Кіріспе
1-ғасырдағы самариялық діни қайраткер және гностикалық самариялық сектаның негізін қалаушы Доситеос (кейде Натанаил деп те аталады, екеуінің де мағынасы "Құдайдың сыйы") – самариялық діни қайраткер. Ол самариялық сектаның негізін қалады, ол гностикалық сипатта болған деп саналады, Жақияны білген және Симон Магтың ұстазы немесе қарсыласы болған.
Dositheos (occasionally also known as Nathanael, both meaning "gift of God") was a Samaritan religious leader. He was the founder of a Samaritan sect often assumed to be Gnostic in nature, and is reputed to have known John the Baptist, and been either a teacher or a rival of Simon Magus.
Христиандық және яһудилік дереккөздер
Досифей, шамасы, біздің заманымыздың бірінші ғасырында өмір сүрген. Евсевий мен Псевдо-Клементиндер Досифейді яһуди деп сипаттаса, Псевдо-Тертуллиан мен Филастрий оны самариялық деп сипаттайды. Эпифанийдің айтуынша, ол бастапқыда амбициялы яһуди болған, кейін самариялықтармен одақтасқан. Кейбір қазіргі дереккөздер оның араб тегі болғанын айтады. Псевдо-Тертуллианның сөзіне қарағанда, ол алғашқы болып Невиимді (Пайғамбарларды) жоққа шығарған, бұл саддукейлер партиясының пайда болуына себеп болды. Иероним да осы пікірді қолдайды. Гипполит 32 ерестің тізімін Досифейді атаумен бастайды, сондықтан бұл секта саддукейлерден бұрын пайда болғандай көрінеді, ал Филастердің жүйесі осы ереске негізделген. Юстин Мартир мен Ириней оның есімін атаған жоқ. Он төртінші ғасырдың самариялық хронисті Абу әл-Фатх, сенімді жергілікті дереккөздерге сүйене отырып, Досифей сектасының пайда болуын Ұлы Ескендірден бұрынғы кезеңге жатқызады. Раббилік дереккөздерде де Досифей мен Сабеус туралы түсініксіз сілтемелер бар, олар Досифейлер мен Сабуиялардың самариялық секталарының негізін қалаушылар ретінде танылады. Бұл тұлғалар Иосиф Флавийдің айтуынша, Геризим тауының қасиеттілігін қорғап, мысырлық Птолемей Филометор патшасының алдында яһудилердің қорғаушысы Андроникке қарсы Самариялықтар Сабей мен Теодосий болған. Самариялық жылнамаларында (Ешуа кітабы мен Абу әл-Фатхтың жылнамалары) Зеруббабел мен Санбалат арасында осындай пікір алмасу орын алған. Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, самариялықтардың екі қорғаушысы болған, ол, әлгі екі елші Досифей мен Сабеус туралы айтқан. Олардың ілімі, Геризим тауының қасиеттілігін, Ескі өсиеттің пайғамбарлық кітаптарын жоққа шығару және қайта тірілуді мойындамау, самариялықтардың ілімімен толық сәйкес келеді. Гегесипптің айтуынша, Досифей шіркеудің алғашқы ересиархы Симон Магтан кейін өмір сүрген, ал басқа авторлар оны Симонның ұстазы деп есептейді, оны Симон Магпен шатастырып, оның есімін Еленамен байланыстырып, ол "болыпты" дейді. Ориген Досифейдің өзін Мәсіх деп жариялағанын айтады. Ориген сондай-ақ Досифейдің шәкірттері оның кітаптарын көрсеткенін және ол ешқашан өлмеген, әлі де тірі екенін айтқан. Бұл оқиғаны Эпифанийдің үңгірде аштықтан өлгені туралы айтқан оқиғасымен салыстыруға болады. Эпифаний досифейшілердің кейбіреулері босқимдыққа