Кіріспе

Ф. Скотт Фицджеральдтың 1922 жылғы романы "Сұлу да құлқысыз" – американдық жазушы Ф. Скотт Фицджеральдтың 1922 жылғы романы. Нью-Йорк қаласында өтетін романның сюжеті жас суретші Энтони Пэтч пен оның флэппер әйелі Глория Гилберттың тағдырын баяндайды. Олар гедонистік джаз дәуірінің шаңырағында шектен тыс той-думанға беріліп, "құмарлықтың сағаларында құлайды". Оның сасық мінезі мен жомарттықпен жұмсауы күйеуінің құлдырауына себеп болады. Өзіне ғашық, өзгелерден артық санап, тек қана сұлулығымен мақтанады. Бұл кейіп Фицджеральдтың әйелі Зельданың прототипі болған. Фицджеральд қызы Скотиге жазған хатында Глория мен Зельданың арасындағы айырмашылықты былай түсіндірді: "Глория анаңызға қарағанда әлдеқайда тривиалды және жамандаушы адам еді. Оның сөйлеу өнері мен әдемілігінен басқа, ешқандай ұқсастық жоқ еді. Әрине, ерте некелік өмірімізден алынған оқиғаларды да пайдаландым. Бірақ басымдықтар мүлдем басқаша болды. Біз Антони мен Глорияға қарағанда көңілді өмір кештік". Ричард "Дик" Карамэл – Энтонидің жақын досы, сонымен қатар Глорияның туысы. Ол Энтони мен Глорияны таныстырады. Роман барысында ол "Жынды махаббат" атты романын жариялайды және оның шығуынан кейін ұзақ уақыт бойы даңққа ие болады. Джозеф Блокман – Глорияға ғашық еврей кинопродюсері. Ол Глорияның Энтониді тастап өзіне келетініне үміттенеді. Глория мен Блокманның қарым-қатынасы Глория Энтонимен танысқан кезде жандана бастайды. Ол Глориямен достығын сақтап, Энтониге көңілдес болуі мүмкін деген күдік тудырады. Дороти "Дот" Рейкрофт – төменгі топқа жататын оңтүстік әйелі, Энтони армияда оқып жүргенде онымен махаббатқа түседі. Ол өмірін бөлісетін жанды іздеген, адасқан рух. Энтонидің үйленгенін білгеніне қарамастан, оған ғашық болады, Глория мен Энтони арасында дау тудырады және Энтонидің психикалық денсаулығының нашарлауына себеп болады.

