Кіріспе

Американдық Азаматтық соғыс кезіндегі науқан – Франклин-Нэшвилл науқаны, сондай-ақ Худтың Теннесси науқаны деп белгілі, АҚШ Азаматтық соғысы кезінде 1864 жылдың 18 қыркүйегінен 27 желтоқсанына дейін Алабама, Теннесси және солтүстік-батыс Джорджияда өткен Батыс майданындағы шайқастар сериясы. Теннесси Конфедерациялық армиясы, генерал-лейтенант Джон Белл Худтың басшылығымен, Атлантадан солтүстікке қарай жылжып, генерал-майор Уильям Т. Шерманның байланыс жолдарына және Теннесси штатының орталық бөлігіне қауіп төндірді. Худты қуып жетуге жасалған қысқа ғана әрекеттен кейін Шерман Атлантаға қайтып, Теңізге қарай жорылын бастады, ал генерал-майор Джордж Х. Томас басқаратын Одақ әскерлерін Худтың қаупіне қарсы қалдырды. Худ, генерал-майор Джон Скофилд басқаратын Одақ әскерін Томас армиясымен бірігуге үлкермей бұрын жеңіске жеткізуді көздеді және 29 қарашада Спринг-Хилл шайқасында осы мақсатқа жетуге тырысты. Бірақ, нашар үйлестірілген конфедерат шабуылдары мен тиімді АҚШ әскерлерінің басшылығы Скофилдке қашуға мүмкіндік берді. Келесі күні Худ Франклин шайқасында Скофилдтің далалық бекіністеріне қарсы бірнеше сәтсіз шабуылдар жасап, ауыр шығынға ұшырады. Скофилд әскерін кері шегіндіріп, Томаспен Теннесси штатының Нэшвилл қаласында табысты байланысты. 15-16 желтоқсанда Томас біріктірілген әскерімен Худтың әлсіреген армиясына шабуыл жасап, Нэшвилл шайқасында оны жеңіліске ұшыратты, осылайша оны Миссисипи штатының Тупело қаласына қайтаруға мәжбүр етті. Одан кейін Худ лауазымынан кетіп, Теннесси армиясы тиімді жауынгерлік күш ретінде тоқтатылды.

Өмірбаян

Атлантадағы табысты науқанының аяқталуымен Шерман 1864 жылдың 2 қыркүйегінде Атланта қаласын басып алды, ал қаладан эвакуациялауға мәжбүр болған Худ Лавджой станциясында қайта топтасты. Шамамен бір ай бойы, әдетте агрессивті Шерман аз ғана әрекет етті, ал оның әскерлері бекер отырды, көптегені қызмет мерзімі бітіп әскерден кетіп қалды. 21 қыркүйекте Худ өз күштерін Джорджия штатының Пальметто қаласына жылжытты, онда 25 қыркүйекте Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис оны күтіп алды. Екеуі стратегиялық жоспарларын жасады, ол Худтың Чаттануга, Теннессиге қарай жылжуын және Шерманның коммуникациялық желілеріне қарсы операциялар жүргізуін көздейтін. Олар Шерманның олардың соңынан келеді деп үміттенді, сондай-ақ Худтың Шерманды Конфедерация тарапына тиімді жағдайда шешуші шайқасқа итеруге мүмкіндігі бар екенін күтті. Конференция барысында Дэвис Атланта науқаны кезінде Худтың өнімділігіне наразылығын білдірді, оның нәтижесінде ондаған мың адамды маңызды нәтижелер болмағанда, дұрыс емес фронталдық шабуылдарда жоғалтты. Президент Монтгомериге (Алабама штаты) кеткеннен кейін, ол Худқа оны қолбасшылық лауазымында қалдыру туралы шешімін телеграмма арқылы хабарлады және Худтың өтініші бойынша генерал-лейтенант Уильям Дж. Хардини, Худтың корпусы командирлерінің біреуін, Теннесси армиясынан шығарды. Ол сондай-ақ Худты және генерал-лейтенант Ричард Тейлордың бөлімдерін бақылау үшін жаңа театр командирін тағайындады, бірақ бұл қызметке тағайындалған офицер, генерал П. Г. Т. Борегар, даладағы армиялардың нақты операциялық бақылауын жүзеге асырмады деп күтілді. Шерман Саванна қаласын (Шерманның теңізге жасаған жорығы деп аталатын науқан) басып алу үшін шығысқа қарай жорық жоспарлағанмен, ол Чаттанугаға кері байланыс желілеріне қатысты алаңдады. Бір ерекше қауіп – кавалерия командирі Натан Бедфорд Форрест, ол одақтас экспедицияларын олардың артқы аймақтарына жылдам шабуылдармен ұзақ уақыт бойы мазалады. 29 қыркүйекте генерал-лейтенант Улисс С. Грант Шерманды Форресттен құтылуға шақырды, ал Шерман Томасты штаттың барлық әскерлерін ұйымдастыру үшін Теннесси штатының Нэшвилл қаласына жіберді. Шерман басқа дивизияны, бригадир генерал Джеймс Д. Морган басқаруымен, Чаттанугаға жіберді. Шерман Худтың жоспарлаған науқанының мәні туралы алдын ала хабардар болды. Ричмондқа қайтып келе жатқан жолындағы тоқтауларда президент Дэвис Худтың табысқа жететінін болжап, тыңдаушыларын рухтандырды, бұл туралы хабарлар баспасөзде жарияланды және Шерман оларды мұқият оқыды. Оңтүстік Каролина штатының Колумбия қаласындағы сөйлеген сөзінде:

Конфедерация Шерманның жабдықтау желісіне шабуыл жасайды

Осы уақытқа дейін Конфедерацияның стратегиясы тиімді болды, себебі Шерман байланыс желілерін сақтау үшін күштерін таратуға мәжбүр болды. Худтың қимылдары солтүстік баспасөзінде көп назарға ие болды және Соғыс министрлігінде үлкен алаңдаушылық тудырды. Вашингтон, округ Колумбия, Шерманның Худтың қаупін жоюын талап етті. Дегенмен, Шерман Худтың тұзағына толығымен түспеді. Ол Томасқа Форрест пен Худқа қарсы тұруға жеткілікті күш беруді ниет етті, сонымен қатар Саваннаға шабуыл жоспарларын аяқтады. 29 қыркүйекте Худ Чаттахучи өзенінен өтіп, 40 000 әскермен солтүстік-батысқа қарай, Шерманның жабдықтау желісі – Батыс және Атлантика темір жолына қауіп төндірді. 1 қазанда Худтың атқыштар тобын генерал-бригадирлер Джадсон Килпатрик пен Кеннер Гаррард басқаратын одақтас атқыштар тобы Мариетта маңындағы теміржолға жасалған шабуылда тоқтатып, ұстады, бірақ Шерман Худтың орналасқан жеріне әлі де нақты көз жеткізбеді. Келесі үш аптада Шерман Худтың қимылдарынан хабардар болуда қиындыққа тап болды. Худ жылдам қозғалды, жолын жасырып, бастамашылықты қолдады. Шерман жеткілікті жаттығудан өткізбеген одақтас атқыштар тобы Худты қуу және оның қимылдары туралы хабарлауда қиындықтарға тап болды. Сворд пен Уэлчердің сөзіне сәйкес, Шерман теңізге жасаған жорығына ең жақсы жылқыларын сақтап қалды. 3 қазанда Томас Нэшвиллге келген күні Стюарт корпусы 175 сарбаздық гарнизонмен бірге Биг Шэнтиді (қазіргі Кеннесо) басып алды, ал ертесі күні тағы 250 сарбазбен бірге Аквортты басып алды. Шерман генерал-майор Генри В. Слокумды Атлантада қалдырып, шамамен 55 000 сарбаздық күшпен Мариеттаға қарай жылжыды. Худ күштерін бөліп, командасының көп бөлігін Далласқа (Джорджия) жіберді. Қалғандары, генерал-майор Сэмюэл Г. Френч басқаратын дивизия, Allatoona бағытында теміржолмен жылжыды.

