті еңбек, оның ішінде ерлердің торлар мен сүңгілермен аулауы, ал әйелдердің тазалауы мен кептіруі, лососьтың мол болған жылдары Такельма халқына жыл бойына протеинге толы тамақ беруге мүмкіндік берді. Лосось диетасын лососьтың нашар жылдары аңдар – бұғы, елік, сусар, аю, антилопа және бигхорн қойы (соңғы екі түрі қазір жергілікті жерде жойылған) толықтырып немесе алмастырды. Кішкентай сүтқоректілер, мысалы, қаскыр, қоян және тышқандар, ерлер мен әйелдердің екеуі де тұзаққа түсіре алатын. Сары жегіш личинкалары мен шегірткелер де калория көзі болды. Такельма диетасындағы шектеуші фактор – көмірсулар, себебі балық пен аң май мен протеинге толы болды. Денсаулық үшін қажетті көмірсулар мен дәрумендерді алу үшін Такельмалар әртүрлі өсімдіктерді жинады. Алайда, оңтайлы жинау теориясына сәйкес, бұл теория адамдардың, басқа тіршілік иелері сияқты, қандай тамақ жеу керектігін оны алуға жұмсалған еңбекке шаққанда ең жоғары тағамдық құндылықты беретін нәрсеге қарай шешетінін көрсетеді, Такельмалар стратегиялық түрде екі өсімдік тағамына назар аударды: жаңғақ және камас, сонымен қатар камассия деп те аталады. Олар Рог өзені аймағындағы екі емен түрінен – Орегон ақ еменінен және Калифорния қара еменінен жаңғақ жинады. Бұл тағамдар қол жетімді болмаған кезде немесе диетаның әртүрлілігі үшін Такельма әйелдері жергілікті шөптер мен талдың тұқымдарын (Madia elegans) жинап, өңдеп, тамырларды қазып, кішкентай жемістерді жинады.

Тұрғын үйлер

Қыс айларында такельмалар жартылай жерге көмілген үйлерде тұратын, олардың негізін жылуды сақтайтын топырақ құрайтын, ал үстіне тік орнатылған қант шыршасының тақтайларынан қабырғалар қаланған. Кедейлер ағаш тіректермен және қабықтан жасалған үйлерде де тұратын, оларды топырақ пен құрғақ жапырақтармен жылуды сақтау үшін жақсы орап алатын. Әдетте тақтайлар екі 6 фут биіктіктегі тік тіректерге тіреліп, оларды көлденең орталық тірек ұстап тұратын. Өрт орнының жанына қамыс төсеніштері төселген, ал төбеде желдету үшін тесіктер болған. Такельма үйлерінің құрылысы шығыстағы Кламат және Модок халықтарының жартылай жерге көмілген үйлерімен ұқсас болды, олар Пето Пенотиан тілдерінің отбасына жататын еді, сондай-ақ оңтүстіктегі Шастаның әртүрлі Шастан тілдерінде сөйлейтін (бұл тілдер қасиетті Хокан отбасының бір бөлігі болуы мүмкін) үйлермен де ұқсастықтарға ие болды. Бір тарихи мәліметте төртбұрышты, тақтайдан жасалған ғимарат 100 адамға сыйымды болғандығы айтылады, бірақ аймақтағы археологтар көбінесе одан әлдеқайда кіші тұрғын үйлердің қалдықтарын табады. Жаз айларында такельмалар бұтадан жасалған үйлерде тұратын немесе олардан толығымен бас тартатын.