Жазу және түсіру

1920 жылы наурыз айында «Осы жұмақтың бір жағы» атты тұңғыш романының сәттілігінен кейін Ф. Скотт Фицджеральд кеңінен танымал болды. Оның жаңа даңқына байланысты, ол қысқа әңгімелері үшін бұрынғыдан әлдеқайда жоғары гонорар алуға мүмкіндік алды, ал қаржылық жағдайының жақсаруы никелес Зельда Сайрды күйерге көндірді, себебі Фицджеральд енді оның әдеттегі тұрмысын қамтамасыз ете алатын. Екеуі қайтадан никелескенімен, Фицджеральдтың Зельдаға деген сезімі төмендеп кеткен еді, ол достарына: «Оның өліміне мен қайғырмас едім, бірақ оны басқа біреуге үйленгенін көре алмас едім» деді. Өзара күмән болғанына қарамастан, Нью-Йорктегі олардың дауылды некесінің алғашқы жылдары көбінесе достыққа ұқсас болды. Нью-Йорктегі Билтмор қонақүйінде сәнді өмір сүрген жас жұбайлар, Фицджеральдтың романының табысымен қатар, олардың ерсілі-қарсылық мінез-құлқы үшін де ұлттық даңққа ие болды. Билтморда Скотт вестибюльде қолдарымен тұрып, Зельда қонақүйдің периласынан сырғанап түсті. Бірнеше аптадан кейін қонақүй басшылығы оларды басқа қонақтарды мазалағандықтан шығарып жіберді. Жұбайлар 42-ші көшедегі «Комодор» қонақүйіне көшіп, айналып тұратын есікте жарты сағат бойы айналды. Фицджеральд олардың Нью-Йорктегі жасөспірімдік мінез-құлқын «үлкен, жарық, зерттелмеген қорадағы екі кішкентай баламен» салыстырды. Жазушы Дороти Паркер жұбайларды алғаш рет таксидің шатырында кездестірді. Паркер еске алды: «Олар күннен жаңа шыққандай көрінді, олардың жастығы таң қалдыратын еді. Барлығы онымен танысуға асықты». Фицджеральдтың уақытша бақыты Джаз дәуірінің әлеуметтік құмарлығын бейнеледі, бұл терминді ол эсселері мен әңгімелерінде танымал етті. Ол осы дәуірді «өзінің күшімен, ақшаға толы үлкен май құю станцияларымен қызмет ететін» деп сипаттады. Фицджеральдтың көзімен қарағанда, бұл дәуір американдықтардың әдеттегі әлеуметтік нормалардан көңілі тойып, жеке бақытқа құмар болған моральдық еркіндікке толы кезеңді білдірді. Осы гедонистік дәуірде алкоголь Фицджеральдтардың әлеуметтік өмірін жандандырды, жұбайлар әрбір іс-шарада джин мен жеміс қоспаларын ішті. Алайда, жеке өмірде олардың алкогольге құмарлығы ұрыс-жеңгелге әкеп соқты. Олар бір-бірін некелік адалдықты сақтамағаны үшін айыптады және некелері ұзаққа соқпайтынын достарына жеткізді. 1920 жылдың тамызында Коннектикут штатының Вестпорт қаласында Фицджеральд екінші романын жазуға кірісті. Романның бірнеше жұмыс атаулары болды, мысалы, «Мейірімсіз сұлу» және «Ракетаның қанаты». 12 тамызда Фицджеральд романның сюжеті туралы Чарльз Скрибнерге шығармашылық шабыттан мүсірқаған және әдемі әйелге үйленгеннен кейін «құмарлықтың сағасына құлаған» суретшінің өміріне тоқталып айтты. Романның жазылуы оның әйелі Зельданың «таңғы асқа шырша мен бисквитті сағынғандықтан» Оңтүстікке қайтуын қалауымен тоқтатылды. Монтгомериге (Алабама штаты) сапардан кейін жұбайлар Вестпортқа оралды, онда Фицджеральд романымен жұмысын жалғастырды. Фицджеральд екінші романын жазып жатқанда, әйелі Зельда 1921 жылдың ақпанында жүкті екенін білді, және олар Еуропаға сапар жоспарлай бастады. 1921-1922 жылдардың қысы мен көктемі бойы Фицджеральд «Көріктілер мен лайықсыздар» романының түрлі нұсқаларын жазып, қайта жазды. Фицджеральд Энтони Патчтың бұзылған кейіптерін өзіне, ал Глория Патчты – әйеліне тән салқынқанды өзімшілдікке үлгі етті. Роман автордың тұңғыш романы «Жұмақтың осы жағы» сәттілігінен кейін Фицджеральдтардың дауылды некесінің алғашқы жылдарына байланысты жағдайларға негізделген. Фицджеральд шығарманы жариялаудан бұрын үш негізгі бөлімге бөлді: «Нәрселердің жағымды абсурдтығы», «Нәрселердің романтикалық ащылығы» және «Нәрселердің ирониялық трагедиясы». Алайда, романның соңғы кітап түрінде үш тараудан тұратын атаусыз «кітаптар» бар. Фицджеральд өзінің тұңғыш романы «Жұмақтың осы жағы» туралы сын-пікірлерді ескере отырып, прозасының формасы мен құрылымын жақсартуға және көркем әдебиеттің жаңа жанрына енуге тырысты. Сәйкесінше, ол «Көрікті және лайықсыз» романын өзінің досы Эдмунд Уилсон мен редакторы Макс Перкинстің редакциялық ұсыныстарына сүйене отырып қайта қарады. Қолжазбаны қарап шыққанда Перкинс Фицджеральдтың әдеби шеберлігінің айқын дамуын жоғары бағалады. Фицджеральд романды ирланд жазушысы Шейн Леслиге, Джордж Джин Натангa және Максвелл Перкинске «көптеген әдеби көмек пен ынтаға алғыс айтамын» деп арнады. Романды аяқтаған кезде Фицджеральд әйелімен Еуропаға сапар шекті, ал оның агенті Гарольд Обер «Көрікті және лайықсыз» романының тізбектемелі жариялану құқығын «Метрополитен» журналына 7000 долларға сатты. Романның тараулары «Метрополитен» журналында 1921 жылдың қыркүйегінен 1922 жылдың наурызына дейін тізбектемелі түрде жарияланды. Чарльз Скрибнердің ұлдары баспадан шығарғаннан аз бұрын Зельда Фицджеральд күйелігінің романының мұқабасын бейнелейтін эскиз жасады. Оның эскизінде коктейль стаканында отырған жалаңаш флаппер бейнеленген. Ақырында, баспагер Уильям Е. Хиллдің суретін мұқаба ретінде пайдаланды. 1922 жылдың 4 наурызында кітап Скрибнер баспасынан жарық көрді. Баспагер шамамен 20 000 данадан бастапқы тираж дайындады, ал «Көрікті және лайықсыз» романы 50 000 данаға дейін қосымша тираждарға ие болуға жеткілікті сатылды.