Алатуна (5 қазан)

Алатунадағы шағын федералды гарнизон, жартылай бригада, полковник Джон Туртеллотт басқарды. Оңтүстік дивизиясы келгенге дейін Шерман күшейтілген бригаданы, генерал Джон М. Корспен бірге жіберді, ол екі бригаданың да басқаруын өз қолына алды. Федералды әскерлер 180 фут, 65 фут тереңдіктегі теміржол тілімінің екі жағындағы екі топырақ редутта берік қорғаныс позицияларын иеленді, және көптеген сарбаздар, соның ішінде 7-ші Иллинойс штатының барлық әскері Генринің қайталайтын мылтықтарымен қаруланды. Генерал-майор Сэмюэл Гиббс Френчтің дивизиясы 5 қазан күні, сәрсенбіде таңертең Алатунаға жақын келді. Екі сағаттық артиллериялық оқшашудан кейін Френч капитуляция талабын жіберді, бірақ Корс бас тартты. Содан кейін Френч өз бригадаларын шабуылға жіберді – біреуін солтүстіктен (бекіністердің арт жағына қарсы), ал екеуін батыстан. Корстың әскері батыс жағындағы Жұлдызды бекініске қарсы екі сағат бойына соққыға ұшырады, бірақ қоршауға түсті, және Туртеллотт шығыс бекінісінен күш жіберді. Ауыр қысым астында федералдылардың берілуге мәжбүр болуы мүмкін болды, бірақ түске қарай Френч өзінің кавалериясынан Акуорттан күшті одақтық күш жақындап келе жатқаны туралы жалған хабар алды, сондықтан ол сағат 14:00-де қайта шегінді. Алатуна салыстырмалы түрде шағын, бірақ көп шығынға ұшыраған қанды шайқас болды.

Ресака, Далтон және Алабамаға көшіру

Худ батысқа қарай жылжып, Алабама штатының шекарасына жақын, Джорджия штатының Рим қаласының маңында Куса өзенін кешіп өтті. Ол солтүстікке бұрылып, Джорджия штатының Ресака қаласына қарай бет алды және бұрын Теннессиде шабуыл жасаған генерал-майор Джозеф Уилердің атты әскерімен қосылды. Сәрсенбі, 12 қазан күні (Аллатуна шайқасынан бір апта өткен соң) Худ Ресакадағы одақтың бригадасының қарсылық көрсетпей берілуін талап етті және генерал-лейтенант Стивен Д. Лидің корпусын қаланы қоршау үшін қалдырды. Полковник Кларк Р. Уивердің 700 одақ әскері Худтың тұтқынға алынбайтыны туралы ескертумен берілу туралы талабын қабылдамады. Уивер: «Менің ойымша, мен осы бекіністі ұстай аламын. Егер қаласаң, келіп алып кет» деді. Худ одақтың позициясына шабуыл жасаудан бас тартты, себебі бұл тым қымбатқа түсетініне сенді, оның орнына қаланы айналып өтіп, солтүстікке қарай жылжып, теміржолды жоюды жалғастырды. Осы уақытта Шерман Худтың орналасқан жерін біліп, Ресакаға күш жіберуге бұйрық берді, олар 13 қазанда жетті, бірақ Худпен шайқасуға кеш келді. Худ генерал-лейтенант Александр П. Стюартты Теннесси штатының шекарасына жақын, Туннел-Хиллге дейін теміржолды мүмкіндігінше көп зақымдау үшін жіберді. Осы операция кезінде 13 қазанда Стюарт Джорджия штатының Далтон қаласындағы федералды гарнизонды жағымсыз жағдайда басып алды. Полковник Льюис Джонсонның 751 әскеріне көптеген афроамерикалық сарбаздар кірді, бұл Худ армиясындағылардың көптерін ашуландырды. Берілу туралы келіссөздерде Джонсон өзінің қара сарбаздарының соғыс тұтқындары ретінде қаралуын талап етті, бірақ Худ «Конфедерациядағы адамдарға тиесілі барлық құлдар» иелеріне қайтарылады деп жауап берді. Гарнизонды қорғауға шамасы келмеген Джонсон берілді, ал 600 қара сарбаздың аяқ киімдері мен кейбір киімдері тартылып алынып, теміржолға қарай шеруге мәжбүр болды, онда генерал-майор Уильям Б. Бейттың дивизиясының бақылауымен шамамен 2 миль теміржол жолын қиратуға мәжбүр болды. Жұмыс істемеуден бас тартқан немесе шеруді жалғастыра алмаған алты одақ сарбазы атылып өлтірілді. Полковник Джонсон кейінірек өзінің әскеріне жасалған зұлпымдар «мен көрген зұлымдықтардың бәрінен де асқан» деді. Джонсон мен оның ақ офицерлері келесі күні шарт бойынша босатылды, бірақ оның кейбір қара сарбаздары құлдыққа қайтарылды. Бұл әскерді құлдыққа негізделген ақ нәсілділердің үстемдік етуіне негізделген әлеуметтік иерархияны сақтауға бағытталды. Ресакадан Худ алты күндік шерумен батысқа қарай Гадсденге, Алабамаға қарай жылжыды, 20 қазанда жетті. Ол Шерманмен Джорджия штатының Лафайетт маңында шайқасуға үміттене білді, бірақ оның бағынышты командирлері олардың әскерлерінің моральдық жағдайы шабуыл жасауға дайын емес екеніне оны көндірді. Ол өзінің науқанын сәтті деп санады, себебі 24 миль теміржолды жойды, бірақ бұл Оңтүстік үшін уақытша артықшылық болды. Шерман 10 000 адамды қайта құруға жұмсады және 28 қазанда Чаттануга мен Атланта арасындағы тұрақты теміржол қызметі қайта басталды. Шерман Худты Гадсденнен 30 мильдей қашықтықтағы Алабама штатының Гейлсвилл қаласына дейін қуып жетті. Худ өзінің стратегиясын қарастыра бастады. Ол Томас армиясының Шерманмен қосылып, оны басып алуына жол бермеуі керек еді. Егер ол Теннессиге жылдам кірсе, одақ әскерлері қайта жиналғанға дейін Томасты жеңе алатынын есептеді. Томас жойылғаннан кейін Худ Кентуккидің орталық бөлігіне көшуді және өз армиясын сол жерден және Теннессиден келген жаңа сарбаздармен толықтыруды жоспарлады. Ол Шерман келгенге дейін осының бәрін істеуге үміттене білді. Оның жоспары бойынша, егер Шерман оның артынан ерсе, Худ онымен Кентуккиде шайқасатын болды; содан кейін ол Питерсбургте қоршалған Роберт Лиге көмек көрсету үшін Камберленд ойығы арқылы шығысқа қарай жылжуды жоспарлады. Оның мақсаттарының бірі 1862 жылдан бері федералды бақылаудағы Нэшвиллді басып алу болды. Тарихшы Эрик Джейкобсон соғыстың осы кезеңінде Теннесси армиясы да соғыстың олар үшін жою соғысына айналғандығын түсінгенін жазды. Бұл Конфедерация халқының емес, құл иелері болсын, болмасын, бүлікші әскерлердің барлық мүшелері нәсілге негізделген иерархияда мүдделі болған Оңтүстік қоғамын жою соғысы еді. 21 қазанда Худтың жоспары басқыншылықтың қиын логистикалық міндеттері туралы алаңдаған генерал Борегардтың мақұлдауын алды. Борегард Шерманды бақылау үшін Уилердің атты әскерін бөлді және Худтың алға жылжуына Натан Бедфорд Форресттің атты әскерін тағайындады. Худ Флоренция маңында Форрестпен кездесу мақсатымен Алабама штатының Декатур қаласына қарай аттанды, содан кейін олар Теннессиге қарай шерулерін жалғастыратын еді. Осы уақытқа қарай Шерман Гранттан Саваннаға қарай жорыққа оң пікір білдірілгенін білді. Ол өзінің назарын Худты қуып жететін қысқа мерзімді мақсатқа аударды. Ол Томасқа Нэшвилден Худтың алға жылжуын тоқтату үшін шығуға бұйрық берді. Томасқа көмектесу үшін Шерман Стэнлидің IV корпусын Чаттанугаға және Скофилдтің XXIII корпусын Нэшвиллге, сондай-ақ Миссуриден келген Эндрю Дж. Смиттың XVI корпусын Нэшвиллге жіберді. Қарашаның 10-ына дейін Шерманның қалған әскері Атлантаға қайта оралу жолында болды.