берілсе, ал енді біреулері қатаң моральдық принциптерді ұстанады, ет жеуден бас тартады, сүндеттеу рәсімін орындайды және демалыс күні мен леуіліктердің тазалық заңдарын қатаң сақтайды деп жазады. Алайда бұл сөздер Энкратиттерге жататын басқа Досифейге қатысты болуы мүмкін. Ориген Досифейшілердің гүлденген кезеңі болмағанын және оның заманында олардың саны азайып, отыздан аспайтынын айтады. Алайда Мидраш Рабби Мейрмен байланысы бар досифейшілер туралы айтады, сондай-ақ екі есім, "Досион және Достион" да айтылады, олар екі досифейші секташылды немесе еретик Досифейдің екі атауын білдіреді. Бірақ Александрия патриархы Евлогийдің (582-603 жылдары өмір сүрген болуы мүмкін) Достанға (Δοσθήν) немесе Досифейдің самариялық ізбасарларына қарсы сәтті айтысқаны және оларға қарсы еңбек жазғаны (Фотий, "Библиотека", cod. 230) досифейшілердің VI ғасырда да бар болғанын және белгілі бір билікке ие болғанын көрсетеді. Ориген, мүмкін, досифейшілердің христиан сектасына сілтеме жасап отыр, олар ешқандай із қалдырмаған, ал самариялық секта, әрине, өмір сүруін жалғастырған. Әсіресе Мысырда бұл сектаның саны Александриялық христиан патриархын оған қарсы айтыс жүргізуге итермелеген болуы мүмкін. Псевдо-Клементиннің мойындаулары мен уағыздары Досифейдің Симон Магтың өлімі туралы жалған хабарды таратып, өзін оның сектасының басшысы етіп орнатуға қалай қол жеткізгенін айтады. Симон қайтып келгенде, Досифеймен дос болып, екінші орынды қабылдады. Бірақ көп ұзамай ол отыз адамға Досифейдің мектептің ілімдерімен толыққандай таныс емес екенін айта бастады. Досифей, Симон оны төмендетуге тырысып жатыр деп сезіп, (өзін үшін ол тұрған Біреу екенін білді), ашуланып, мектепте әдеттегідей кездескенде, таяқ алып, Симонды ұра бастады, бірақ кенеттен таяқ оның денесінен түтіндей өтіп кетті. Досифей таңғалып: "Егер Сен тірі Құдай болсаң, айтшы, мен Саған құлшылық етейін", - дейді. Симон "әкеміз" деп жауап бергенде, Досифей өзінің тұрған Біреу еместігін түсініп, оның алдына егіліп, Симонға басшылықты берді, отыз адамнан оған бағынуды бұйырды, ал өзі Симон бұрын болған төменгі орынды иеленді. Осыдан көп ұзамай ол қайтыс болды.
Араб тіліндегі дереккөздер
Мысырдағы араб жазушылары Досифейлермен танысқан болуы мүмкін, бірақ кейбіреулері Сирия мен Палестинада да сақталған болуы мүмкін, бұл раввиндік дереккөздерден көрінеді. Х ғасырдағы әл-Масуди самариялықтардың екі топқа бөлінгенін айтады: Кушан, яғни қарапайым самариялықтар («Кутим») және Достан («Досифейлер» - ДОСТИН). Әл-Шаһрастани оларды «Кусания» және «Дуситания» деп атайды. Әбу әл-Фатх Достан, яғни самариялық Досифейлер туралы, олар Мұса заңымен белгіленген мерекелерді, сондай-ақ астрономиялық кестелерді жойғанын, әр айда отыз күнді өзгеріссіз санағанын айтады. Бұл Саддукейлерді еске салады және Досифейлердің олардың рухани ұрпақтары болғанының тағы бір дәлелі. Мерекелердің жойылғаны туралы мәлімдеме, ең болмаса, Досифейлердің оларды еврейлерден өзге күндері тойлағанын білдіреді; бірақ Эпифанийдің сенімді мәлімдемесіне