Кіріспе

1963–2006 жылдар аралығында қызмет еткен француз кинорежиссерлерінің дуэті

Жан-Мари Штрауб (stʁob; 8 қаңтар 1933 — 20 қараша 2022) және Даниэль Хуйе (ɥijɛ; 1 мамыр 1936 – 9 қазан 2006) – 1963 жылдан 2006 жылға дейін екі ондаған фильм түсірген француз кинорежиссерлерінің дуэті. Олардың фильмдері қатаң, ойландыратын стилімен және радикалдық, коммунистік саясатымен ерекшеленеді. Екеуі де француз болғанымен, негізгі жұмыстарын Германия мен Италияда жүргізді. «Бұлттардан қарсылыққа дейін» (1979) және «Сицилия!» (1999) фильмдері белгілі. Штрауб 1956 жылы түсірілген «Ақылсыздың досы» фильмінде режиссер Жак Риветтің ассистенты болды. Ол сондай-ақ Парижде Абель Ганс, Жан Ренуар, Роберт Брессон және Александр Аструктың ассистенты ретінде жұмыс істеді. Кейіннен Штраубтың Алжирдегі әскери қызметтен қашуы үшін олар Германияға көшті. Штрауб өмірінің алғашқы жылдарын Бахты зерттеумен өткізді. Хуйе бастапқыда этнографиялық фильмдер түсіруді жоспарлаған, бірақ ақырында Штраубтың жобаларына көмектесті. 1963 жылы олар Хайнрих Бёлльдің әңгімесі негізінде түсірілген 18 минуттық «Machorka Muff» қысқаметражды фильмін жасады, бұл олардың алғашқы бірлескен жұмысы болды. Олардың келесі 55 минуттық «Келісімге келмегендер» фильмі де Бёлльдің туындысынан алынған. 1968 жылғы «Анна Магдалена Бахтың хроникасы» фильміне дейін толық метражды фильм түсірген жоқ, содан кейін әр 2-3 жыл сайын бір көркем фильмді аяқтап, тұрақты түрде фильмдер түсірді. «Анна Магдалена Бахтың хроникасын» жасау өте қиын болды. Қаржыландыру үшін күрес 1967 жылға дейін он жылға созылды. 1968 жылы олар Рейнер Вернер Фассбиндер мен оның театр труппасының қатысуымен «Күйеу жігіт, актриса және аралықшы» атты қысқаметражды фильм түсірді. 1970 жылдардың ортасында олар Италияда фильмдер түсіре бастады. Олар уақыттарын Германия мен Италия арасында бөлісе бастады, сондай-ақ француз және британдық продюсерлермен жиі ынтымақтастық жасайтын. Штрауб пен Хуйе өмірінің көп бөлігін бірге өткізді. Олардың балалары болмады. Хуйе 2006 жылдың 9 қазанында Шоле қаласында 70 жасында қатерлі ісіктен қайтыс болды.

Стилі мен мазмұны

Штрауб пен Хюйе фильмдерінің барлығы басқа туындыларға негізделген: романдар, опералар, пьесалар және саяси жазбалар сияқты дәстүрден өзгеше көздер. Олардың көздеріне Маргарита Дюрас, Франц Кафка, Элио Витторини және Бертольт Брехттің жазбалары; Арнольд Шёнбергтің екі операсы; Фридрих Энгельс, Василий Кандинский және И.С. Бахтан жазылған хаттар; сондай-ақ, Росселлинидің «Еуропа 51» фильмі сияқты басқа фильмдер де кіреді. Олардың көптеген фильмдері, мысалы, «Класстық қатынастар», түпнұсқа мәтін мен фильм арасындағы байланысты ерекше атап көрсетеді. Хюйе мен Штраубтың алғашқы фильмдері «Махорка Муффы» (1962) және «Келісімге келмегендер» (1964) Германияда түсірілгендіктен, сол кезде олар «Жаңа неміс киносы» құрамына енді, ол 1962 жылғы Оберхаузен манифестінде жарияланды. Фрида Графе мен Энно Паталас «Махорка Муффы» туралы былай деп жазды: «Боллдің кітабын оқу керек, себебі ол Штраубтың фильмі арқылы өзгерді. Ол енді жалаңаш және маңыздырақ көрінеді, өйткені фильмнің соңғы кадры Германияға қарай бағытталған». Егер тақырыпты таңдау – соғыстан кейінгі неміс тақырыптары, мысалы, фашистік ұлтшылдық ойлардың жалғасуы, бұзылған өмірбаян, қайта қарулану және актерлік шеберліктегі белгілі бір күңкелік болса, алғашқы екі фильм сол кездегі стандартты туындылар сияқты көрінеді. Бірақ «Келісімге келмегендер» фильміндегі актерлердің шектеулі, төмендетілген тілі, хронологиялық емес монтаж және Генрих Бёлльдің әдеби үлгілерді өңдеуі әріптестер арасында түсініксіздік пен наразылық тудырды. 1963 жылғы Оберхаузендегі қысқаметражды фильмдер фестивалінде және 1965 жылғы Берлин халықаралық кинофестивалінде алғашқы екі фильм іріктеу комиссиясынан қабылданбады және тек арнайы шараларда көрсетілді. Үшінші фильм, «Анна Магдалена Бахтың шежіресі» (1967) Александр Клюге, Генрих Бёлль, Энно Паталас және ықпалды «Фильмкритик» журналы қолдаған бұрын-соңды болмаған «халық қаржыландыруы» арқасында мүмкін болды. Өз заманының басқа неміс фильмдерінен ерекшеленетін бұл фильммен Хюйе мен Штрауб стильдік және драматургиялық жаңа салаға енді. Фильмнің сезімтал ортасы, дәстүрлі фильм сюжетінен айырылған, Иоганн Себастьян Бахтың музыкасы болып табылады, ол камера алдында тірі орындалады және ішінара түпнұсқа орындарында ұсынылады – Хюйе мен Штраубтың кейінгі фильмдеріндегі «Мұса мен Арон» (1974) және «Бүгіннен ертеңге дейін» (1996) фильмдеріндегі музыкаға деген компромиссіз және терең құрмет. Штрауб пен Хюйе фильмдерінің стилі – олар әрқашан саяси ұстанымды әртүрлі жолдармен көрсетеді («барлық революция – тәуекел ойыны» – Малларме поэмасына негізделген), тіпті Киелі кітап мотивтеріне негізделген опералық фильмде де, мысалы, «Мұса мен Арон», оны Холгер Майнске арнады. Эстетикалық тұрғыдан олар әсіресе Бертольт Брехттің драматургиялық идеяларына бағытталды, мысалы, актер рөлін иллюзиялық түрде ойнамауы керек, бірақ өзінің іс-әрекетін оның қандай екенін анықтауы керек: цитата келтіру. Сондықтан олар көбінесе әуесқой актерлермен жұмыс істеді, олар толық стандартталған диалогтардың орнына өздерінің жергілікті диалекттерін қолданды. Дегенмен, олардың фильмдері керемет эстетикалық және формальды қатаңдықпен сипатталады: әрбір кадр мұқият құрылған, ешбір монтаж – конвенцияларға мойын бұру емес. Бірақ Штрауб өзін дәстүршіл санап, Кенджи Мизогучи және Джон Форд сияқты классикалық режиссерлерге деген құрметін жиі білдіреді.