Форресттің Батыс Теннессидегі рейды (16 қазан - 16 қараша)

Теннесси штатындағы федералдық жабдықтау желілерінің бірі – Теннесси өзенін пайдалану, Джонсонвиллден жабдықтарды түсіру және оларды теміржол арқылы Нэшвиллге жеткізу еді. Генерал-лейтенант Ричард Тейлор генерал-майор Натан Бедфорд Форестке Теннессидің батысынан шабуыл жасап, осы жабдықтау желісін жоюды бұйырды. Форест әскерлерінің біріншілері 16 қазан күні жексенбіде атқа шықты; ал Форест өзі сегіз күннен кейін, 24 қазанда солтүстікке қарай жылжуды бастады және 28 қазанда Теннесси өзеніндегі Форт Хейманға жетіп, онда артиллерияны орналастырды. 29 және 30 қазанда оның артиллериялық атысы үш бу кемесі мен екі канонерлік қайықты жаулап алды. Форест екі кемені – «Ундин» мен «Венераны» Джонсонвиллге шабуыл жасауға көмектесетін шағын флот ретінде пайдалану үшін жөндеді. 2 қарашада Форест флотилиясына екі одақтық канонерлік қайық – «Ки-Уэст» пен «Тава» қарсы шықты, соның салдарынан «Венера» жағаға тіреліп, жауланды. Федералдар Кентукки штатының Падука қаласынан тағы алты канонерлік қайық жіберді, ал 3 қарашада олар Джонсонвиллге жақын Рейнольдсбург аралының екі жағындағы конфедераттардың мықты бекіністерімен артиллериялық шайқасқа түсті. Федералдық флот осы бекіністерді бағындыруға тырысқанда қиындыққа тап болды және Форест күштерін Джонсонвиллге шабуылға дайындағанда тоқтап қалды. 4 қараша күні таңертең «Ундин» мен конфедераттардың батареяларына Джонсонвиллден үш соғыс кемесі мен алты Падука канонерлік қайығы шабуыл жасады. «Ундин» тасталып, өртелді, нәтижесінде оның оқ-дәрі қоймасы жарылып, Форесттің теңіз командирі ретіндегі қысқа мансабы аяқталды. Осы шығынға қарамастан, конфедераттардың құрлықтағы артиллериясы федералдық флоттың қаупін толыққанды жоюға қабілетті болды. Форесттің артиллериясы одақтың жабдықтау қоймасын және кемежайда орналасқан 28 бу кемесі мен баржасын бомбалады. Одақтың үш канонерлік қайығы да істен шығып қалды немесе жойылды. Одақтың гарнизон командирі конфедераттардың қолға түсіруіне жол бермеу үшін жабдықтау кемелерін өртеп жіберуге бұйрық берді. Форест өте төмен шығынмен үлкен зиян келтірді. Ол тек 2 адамның қаза тапқанын және 9 адамның жарақат алғанын хабарлады. Одақтың жоғалтулары 4 канонерлік қайық, 14 транспорт, 20 баржа, 26 артиллериялық құрал, 6,7 миллион долларлық мүлік және 150 тұтқын болды деп мәлімдеді. Бір одақтың офицері ақшалай шығынды шамамен 2,2 миллион долларға бағалады. Ауыр жаңбырлар салдарынан кешіккен Форест әскері Перривиллге (Теннесси штаты) бағыт алды және 10 қарашада бейсенбі күні Миссисипи штатының Коринф қаласына жетті. 3 қарашадағы шабуыл кезінде Борегард Форесттің атты әскерін Худтың Теннесси армиясына қосуға белгіледі. Худ Флоренциядан Тоскамбияға қарай Форестпен 16 қарашада қосылғанға дейін жорығын кейінге шегерді.

Декатур (26-29 қазан)

Худ 22 қазанда Гадсденнен Алабама штатының Гунтерсвилл қаласына қарай жолға шықты, онда ол Теннесси өзенінен өтуді жоспарлаған. Ол өткелдің қатаң күзетілгенін біліп, федералды канонерлік қайықтар оның орнататын кез келген понтондық көпірін жоя алатынынан алаңдап, бағытын 40 миль батысқа қарай Декатурға өзгертті. 26 қазанда Худ Декатурға келгенде, 3–5000 адамнан тұратын федералды жаяу әскер екі фортты және 1600 ярдтық мылтық орларын қамтитын бекінілген қорғаныс шебін қорғап тұрғанын көрді. Екі федералды ағаш канонерлік қайық өзенді қарауылдап жүрді. 28 қазанда, жұма күні, Конфедерацияның шабуылшылары қалың тұман ішінде негізгі бекіністерден 800 ярд қашықтықтағы шатқалға қарай жылды. Түске таяу шағын федералды жасақ 125 адамды тұтқындап, снайперлерді және шабуылшыларды шатқалдан ығыстырып шығарды. Худ толыққанды шабуылдан туындайтын қаза-қырғынды көтере алмайтынын түсініп, әскерін кері тартты. Ол тағы да батысқа қарай қозғалып, Алабама штатының Тюскумбиясына жақын жерде тағы бір өткелге ұмтылуға шешім қабылдады, онда Масл-Шоалс федералды канонерлік қайықтардың кедергі келтіруіне жол бермес еді.