сәйкес, Досифейлер мерекелерді Паризайлермен бірге тойлағандықтан, олардың Караиттерге жақындасқанын болжауға болады, олар самариялықтармен кейінгі уақытта көп ортақ нәрселері болды. Айларды куәгерлердің куәлігі арқылы анықтау да Караиттердің әдеті болуы мүмкін, бірақ бұл тәжірибе Паризайлердің қарама-қарсы пікірі пайда болғанға дейін де қолданылған болуы мүмкін. Аббасид халифаттары тұсында самариялықтар Досифейлерді қуғынға түсірді, бірақ олардың өздері де көп қиындықтарға тап болды. Ибрахим (218-227 жылдары) тұсында Наблустағы самариялықтар мен Досифейлердің синагогы еретиктер тарапынан өртелді, бірақ кейін қайта жаңартылды. Палестинаның губернаторы Юсуф ибн Даси Досифейлерге табынуға толыққанды тыйым салды; және осының салдарынан секта самариялықтарға сіңірілген болуы мүмкін. Абу'л-Фатхтың жылнамасының Самариялық жалғасы Аббасид кезеңінде самариялықтар мен Досифейлердің қарым-қатынасы туралы қосымша мәліметтер береді. 840 жылдардағы Әбу Харб көтерілісі кезінде Самариялық қауымның басшысы Асасби (Жалғаста «Израильдің патшасы» деп аталады) Гаризим тауындағы рәсімде Досифейлерге тыйым салды, онда самариялықтар Досифейлермен ішіп-жеуге немесе үйленуге уәде берді. Халифа әл-Мутаваккилдің (847-861) билігі кезінде самариялықтар Тора оқу туралы дауға байланысты Досифейлердің олармен бірге намаз оқуын шектеді. Танымал самариялық Йосеф Ибан Адхаси қайтыс болғанда, Досифейлер алапаттық тудырып, тіпті қуаныш білдірген болуы мүмкін. Содан кейін самариялық раисі ешкімге ештеңе бермеу және ешкім олармен бірге тамақтанбау немесе су ішпеу туралы шешім қабылдады.
Еврей энциклопедиясы библиографиясы
Д. Оппенхайм, Берлинер журналында, I. 68;
Голдберг, Ха Магид, XII. 62;
С. Краусс. Лехнвертер, II. 192;
Лагард, Миттайлунген, iv. 135;
Джон Уильям Натт. "Самариттік Таргумның үзінділері", 47–52-беттер, Лондон, 1874;
А. Хилгенфельд. Кетцергеш дес. Urchristenthums, 160-бет. Лейпциг, 1884;
Э. Ренан, Христиандық діннің бастауы, 2-ші басылым, v. 452;
Герцфельд, "Исраил халқының тарихы", ii. 606;
Сильвестр де Саси, Chrestomathie Arabe, i. 333-тегі араб тіліндегі дереккөздер;
Payne Smith, Thesarus Syriacus, col. 845;
Hamburger, R. B. T. ii. 1069;
С. Краусс, Rev. Etudes Juives, xlii. 27–42;
Бюхлер. ib. 220–231, Мидраш үзінділерін Доситейге жатқызбайды. Сондай-ақ, Хауктың "Нағыз энциклопедиясын" қараңыз. 157, 159, 160-беттер.
Goldberg, in Ha Maggid, xii. 62;
S. Krauss. Lehnwörter, ii. 192;
Lagarde, Mittheilungen, iv. 135;
John William Nutt. Fragments of a Samaritan Targum, pp. 47–52, London, 1874;
A. Hilgenfeld. Ketzergesh des. Urchristenthums, p. 160. Leipzig, 1884;
E. Renan, Les Origines du Christianisme, 2d ed., v. 452;
Herzfeld, Gesch. des Volkes Israel, ii. 606;
the Arabic sources in Silvester de Sacy, Chrestomathie Arabe, i. 333;
Payne Smith, Thesarus Syriacus, col. 845;
Hamburger, R. B. T. ii. 1069;
S. Krauss, in Rev. Etudes Juives, xlii. 27–42;
Büchler. ib. 220–231, who does not refer the Midrash passages to Dositheus. Compare also Hauck's Real Encyc. pp. 157, 159 160