Ынтымақтастық

Жан-Мари Штрауб өзгелерге қарағанда көбірек экстраверт болғандықтан, жұптың қоғамдық беті ретінде танылды: бұл олардың кино түсіру процесінде Хюйедің рөлі екінші деңгейде деген кең тараған пікірге себеп болды. Шындығында, екеуі жұмысты тең бөлісіп жасады, Штрауб сахналық безендіруге жауапты болды, Хюйе өндіріс дизайны мен монтаждау процесінің көп бөлігін бақылады, ал екеуі де өндіріске дейінгі дайындық, мәтіндер мен репетицияларға бірдей жауапкершілік тартты. Бұл әдісті Педро Костаның «Сицилия!» фильмінің монтаждау кезінде түсірілген «Сенің жасырын күлкің қайда?» деректі фильмінде көруге болады, сондай-ақ Лондон мен Нью-Йорк кинофестивальдерінің ұзақ мерзімді бағдарламалық директоры болған Ричард Роудтың еңбектерінде де кездеседі. Кинорежиссерлер Педро Коста, Дебора Стратман, Том Андерсен және Тед Фендт оларды өздеріне үлгі еткендерін айтты. Олардың фильмдеріне оң пікірлер болғанымен, көбінесе түсініксіздікпен қабылданатын. Әсіресе Штрауб-Хюйе киносының алғашқы онжылдықтарында оларға қарсы әуесқойлық танылғаны жиі айтылды. Классикалық киноның тұрақтылық концепциясы мен повестволық конвенцияларына негізделген сын, Штрауб-Хюйе киносында көптеген бұзушылықтарды анықтайды. Тағы бір сын – олардың фильмдерінде эмоциялардың жетіспеуі. Лекциялар, актерлердің қимыл-қозғалыстары мен бет-әлпеттері көрініссіз, драмалық емес және қасақана жалықтырады. Штрауб пен Хюйедің соңғы бірлескен фильмі «Quei loro incontri» 2006 жылы 63-ші Венеция кинофестивалінде бақ сынады. Фестивальде Штрауб пен Хюйе «кино тілін толығымен жаңартқандары үшін» арнайы жүлдеге ие болды. Олар жюри төрағасы Кэтрин Деневтен кино индустриясының кешігіп танылуын алды. Бірақ марапаттау рәсімінде жанжал орын алды: Штрауб пен Хюйе қатыспады, оның орнына актриса Джованна Дадди Штрауб жазған мәлімдемені оқыды. Мәлімдемеде, Америка империалистік капитализмі болғанша, әлемде террористердің саны жеткіліксіз болады делінді. Бұл мәлімдеме фестивальде және итальян баспасөзінде наразылық тудырды. Қазылар алқасы жүлдені қайтарып алу мүмкіндігін талқылады. Штрауб-Хюйе киносын қорғайтындар, Штраубтың жеке, polemikaлық мәлімдемелері кино шығармасының бағалануына әсер етуі керек емес деп атап көрсетеді. 2006 жылы Даниэль Хюйе қайтыс болғаннан кейін олардың жұмысы азаматтық пікірлерге ұшырады. Олардың жұмысы Нью-Йорк, Париж, Мадрид, Берлин, Лондон, Лиссабон және Токио қалаларында жаңа халықаралық танымалдыққа ие болды. Ретроспективаларға BELVA Film (Жан-Мари Штрауб, Барбара Ульрих) барлық жұмысты қалпына келтіріп, цифрландыру бойынша жасаған табысты күш-жігері себеп болды. 2019 жылдың қаңтарынан 2020 жылдың қыркүйегіне дейін MUBI стриминг сервисі Straub Huillet-тің алғашқы цифрлық ретроспективасын ұйымдастырды, онда Штраубтың соңғы көркем фильмі Kommunisten-ді қоса алғанда, олардың он бес фильмінің жаңа қалпына келтірілген нұсқалары көрсетілді.