Колумбия (24-29 қараша)

Худ Форрестті Тоскамбияда үш аптаға жуық күтті, оның комиссариат офицерлері алдағы науқанға 20 күндік рационмен қамтамасыз етуге тырысты. Бұл қиын міндет болды, өйткені жабдықтау жолы нашар болды, екі теміржолмен тасымалдау қажет болды, содан кейін Тоскамбияға дейін нашар жолдармен 15 миль, тамақтандырылмаған аттар мен өгіздер тартқан арбалармен жүруге тура келді. Худ 13 қараша күні таңертең штабын Флоренцияға көшірді, ал генерал-майор Бенджамин Ф. Читам корпусы сол күні өзеннен өтті, ал 14 қарашада – қосалқы пойыздар мен малдары. Осы кезеңде қатты жаңбыр жауғандықтан жол жүру қиын болды. Соңғы корпус, генерал-лейтенант Александр П. Стюарт басқаруында, келесі жексенбіде, 20 қарашада Теннесси өзенінен өтті. 16 қарашада Худ Шерманның Атлантадан теңізге қарай жорыққа шыққанын естіді. Борегард Худты Шерманның ілгерілеуін тоқтату үшін дереу әрекет етуге шақырды, Томас күштерін біріктіре алмас бұрын қимылға өтудің маңыздылығын атап өтті. Шерман мен Томас Худтың Шерманның соңынан Джорджия арқылы еріп келуі мүмкін деп санайды. Томас Худтың солтүстікке қарай қозғалыс үшін жабдық жинап жатқаны туралы хабар алғанмен, оның көп бөлігіне сенбеді – қараша айындағы қатты жаңбыр жолдарды өте қиын жағдайға түсірді. Дегенмен, 21 қарашада, дүйсенбі күні сағат 8-де Томас Худтың үш корпусының да қозғалыста екеніне куә болды және Скофилдке Худ оны басып алмас бұрын Колумбияны қорғау үшін біртіндеп солтүстікке шегінуге бұйрық берді. 13 қараша күні түнде Скофилд Пуласкиге келді және IV корпусты қоса алғанда, барлық күштердің басқаруын өз қолына алды. Томас генерал-майор Эндрю Смит басқаратын XVI корпустың 10 000 әскерінің Миссуриден уәделенгендей келмегеніне алаңдады. Худтың армиясы 21 қарашада Флоренциядан шығып, үш бағытта жүріп өтті: сол жақта Читам, ортада Ли және оң жақта Стюарт, ал олардың барлығын Форресттің атты әскері күзетті. Худтың жоспары Маунт-Плезантта бекініп, содан кейін шығысқа қарай Шкофилдті Колумбия мен Дак өзеніне жетпей-ақ кесіп тастау болды. Солтүстікке қарай 70 мильге созылған қарқынды марш өте қиын жағдайда өтті, мұздай жел мен жаңбыр азықтандырылмаған және киімсіз әскердің ілгерілеуін қиындатты. Дегенмен, Худтың әскері Теннессиге қайтып келгенде жақсы көңіл-күйде болды. Форресттің тыңшылық қызметінің арқасында Скофилд Конфедерация армиясының қайда бағыт алғанын білмеді. Агрессивті Форрест генерал-майор Джеймс Х. Уилсон басқаратын одақтың атты әскерінен аздаған артықшылыққа ие болды. Уилсон қазан айының соңында Шығыс театрынан Томас атты әскерін қайта ұйымдастыру және басқару үшін келді, бірақ Форрестке қарсы тұруға дайын 4800 атты әскері ғана болды, ал Форресттің әскері 5000-нан 6000-ға дейін жетеді. Конфедерация атты әскері 23 қарашада Маунт-Плезантқа жетті. Бригада генерал Джон Т. Крокстонның бригадасы, бастапқы одақтың атты әскері, бригада генерал Эдвард Хатч пен полковник Хорас Капронның бригадаларымен күшейтілді. Форрест қысымды жалғастырды және шаршембі күні, 23 қарашада Генривиллден Маунт-Плезанттың шетіне дейін ауыр шайқас болды. Шығыс жағынан Форрест дивизиясы, бригада генералдары Абрахам Буфорд II және Уильям Х. Джексон Хатч дивизиясын Лоренсбург аймағынан ығыстырып, Пуласкиге қарай кері итерді. 24 қарашаның таңертеңінде Скофилд өзінің екі жаяу әскер корпусын солтүстікке қарай Колумбияға қарай марштай бастады. Форрест бригада генерал Джеймс Р. Чалмерстің дивизиясының бір бөлігімен агрессивті түрде қуды, ол Маунт-Плезантты басып алып, Капронның әскерін солтүстікке қарай итермеледі. Буфорд пен Джексон Хатчты солтүстікке қарай Линнвиллге қарай айдап, бірнеше тұтқынға алды, бірақ Конфедерация атты әскері бригада генерал Кокс дивизиясының Колумбияға жетуіне кедергі жасай алмады. Стенли корпусы Пуласкиден 30 мильдік жорықты аяқтады және оны күшейтті. Олар бірге қаланың оңтүстігінде ор қазды. 24 қарашаның таңертеңінде Форресттің атты әскері бекіністердің екі қатарын бұзуға тырысып, шабуылдар жасады. Конфедерация әскерлері артиллериямен шабуыл жасады және бірқатар шайқастар болды, бірақ одақтың қорғаушылары шабуылдарға тек бір жаяу әскер дивизиясы мен бір бөлім атты әскер қатысқанын және Худтың тек демонстрация жасап отырғанын, Дак өзенін жоғары немесе төмен ағысында кесіп, одақ күштерін Томаспен бөліп, қалған күштерін Нэшвиллде жинап жатқанын түсінді. 26 қарашаның таңертеңінде Скофилд Томасқа Дак өзенінің солтүстік жағалауын А. Дж. Смит күштері Нэшвиллден келгенше ұстап тұру туралы бұйрық алды. Скофилд күні бойы пойыздарын және түнгі уақытта жаяу әскерін теміржол көпірі мен жақында орнатылған понтондық көпір арқылы көшіруді жоспарлады, бірақ күні бойы жауған қатты жаңбыр көпірге жақындауды мүмкінсіз етті. Кешкісін Теннесси армиясының көп бөлігі Колумбияның оңтүстігіндегі бекініске жетті.

