Такелма халқы: Өзен бойындағы өмір және трагедиясы
Takelma
Такелма тайпасы – Орегонның оңтүстік-батысындағы Рог өзені маңында қоныстанған ежелгі халық. Өмір салты туралы ақпарат аз, бірақ географиялық орны ерекше.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Такельма (сонымен қатар Дагельма) – Солтүстік Американың жергілікті халқы, бастапқыда Орегон штатының оңтүстік-батысындағы Rogue аңғарында қоныстанған. Олардың көптеген ауылдары Рог өзенінің жағасында салынған. "Такельма" атауы "(Өзен) бойындағылар" деген мағынаны білдіреді.
The Takelma (also Dagelma) are a Native American people who originally lived in the Rogue Valley of interior southwestern Oregon. Most of their villages were sited along the Rogue River. The name Takelma means "(Those) Along the River".
Тарих
Текелманың өмір салты туралы Орегонның басқа аймақтарындағы және солтүстік Калифорниядағы көршілеріне қарағанда аз мәлім. Олардың отаны американдық шекара тарихының соңында евроамерикалықтармен қоныстанды, себебі оны қоршаған таулы аймақ қорғады. Бірақ отарлау басталғаннан кейін, ол жылдам дамыды. 1852 жылы алтынның табылуы аймаққа алғашқы ақтардың қоныстануына себеп болды. 1856 жылы аман қалған текелмалар резервацияға жіберілді. Отарлаушылар мен жергілікті тұрғындар бұл аймақта төрт жылдан да аз уақыт бірге өмір сүрді. Текелма аумағы Рог өзенінің жағасындағы Рог аңғарының ең ауылшаруашылыққа қолайлы бөлігін қамтығандықтан, олардың құнды жерлері 19-ғасырдың ортасында евроамерикалық қоныстанушылармен басып алынып, қоныстандырылды. Көбінесе, осы жаңа келгендердің ешқайсысы да өздерінің түпкілікті көршілері туралы білуге қызығушылық танытпады және оларды қауіпті кедергі деп санады. Олар тек қақтығыстарға қатысты өз көзқарастарын жазды, текелма туралы аз мәлімет қалдырды. Текелмаға жақын, бірақ Шэстан және Рог өзені атабаскандары сияқты маргиналды және қиын жерлерде тұратын үндістер отарлау кезеңінен өздерінің мәдениеттері мен тілдерімен аман қалды. Оңтүстік-батыс Орегондағы қоныстанушылар мен түпкілікті халықтар арасындағы қақтығыстар күшейіп, Рог өзендері соғыстары деп аталды. Нейтан Доутит оңтүстік Орегон үндістерімен ақтар арасындағы бейбіт кездесулерді зерттеді, оларды "мәдени делдалдар" қатысқан "орталық жер" қарым-қатынастары деп сипаттады. Доутит мұндай "орталық жер" байланысы болмаса, текелма және басқа оңтүстік Орегон үндістері көшірілудің орнына жойылған болар еді деп санайды. 1856 жылы АҚШ үкіметі Рог үнді соғысынан аман қалған текелмаларды жаңбырлы солтүстік Орегон жағалауындағы жағалау үндістерінің резервациясына (қазіргі Силец резервациясы) күштеп көшірді, бұл олар білген құрғақ емен және шапараль аймағынан мүлдем өзгеше орта болды. Көптеген адамдар Силец резервациясына және қазір Орегонның Гранд-Ронде қауымдастығының Біріккен тайпалары ретінде бар Гранд-Ронде үнді резервациясына бара жатқанда қайтыс болды. Көптеген адамдар резервацияларда аурудан, үмітсіздіктен және жеткіліксіз тамақтан қайтыс болды. Резервация агенттері аман қалған текелмаларға шаруашылық дағдыларын үйретті және олардың өз тілдерінде сөйлеулерін ұстап қалды, олардың өнімді өмір сүруіне ең жақсы мүмкіндік пайдалы дағдыларды және ағылшын тілін үйренуден тұрады деп сенді. Резервацияларда текелмалар әртүрлі мәдениеттердің түпкілікті американдықтарымен бірге өмір сүрді; және олардың резервация ішінде де, одан тыс жерде де басқа мәдениеттердің адамдарымен аралас некелері текелма тілі мен мәдениетінің текелма ұрпақтарына берілуіне кедергі келтірді. Текелма халқы антропологтар оларды сұраққа түсіріп, олардың тілі мен өмір салты туралы ақпаратты жазып алғанға дейін көп жылдар бойы жер аударылуда болды. Тілшілер Эдвард Сапир және Джон Пибоди Харрингтон текелма ұрпақтарымен жұмыс істеді. 1980 жылдардың соңында текелма басшысы Джордж Харнидің немересі Агнес Бейкер Пилгрим текелманың ең маңызды өкілі ретінде танылды. "1994 жылы Апплегейт өзенінің жағасында текелма халқы бір жарым ғасырдан бері алғаш рет қасиетті лосось рәсімін өткізді. 2000 жылдан бастап Текелма тайпааралық жобасы тамақ, дәрілік және тоқу үшін қолданылатын өсімдіктерді дәстүрлі күйдіру және кесу әдістері арқылы қалпына келтіруге тырысты". 2010 жылғы санақта 16 адам текелма тегінен екенін мәлімдеді, олардың 5-і толыққанды текелма болды.