Спринг-Хилл (29 қараша)

Дүйсенбі күні, 28 қарашада Форрест қаланың шығысындағы өзенді кесіп өтті, одақтың атты әскерінен аз қарсылық кездесті; оңтүстік атты әскерлері Уилсонды алдап, оның күштерін солтүстік-шығысқа, шайқастан алысқа жылжытты. Сол күні Томас Скофилдке солтүстікке, Франклинге қарай шегінуге дайындық жүргізуді бұйырды. Ол (қателікпен) Миссуриден А.Ж. Смиттың жақын арада келетінін күтті және Харпет өзенінің бойындағы Франклинде Худқа қарсы біріктірілген күштерді қорғауды қалады, Дук өзенінің орнына. Скофилд 800 вагоннан тұратын жабдықтау колоннасын алға жіберді, оны генерал Джордж Д. Вагнердің IV корпусының бір бөлігі күзетті. 29 қарашада Худ Читхем мен Стюарт корпустарын солтүстікке қарай флангқа жіберді, Колумбияның шығысындағы Дэвис Фордтағы Даукс өзенін кесіп өтті, ал Ли корпусының екі дивизиясы мен армияның көп бөлігі артиллериясы оңтүстік жағалауда қалды, Скофилдті Колумбияға жалпы шабуыл жоспарланып жатыр деп ойлату үшін. Худ, Читхем корпусымен бірге, колоннаның басына жақын, Скофилд пен Томас арасына әскерін енгізуді жоспарлады, федералистер Колумбиядан солтүстікке шегінгенде Скофилдті жеңуді үміттенеді. Стюарт корпусы Читхемді ертіп, олардың соңынан генерал-майор Эдвард "Аллегени" Джонсонның (Ли корпусы) дивизиясы ілесіп келді. Ли корпусының қалған бөлігі Колумбияның оңтүстігінде қалды, Дактың солтүстігіндегі Скофилдтің әскеріне қарсы артиллериялық оқтармен демонстрация жасады. Вилсон мен Форресттің әскерлері арасындағы шайқас күні бойы дүйсенбіде болды және сейсенбіде де жалғасты. Форресттің 4000 сарбазымен жасаған кең айналма қозғалысы Вильсонды солтүстікке Хурт бұрышына дейін кері шегіндірді, бұл АҚШ атты әскерлеріне Худтың жаяу әскерінің ілгерілеуіне кедергі келтіруге мүмкіндік бермеді. 29 қарашада сағат 10:00-де Форрест өз әскеріне батысқа қарай Спринг-Хиллге бұрылуға бұйрық берді. Вилсон Скофилдке Худтың ілгерілеуі туралы бірнеше хабарлама жіберді, бірақ сол күні, 29 қарашаның сейсенбі күні таңертең ғана Скофилд бұл хабарламаларға сеніп, өзінің қиын жағдайда екенін түсінді. Ол Стенлиді пойыздарды қорғау үшін IV корпустың бөліктерімен бірге солтүстікке жіберді, сонымен қатар Спринг-Хиллдегі жол торабын ұстап, бүкіл армияның Франклинге қауіпсіз түрде шегінуіне мүмкіндік берді. Форресттің атты әскерлері IV корпустың пикеттеріне тап болды; Стенли солтүстікке жылдам қозғалып, Вагнердің дивизиясымен Спринг-Хилл ауылын үш жағынан қорғаған позициялар құрды. Полковник Джон Куинси Лейннің бригадасы алға асығып, аттан түскен атты әскерді кері итерді. Форрест қарсыластарының атты әскерден жаяу әскерге айналғанын түсінбеді, Гудтың көзі мен құлағы ретіндегі міндетін орындай алмады. Ол сондай-ақ, Читхемнің жаяу әскерінің келуін күту үшін одан әрі ілгері жылжуды тоқтатты. Генерал-майор Патрик Р. Клебурнның Читхем корпусының дивизиясы Форресттің сол жағына сағат 15:45 шамасында келді. Оның міндеті - Колумбия Пайк жолының бұғазынан өтіп, Скофилдтің кері шегінуіне кедергі жасау. Оқ-дәрісі азайған атты әскерлер саптан шығып, Худ әскерінің одан әрі ілгерілеуін қамтамасыз ету үшін солтүстікке жылжи бастады. Клеберн алға жылжуда, Форресттің майданда болуына қарамастан, оның оң жағында АҚШ жаяу әскерінің (Брэдлидің) бригадасы майдан шебінде екенін білмеді. Оң жақ қанаты күтпеген қатты атысқа түскенде, ол дивизиясын оң жаққа, жолдан алыстатып, жаңа қауіпке қарсы бұрды. Колумбияға оралғанда, Скофилд Confederates оған шабуыл жасамайтынына таңғы сағат 3:00-де сенімді болды және ол өз әскерін Спринг-Хиллге қарай жүріп бара бастады. Бастапқы бөлімшелер кеткеннен кейін Стивен Д. Ли соғыс позицияларына шабуыл жасады. Оның екі дивизиясының басым бөлігі өтіп бара жатқанда, Колумбияда қалған аға одақтық қолбасшы, бригада. Генерал Кокс кері шегінуді бастады және соңғы әскерлер кешкі сағат 10-ға дейін Франклин Пайк арқылы жолға шықты. Клебурнның 3000 адамы Брэдли бригадасына қарсы шабуыл бастады шамамен сағат 16:00. Читхем Клебурнның солтүстікке қарай Спринг-Хиллге қарай жүретінін күткен болса, Худтың бұл құрамадан пайдаланып, шоссеге қарай жүгіріп, сол жақтан Скофилдтің келіп түскен бөлімшелерін тосқауылға алуды көздеді. Клеберн бригадаларын Брэдлидің оң жақ қанатына қарсы солтүстікке қарай бағыттады, бұл Брэдли мен оның саны аз әскерлерінің кері шегінуіне себеп болды. Клебурнның екі бригадасы оларды күшті қуып, оларды тек IV корпустың артиллериясының қатты атысы тоқтатты. Ұрыстың алғашқы командалық қателігі Худ келген кезде орын алды. Читхем генералына Спринг-Хиллге қарсы Клебурнмен бірге қозғалуға бұйрық берді, ирландиялықтың сол жағында орналасты. Содан кейін Худ жеке Бэйт генерал-майорына Колумбия Пайкқа қарай қозғалып, "Колумбияға қарай жүруге" бұйрық берді. Бэйт де, Худ та бұл бұйрықтағы өзгерістер туралы Читхемге хабарламады. Сағат 17:30 шамасында Бэйттің алдыңғы қатардағы снайперлері XXIII корпусының генерал-майоры Томас Х. Ругердің дивизиясынан келген федерал колоннасына оқ жаудырды. Ругер Скофилдпен бірге болды және Бэйттің әскері шабуылға дайындалып, жолды басып алғанын көрді. Екі генерал көрінбей тұрғанда, олар жаудың майдан шебінің қараңғыда шегініп бара жатқанын көрді. Бэйт шайқасқа түспей тұрып, Читхем штабының офицері келіп, оған Читхемнің бастапқы бұйрығын орындауды және Клебурнның шабуылына қосылуды талап етті. Кейінгі түні Бэйт Колумбия Пайк жолымен жол тартқан федерал колоннасымен болған байланыс туралы хабарлады, бірақ Читхем бұл кездесудің маңыздылығын мойындамады. Осы уақытқа дейін Читхемнің дивизиясы генерал-майор Джон С. Браун басқаруымен Клебурннің оң жағында Спринг-Хиллге қарсы тағы бір шабуылға дайындық үшін орналастырылды. Браун шабуыл жасамады, өйткені оның оң жақ қанатында және алдында одақтың әскері бар екенін және оның оң жақ қанатын қорғауға уәде берген Форресттің атты әскері болмады. Браун шешім қабылдау үшін корпусының командирімен кеңесуге бел буды, Читхемді іздеу үшін екі штаб офицерін жіберіп, шешім күткенде әскерін тоқтатты. Читхем мен Браун сөйлескен кезде, майдан толығымен қараңғы болды және екі офицер оң жақ қанатының жағдайы белгісіз болғанда шабуыл жасау апатқа ұшырауы мүмкін деп шешті. Худ шабуыл жоспарланғандай жүрмегеніне ашуланды және жол әлі де ашық болды. Ол Стюартты Читхемге көмектесу үшін табу үшін штаб офицерін жіберді. Таңғы сағат 3:00-ден бері ояу болған Худ сағат 21:00-де төсекке жатты, армиясы күні бойына келген кез келген қиындықтарды таңертең түзетуге және Скофилдті қолға түсіруге қабілетті екеніне сенімді болды. Спринг-Хилл шайқасы шығын жағынан шағын болды - одақтың 350 және конфедераттардың 500 адамы қаза тапты, бірақ нәтижесінде коммуникациялық қателіктер, нашар әскери басқару және АҚШ күштерінің қабілетті басшылығы нәтижесінде түні бойы Скофилдтің барлық әскері, Кокстың да, Колумбиядан Спринг-Хилл арқылы өтті, ал конфедерат командирлері ұйықтады. Армияның өтуіне кейбір сарбаздар назар аударды, бірақ жолды тоқтатуға ешқандай күш жұмсалмады. Конфедерат атты әскері Спринг-Хиллдің солтүстігіндегі Томпсон станциясында жабдықтау пойыздарының өтуін тоқтатуға тырысты, бірақ ілесіп келген одақтың жаяу әскері оларды ығыстырды. Жеке сарбаз сағат 02:00-де қолбасшы генералға одақтың колоннасы солтүстікке жылжып бара жатқанын хабарлады, бірақ Худ Читхемге өтетін көліктерге оқ жаудыруға бұйрық берді. Сейсенбі күні, 30 қарашада сағат 06:00-ге дейін Скофилдтің барлық армиясы Спринг-Хиллдің солтүстігіне жетті және оның алғы шебі Франклинге жетіп, қаланың оңтүстігінде бекініс құрылысын бастады. Таңда Худ Скофилдтің қашқанын байқады және ашулы кеңестен кейін, өзінен басқа барлығын сәтсіздікке кінәлап, армиясына Скофилдті қууды жалғастыруға бұйрық берді. Спринг-Хилл шайқасы шығын жағынан шағын болды, бірақ Худтың Скофилдті қолға түсірудің соңғы мүмкіндігі болды.

Франклин шайқасы (30 қараша)

Шофилдтің алдын ала қарауылдары Франклинге 30 қарашада, сәрсенбі күні таңғы сағат 4:30-да келді. Джейкоб Кокс, XXIII корпусты уақытша басқаратын дивизия командирі, бірден 1863 жылы бұрынғы шайқас үшін салынған қираған бекіністердің маңында мықты қорғаныс позицияларын дайындауға кірісті. Шофилд өзеннен өтуге көпірлер болмағандықтан, өзенге арқа сүйеген Франклинді қорғауға шешім қабылдады. Көптеген адамдар күнді ашық аспанмен және температураның 50 градустан жоғары болғанын, әдемі "күзгі түскі" деп сипаттады. Шофилдке өзен арқылы өтетін тұрақты көпірлерді жөндеуге уақыт керек болды, бірақ түстен бұрын барлық жүк көліктері Харпет арқылы өтіп, Нэшвиллге қарай жолға шықты. Сағат 12:00-ге дейін Одақтың бекіністері қаланың айналасында жартылай шеңбер құрады. Колумбия жолы қалаға кіретін жерде саңылау қалдырылды, ол көліктердің өтуіне мүмкіндік берді. Одақтың орталық бөлігінің артында Кокстің штаб-пәтері ретінде пайдаланылған Картер үйі орналасқан еді. Бригадир генерал Стэнли Вагнерге Уинстед төбесінде артқы күзетті ұстап тұруды және полковник Эмерсон Опдике басқаратын үшінші бригадасын босатуды бұйырды. Вагнер төбеде түске дейін немесе қарсыластар қысым жасамайынша қалуға тиіс еді. Вагнер, мүмкін, бұйрықты дұрыс түсінбегендіктен, үш бригадасына Одақ желісіне жартылай жолда тоқтауға және негізгі желіден бірнеше жүз метр алдындағы тегіс жерде қазылуға бұйрық берді. Полковник Эмерсон Опдике Вагнердің бұйрығын абсурдты деп санады және Стэнли оны бекіністерге бағыттап жіберген еді; ол бригадасын Одақ желісі арқылы және Колумбия жолынан өткен саңылаудың артындағы резервтік позицияға алып барды, ал полковниктер Джон Кью. Лейн мен Жозеф Конрад бригадаларын алдыңғы қатарда қалдырды. Худ армиясы Франклиннің оңтүстігіндегі Уинстед төбесіне келді, ол 3 шақырым жерде орналасқан. Сағат 13:00 шамасында Худ күндізгі жарық азайғанда майданға шабуыл жасауға бұйрық берді – сол күні күн батуы 16:30-да болды, бұл шешім жоғары шенді генералдарының арасында наразылық тудырды. Кейбір тарихтар, "жоғалған себеп" дәстүрінде, Худтың ашуға берілген күйде асығыс әрекет еткенін, өйткені Федералды армия түнінде Спринг-Хиллден өтіп кеткеніне ренжіді және армиясын жазалау үшін оларды күшті қарсылыққа шабуыл жасауға бұйырды деп мәлімдейді. Эрик Джейкобсонның жақындағы зерттеулері бұл мүмкін емес деп есептейді, өйткені бұл әскери тұрғыдан ақымақтық болды және Худ Франклинге келген кезде ашулы емес, қатаң болды. Худтың жеке мотивациясына қарамастан, оның мақсаты – Скофилд пен оның әскері Нэшвиллге қашып кетпес бұрын оларды жеңуге тырысу еді. Сонымен қатар, оның армиясы, өткен мүмкіндікті пайдалана алмағандарына ашуланып, әдеттегіден көп сандық артықшылыққа ие емес қарсыласты көрді және оларды жоюға құштар болды. Конфедерация армиясы сағат 16:00-де алға жылжи бастады, Чейтам корпусы шабуылдың сол жағында, ал Стюарт оң жағында болды. Ли корпусы мен армияның артиллериясы Колумбиядан әлі келген жоқ. Худтың шабуылдаушы күші, шамамен 19-20 000 адам, оның тапсырған миссиясы үшін жеткіліксіз болды – екі шақырым ашық жерді екі артиллерия батареясының қолдауымен көтеріліп, содан кейін асығыс дайындалған бекіністерге шабуыл жасау. Худтың шабуылы бастапқыда Лейн мен Конрад басқарған Вагнердің екі бригадасындағы 3000 адамды қамтыды, олар жеткіліксіз далалық бекіністерде және қоршалмаған фланкілерде тұруға тырысты, бірақ қысымға көніп, тез құлдырады. Екі бригаданың көптеген ардагерлері Колумбия жолы арқылы негізгі бекіністерге қашып оралды, ал кейбір жаңа келгендер атыс астында қозғалуға батыл болмады және тұтқындалды. Қашушы әскерлерді Конфедерация әскерлері тығыз қуып, екі жақтың арасы соншалықты араласты, сондықтан бекіністердегі қорғаушылар өздерінің жолдастарын ұрмау үшін атысты тоқтатуға мәжбүр болды. АҚШ күштерінің бекіністердегі ашылуды қорғауға сәтті келмеуі Картер үйінен мақта өңдеу зауытына дейінгі Колумбия жолындағы әлсіз нүктеге себеп болды. Худтың агрессивтілігі нәтижесін беріп жатқандай болды. Конфедерацияның Клебурн, Браун және Френч дивизиялары осы майданға жиналды және олардың бірқатар әскерлері екі жақта да қазірде берік емес Федералдық қорғанысты бұзып өтті. Бірнеше минут ішінде Конфедерация әскерлері Федералдық желінің ортасынан 50 метрге еніп кірді. Конфедерация шабуылды бастағанда, Опдике бригадасы резервте болды. Ол жылдамдықпен әскерін шайқасқа дайындап, бригадасын бекіністерге шабуыл жасауға бұйырды. Картер үйі мен жол маңындағы шайқас қызыл және