Much less is known about the lifeways of the Takelma than about their neighbors in other parts of Oregon and northern California. Their homeland was settled by Euroamericans late in the history of the American Frontier, because the surrounding mountainous country protected it. But once colonization began, it proceeded rapidly. The discovery of gold spurred the first white settlement of the region in 1852. The Takelma who survived were sent to reservations in 1856. Settlers and natives lived in the region together for less than four years. Because Takelma territory included the most agriculturally attractive part of the Rogue Valley, particularly along the Rogue River itself, their valuable land was preferentially seized and settled by Euroamerican settlers in the mid 19th century. Almost without exception, these newcomers had little or no interest in learning about their indigenous neighbors, and they considered them a dangerous nuisance. They recorded little about the Takelma, beyond documenting their own perspective on conflicts. Native Americans living near the Takelma but on more marginal and rugged land, such as the Shastan and Rogue River Athabascan peoples, survived the colonization period with their cultures and languages more intact. Conflicts between the settlers and the indigenous peoples of both coastal and interior southwest Oregon escalated and became known as the Rogue River Wars. Nathan Douthit examined peaceful encounters between the whites and southern Oregon Indians, encounters he describes as "middle ground" interactions, undertaken by "cultural intermediaries." Douthit argues that without such "middle ground" contact, the Takelma and other southern Oregon Indians would have been exterminated rather than relocated. In 1856, the U. S. government forcibly relocated the Takelma who survived the Rogue Indian Wars to the Coast Indian Reservation (today the Siletz Reservation) on the rainy northern Oregon coast, an environment much different from the dry oak and chaparral country that they knew. Many died on the way to the Siletz Reservation and the Grand Ronde Indian Reservation, which now exists as Confederated Tribes of the Grand Ronde Community of Oregon. And many died on the reservations from disease, despair and inadequate diet. Indian agents taught the surviving Takelma farming skills and discouraged them from speaking their own language, believing that their best chance for productive lives depended on their learning useful skills and the English language. On the reservations, the Takelma lived with Native Americans from different cultures; and their intermarriage with people of other cultures, both on and off the reservation, worked against the transmission of Takelman language and culture to Takelman descendants. The Takelma spent many years in exile before anthropologists began to interview them and record information about their language and lifeways. Linguists Edward Sapir and John Peabody Harrington worked with Takelma descendants. In the late 1980s, Agnes Baker Pilgrim, granddaughter of Takelma chief George Harney, emerged as the most significant spokesperson for the Takelma. "In 1994, on the banks of the Applegate, the Takelma people performed a Sacred Salmon Ceremony for the first time in a century and a half Another endeavor, the Takelma Intertribal Project, starting in 2000, has worked to restore edible, medicinal, and basketry plants through traditional techniques of burning and pruning." In the 2010 census, 16 people claimed Takelma ancestry, 5 of them full blooded.
Қоршаған орта және бейімделу
Такельман халқы аңшы-жинаушылардың орнына, көптеген антропологтардың пікірінше, дәлірек аталатын жинаушылар ретінде өмір сүрді. Олар өсімдіктер мен жәндіктерді жинап, балық аулап, аң аулады. Такельмалар тек бір ғана егін өсірді – жергілікті темекі (Nicotiana biglovii). Такельмалар туысқан ерлер мен олардың отбасыларынан құралған шағын топтарда өмір сүрді. Орегонның оңтүстік-батысының ішкі аймағында айқын маусымдар бақыланады, ал ежелгі Такельмалар осы маусымдарға бейімделіп, көктем, жаз және күздің басында қысқа дайындалу үшін азық-түлік жинап, сақтады. Олардың ауылдары жиналған Рог өзені оларды лосось және басқа балық түрлерімен қамтамасыз етті. Ежелгі лососьтың көптігі туралы әңгімелер бар. Лососьті көп мөлшерде аулауға жұмсалатын күшті еңбек, оның ішінде ерлердің торлар мен сүңгілермен аулауы, ал әйелдердің тазалауы мен кептіруі, лососьтың мол болған жылдары Такельма халқына жыл бойына протеинге толы тамақ беруге мүмкіндік берді. Лосось диетасын лососьтың нашар жылдары аңдар – бұғы, елік, сусар, аю, антилопа және бигхорн қойы (соңғы екі түрі қазір жергілікті жерде жойылған) толықтырып немесе алмастырды. Кішкентай сүтқоректілер, мысалы, қаскыр, қоян және тышқандар, ерлер мен әйелдердің екеуі де тұзаққа түсіре алатын. Сары жегіш личинкалары мен шегірткелер де калория көзі болды. Такельма диетасындағы шектеуші фактор – көмірсулар, себебі балық пен аң май мен протеинге толы болды. Денсаулық үшін қажетті көмірсулар мен дәрумендерді алу үшін Такельмалар әртүрлі өсімдіктерді жинады. Алайда, оңтайлы жинау теориясына сәйкес, бұл теория адамдардың, басқа тіршілік иелері сияқты, қандай тамақ жеу керектігін оны алуға жұмсалған еңбекке шаққанда ең жоғары тағамдық құндылықты беретін нәрсеге қарай шешетінін көрсетеді, Такельмалар стратегиялық түрде екі өсімдік тағамына назар аударды: жаңғақ және камас, сонымен қатар камассия деп те аталады. Олар Рог өзені аймағындағы екі емен түрінен – Орегон ақ еменінен және Калифорния қара еменінен жаңғақ жинады. Бұл тағамдар қол жетімді болмаған кезде немесе диетаның әртүрлілігі үшін Такельма әйелдері жергілікті шөптер мен талдың тұқымдарын (Madia elegans) жинап, өңдеп, тамырларды қазып, кішкентай жемістерді жинады.