қаһарлы болды. Картер үйі мен бағындағы атыс сағаттап созылды. Опдике шабуылымен бірге, Рейли дивизиясының резервтік бөлімдері (12-ші Кентукки жұмыскерлері, 16-шы Кентукки жұмыскерлері және 175-ші Огайо жұмыскерлері) өздерінің орнында тұрып, Стрикланд пен Вагнер дивизияларының аман қалғандары үшін жиналды. Бірлесіп, олар бұзушылықты жапты. Картер үйі мен жол маңындағы шайқас қызыл және қаһарлы болды, мылтық, байонет, шабуылдық құралдар, балталар және пикеттер сияқты қарулар қолданылды. Көптеген Конфедерация әскерлері Федералдық бекіністерге кері шегінді, онда олар кешкі уақыттың қалған бөлігінде қозғала алмай немесе қашып бара алмай тұрып қалды. Браун дивизиясы ауыр шығындарға ұшырады, Браун жараланды және оның төрт бригада командирі де қаза тапты. Браун бригадасының мақта өңдеу зауыты маңындағы шабуылы бекіністерден кері шегінді және Рейли бригадасынан және Рейлидің оң жағындағы полковник Джон С. Касемент бригадасынан қирату атысқа түсті. Клебурн шайқаста қаза тапты және оның бригада және полк командирлерінің 14-і қаза тапты. Одақтың желісінің ортасында шайқас болғанда, Стюарт корпусы да Одақтың сол жағына шабуыл жасады. Харпет өзені осы аймақта оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа ағып жатқандықтан, бригадалар қозғалысын баяулатып, бөлімдердің біртұтастығын азайтатын тар кеңістікте қозғалды. Олар Одақтың негізгі желісінен де, сонымен қатар Форт Грейнджердегі өзен арқылы атыс жасаған батареялардан да қатты артиллерия атысына ұшырады. Сонымен қатар, олар күшті осэйдж апельсин тосқауылын бұзуда үлкен қиындықтарға тап болды. Лоринг дивизиясы полковник Израиль Н. Стайлс басқарған Одақ бригадасына екі шабуыл жасады, екеуі де ауыр шығындармен кері шегінді. Теміржол кесігінен тікелей атыс жасалған артиллерия Одақ позициясын айналып өтуге тырысқан кез келген әрекеттің алдын алды. Бригадир генерал Джон Адамс өзінің аттысымен бекіністерге тікелей секіріп, бригадасын қайта құруға тырысты, бірақ ол да, сондай-ақ оның аты да атылып құлады. Бригадир генерал Винфилд С. Фетерстон бригадасы ауыр атыс астында кері шегіне бастағанда, оның дивизия командирі генерал-майор Уильям В. Лоринг оларға қарсы шығып, "Құдай-ау, мен қорқақтарды басқарамын ба?" деп айғайлады. Ол әскерін рухтандыру үшін бір минуттан астам уақыт бойы Федералдық желісінің толық көрінетін жерінде отырып, таңқаларлық түрде зардапсыз шықты, бірақ бригада ешқандай прогресске жетпеді. Уолтхолл дивизиясы Касемент пен Рейли бригадаларына бригада шабуылдарының бірнеше толқындарымен шабуыл жасады – мүмкін, алты бөлек шабуыл. Бұл шабуылдардың барлығы ауыр шығындармен кері қайтарылды. Генерал-майор Уильям Б. Бейт дивизиясы Одақтың оң фланкіна шабуыл жасады. Оның сол фланкісі Чальмерстің кавалерия дивизиясымен қорғалмады деп күткендей болды және олар фланкілік атысқа ұшырады. Фланкті қорғау үшін Бейт Флорида бригадасын резервтік позициясынан сол фланкісіне жылжытуға бұйырды. Бұл шабуылды ғана баяулатпады, сонымен қатар Одақ бекіністеріне шабуыл жасау үшін жалғыз желі қалдырды, ешқандай резерв қалдырмады. Чальмерстің әскерлері...

Нэшвиллге қуғын

Теннесси армиясы Франклинде дерлік жойылды. Дегенмен, кері шегінудің орнына және армия дезертирлік арқылы ыдырап кету қаупіне байланысты, Худ өзінің 26 500 саяқты әскерін Томас басқаратын біріккен одақтық армияға қарсы Нэшвиллге жылжытты, олар Нэшвиллде бекініп қалған еді. Бұл Худтың даулы шешімі болды, өйткені оның армиясы шаршап, шабуылға дайын емес еді. Бірақ ол кері шегінуге бұйрық берсе, армиясы толыққандай ыдырайды деп сенді. Худ Нэшвилл-Чаттануга теміржолын жою және Мурфрисбородағы одақтық армияның жабдықтау базасын бұзу оның мақсатына көмектесерін ойлады. 4 желтоқсанда ол Форрестті екі кавалерия дивизиясымен және генерал-майор Уильям Б. Бейттің жаяу әскер дивизиясымен Мурфрисбороға жіберді. Худ Бейтке Мурфрисборо мен Нэшвилл арасындағы теміржолды және бекіністерді жоюды және одан әрі операциялар үшін Форрестке қосылуды бұйырды.

Форрест Мурфрисборода (5 желтоқсан)

Форресттің біріккен әскерлері Мурфрисбороға шабуыл жасады, бірақ тойтарыс берді. Олар теміржол жолын, бекініс үйлерін және бірнеше үйлерді қиратты, аймақтағы одақтың әрекеттерін бұзды, бірақ одан көп ештеңеге қол жеткізбеді. Мурфрисбороға жасалған шабуыл ұсақ тітіркендіру болды. Бэйт Нешвиллге қайтарылды, бірақ Форрест Мурфрисбороның жанында қалды, соның салдарынан Нешвилл шайқасынан қатыспады. Кейін қарағанда, Худтың Форрестті бас қолбасшылықтан бөліп жіберуі – ауыр қателік еді.

Нэшвилл шайқасы (15-16 желтоқсан)

Томас басшылығымен, қазір шамамен 55 000 сарбаздан тұратын күш болды. 7 мильдік жартылай шеңберлі одақтың қорғаныс желісі Нэшвиллді батыстан шығысқа қарай қоршады, ал шеңбердің солтүстік бөлігін Камберленд өзені, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің канонерлік кемелерімен күзетілді. Томас екі аптадан астам уақыт бойы қимылға келмегендіктен Вашингтонда үлкен алаңдау туды, өйткені Худтың Солтүстікке шабуыл жасауға дайын тұрғаны күдіктелді. Генерал Грант 8 желтоқсанда болған қатты мұзды дауыл екі жақта да бекіністерді нығайтуға кедергі келгеніне қарамастан, Томастың жылдамдауына қысым жасады. Бірнеше күннен кейін Грант Томастың орнына көмекшісін жіберді, Худтың қолынан қашып кетуі мүмкін деп ойлады. 13 желтоқсанда генерал-майор Джон А. Логанға Нэшвиллге бару және Томас келген кезде операцияны бастамаса, қолбасшылықты өз мойнына алу тапсырылды. Ол 15 желтоқсанда Луисвиллге жетті, бірақ сол күні Нэшвилл шайқасы басталды. Томас 15 желтоқсанда бекіністерінен шығып, конфедераттарға қарсы екі кезеңді шабуылды бастады. Бірінші, бірақ екіншілік шабуыл Стидманның конфедераттардың оң жақ қанатына жасаған шабуылы болды. Басты шабуыл Смит, Вуд және бригадалық генерал Эдвард Хатч (жаяу әскер бригадасының қолбасшысы) жасады. Стидманның шабуылы конфедераттардың оң жағындағы Читэмді күні бойы ұстап тұрды. Басты шабуыл Хиллсборо Пайкқа параллель бағытта солға бұрылды. Түске қарай басты күштер Пайкке жетті, ал Вуд Монтгомери төбесіндегі конфедераттардың алғы шебіне шабуыл жасауға дайындалды. Худ сол жақ қанатындағы қауіптен алаңдап, Лиге Стюартқа күштерді жіберуге бұйрық берді. Вуд корпусы генерал Сэмюэл Битти дивизиясының шабуылымен Монтгомери төбесін басып алды. Сағат 13:00-де Стюарттың алдында Худтың сапындағы әлсіз жер пайда болды. Томас Вудқа Скофилд пен Уилсонның қолдауымен әлсіз жерге шабуыл жасауға бұйрық берді. Сағат 13:30-да Стюарттың Пайк бойындағы позициясы тұрақсыз болды, шабуылдаушы күш басымдық танытты. Стюарт корпусы ыдырап, Гранни Уайт автожолына қарай шегіне бастады. Алайда Худ түнгі уақытта күштерін қайта жинап, ертеңгі шайқасқа дайындалды. Уилсон басқаратын одақтың атты әскері конфедераттардың қозғалысына кедергі келтіруге жеткілікті күш сала алмады, өйткені олардың көптеген сарбаздары шабуылға жаяу әскер ретінде қатысты. Шарасы кеткен конфедераттар түн бойы бекініп, федералистердің келуін күтті. 16 желтоқсанда таңертең федералистер Худтың жаңа желісіне қарсы позицияға көшу үшін, ұзындығы шамамен 2 мильге дейін қысқартылған желіге орналасты. Томас тағы да екі кезеңді шабуыл жоспарлады, бірақ Худтың сол жағына назар аударды. Шкофилд Читэмді кері қайтаратын болды, ал Уилсонның атты әскері Фрэнклин Пайкқа арттан шабуыл жасап, Худтың жалғыз қалған шегіну жолын тосқаулайтын болды. Түскі уақытта Вуд пен Стидман Лиге Овертон төбесінде шабуыл жасады, бірақ сәттілікке жете алмады. Сол жақта Уилсонның жаяу әскері майданға қысым көрсетіп тұрды. Сағат 16:00-де Шайс-Хиллдегі Читэм үш жақтан шабуылға ұшырады, оның корпусы ыдырап, артқа қашты. Вуд осы мүмкіндікті пайдаланып, Лиге Овертон төбесіндегі шабуылын жаңартты, бұл жолы қарқын үстемдік етті. Қараңғы түскеннен кейін, қатты жаңбыр жауды. Худ күштерін жинап, оңтүстікке, Франклинге қарай шегінді. Екі күндік шайқаста 3061 одақтық (387 қаза тапты, 2558 жараланды, 112 жоғалып кетті немесе тұтқындалды) және шамамен 6000 конфедерат (1500 қаза тапты немесе жараланды, 4500 жоғалып кетті немесе тұтқындалды) қаза тапты. Нэшвилл шайқасы соғыс кезінде Одақ армиясының ең маңызды жеңістерінің бірі болды. Конфедерацияның екінші ірі әскері – Теннеси армиясы жауынгерлік күш ретінде толығымен жойылды. Худтың армиясы Теннессиге 30 000-нан астам сарбазбен кірді, бірақ 15 000 – 20 000 сарбазбен шықты. 1865 жылғы 20 қаңтарда Худ армиясының далалық есебінде 20 700 сарбаз тіркелген. Джейкобсон Франклин мен Нэшвилльде жоғалған сарбаздар армияға шегіну кезінде және одан кейін біртіндеп қайта қосылғанын болжайды.

Худты қуу және кері шегіну

Одақ әскері Худты Нэшвилден қуып ұшты. Жаңбырлы ауа райы конфедераттарға көмектесіп, Одақтың атты әскерін қуып жетуді баяулатты, ал Форрест 18 желтоқсанда Худқа қосылып, шегінетін әскерді қорғады. 25 желтоқсанда жеңіліске ұшыраған және қиын жағдайдағы Теннесси армиясы Теннесси өзенін қайтадан кесіп өткенге дейін қуып жете беру жалғасты. Рождество алдында Форрест Антоний төбесіндегі шайқаста Вильсонның атты әскерін кері шегіндірді.

Салдары

Худ өзінің науқанының бүкіл сәтсіздігін бағыныштылары мен сарбаздардың өзіне жапсағанмен, оның карьерасы аяқталды. Ол әскерімен Миссисипи штатының Тупело қаласына қайтыды, 1865 жылдың 13 қаңтарында қызметтен кетіп, енді далалық қолбасшылыққа тағайындалмады. Форрест Миссисипиге қайтты, бірақ 1865 жылы Джеймс Х. Уилсон оны Алабамаға ығыстырып, оның әскері тарап, тиімсіз болды. Худтың Нэшвиллдегі жеңілісіне дейін Шерман әскері Саваннаның шетіне жетіп, Рождествоға дейін оны басып алды. Теннесси армиясынан бес мың сарбаз кейіннен Жозеф Э. Джонстон басшылығымен Оңтүстік Каролинадағы Каролиналар науқанында Шерманға қарсы күш түсті, бірақ бұл күштерге ешқандай нәтиже болмады.