The Takelman people lived as foragers, a term that many anthropologists consider more exact than hunter gatherers. They collected plant foods and insects, fished and hunted. The Takelma cultivated only one crop, a native tobacco (Nicotiana biglovii). The Takelma lived in small bands of related men and their families. Interior southwest Oregon has pronounced seasons, and the ancient Takelma adapted to these seasons by spending spring, summer, and early fall months collecting and storing food for the winter season. The Rogue River, around which their villages nucleated, provided them with salmon and other fish. Ancient salmon runs were reputedly large. The intensive and coordinated labor involved in large scale capture of salmon with nets and spears by men, and their cleaning and drying by women, provided the Takelma with an excellent, protein rich diet for much of the year, if the salmon runs were good. The salmon diet was supplemented, or replaced in years of poor salmon runs, by game such as deer, elk, beaver, bear, antelope, and bighorn sheep. (The last two species are now locally extinct.) Smaller mammals, such as squirrels, rabbits and gophers, might be snared by either men or women. Yellowjacket larvae and grasshoppers also provided calories. The limiting factor in the Takelma diet was carbohydrates, since fish and game provided abundant fat and protein. To get the carbohydrates and vitamins needed for good health, the Takelma collected a variety of plant foods. However, consistent with optimal foraging theory, which suggests that humans, like other creatures, decide what foods to eat depending on what gives the greatest nutritional value for the work expended to get it, the Takelma strategically focused on two plant foods: acorns and camas, also known as camassia. They harvested acorns from the two species of oaks in their Rogue Valley territory, Oregon white oak and California black oak. When these foods were not available, or for variety in their diet, Takelma women also gathered and processed the seeds of native grasses and tarweed (Madia elegans), dug roots and collected small fruits.
Тұрғын үйлер
Қыс айларында такельмалар жартылай жерге көмілген үйлерде тұратын, олардың негізін жылуды сақтайтын топырақ құрайтын, ал үстіне тік орнатылған қант шыршасының тақтайларынан қабырғалар қаланған. Кедейлер ағаш тіректермен және қабықтан жасалған үйлерде де тұратын, оларды топырақ пен құрғақ жапырақтармен жылуды сақтау үшін жақсы орап алатын. Әдетте тақтайлар екі 6 фут биіктіктегі тік тіректерге тіреліп, оларды көлденең орталық тірек ұстап тұратын. Өрт орнының жанына қамыс төсеніштері төселген, ал төбеде желдету үшін тесіктер болған. Такельма үйлерінің құрылысы шығыстағы Кламат және Модок халықтарының жартылай жерге көмілген үйлерімен ұқсас болды, олар Пето Пенотиан тілдерінің отбасына жататын еді, сондай-ақ оңтүстіктегі Шастаның әртүрлі Шастан тілдерінде сөйлейтін (бұл тілдер қасиетті Хокан отбасының бір бөлігі болуы мүмкін) үйлермен де ұқсастықтарға ие болды. Бір тарихи мәліметте төртбұрышты, тақтайдан жасалған ғимарат 100 адамға сыйымды болғандығы айтылады, бірақ аймақтағы археологтар көбінесе одан әлдеқайда кіші тұрғын үйлердің қалдықтарын табады. Жаз айларында такельмалар бұтадан жасалған үйлерде тұратын немесе олардан толығымен бас тартатын.
During the winter months, the Takelma lived in semi subterranean homes dug partly into the insulating earth with superstructures built of vertically placed sugar pine planks. Poorer people also lived in pole and bark dwellings, well banked with earth and dry leaves for insulation. Typically the planks rested on two 6 foot tall vertical shafts that supported a horizontal central pole. Beds of cat tail mats were placed adjacent to the fire pit, with openings in the roof to allow for ventilation. Takelma homes bore structural similarities to the semi subterranean homes of the Klamath and Modoc peoples to the east, who spoke languages in the Plateau Penutian family, and to those of the Shasta to the south, who spoke various Shastan languages (which may be part of the hypothetical Hokan family). One historical account describes a rectangular, plank structure large enough to hold 100 people, but archaeologists in the region have typically found remains of much smaller dwellings. During the warmer months of summer Takelma lived in residences made of brush or forwent them altogether.