Сыни қабылдау

Екінші туындысы "Көріктілер мен қарғысқа ұшырағандар" Фицджеральд алдыңғы романы "Жәннәттің бұл жағында" бейнеленгендей, студенттік білдірме романдарының элементтерін жойып, Томас Хардидің туындыларының стилінде "ирониялық пессимизмге" толы роман жазды. Романның қатал пессимизмі көптеген сыншылардың пікірталасына себеп болды. "Нью-Йорк Таймс" газетінің Луиза Филд романын Фицджеральдтың талантты, бірақ тым пессимистік екенін көрсетті. Сондай-ақ, сыншы Фанни Батчер Фицджеральдтың "Жәннәттің бұл жағының" көңіл көтеріп, шаттандыратын атмосферасын "нақтылықтың ащы тұндығына" айырбастағанын өкінді. Осы екінші туындысы жарық көргеннен кейін, сыншылар Фицджеральдтың прозасының өнері мен сапасындағы өзгерісті бірден байқады. "Жәннәттің бұл жағы" хаотикалық прозасы үшін бір ауыздан сынға ұшыраса, "Көріктілер мен қарғысқа ұшырағандар" жақсырақ форма мен құрылымға, сондай-ақ қалыптанған әдеби санаға ие болды. Пол Розенфельд кейбір бөлімдерінің өнері жағынан Д.Х. Лоуренспен теңесе алатынын айтты. Фицджеральдтың жақсарған шеберлігін бағалап, әдеби сыншы Х.Л. Менкен "Ақылды жинақ" шолуында былай деп жазды: "Ондағы жүздеген белгілердің барлығы дағы маңызды мақсат пен күмәнсіз шеберлікке нұсқайды. Тіпті оның кемшіліктерінде де қажырлы еңбектің дәлелі бар. Фицджеральд ғажайып бала болмай, есейе бастады". Бұл романның "Жәннәттің бұл жағынан" формасы мен құрылымының айқын жақсаруына қарамастан, сыншылар "Көріктілер мен қарғысқа ұшырағандарды" оның тұңғыш туындысынан гөрі әлдеқайда аз маңызды деп санады. Сыншылар "Жәннәттің бұл жағының" жаңалыққа толы болғанын сезінді, ал "Көріктілер мен қарғысқа ұшырағандарға" онша құмарлық танытпады. Фанни Батчер "Фицджеральдтың 1920 жылы жарқын болашағы болғанын" сезінді, бірақ "егер ол жақсырақ туынды жасамаса, 1923 жылы ол одан айырылады" деді. Джон В.А. Уивер сияқты басқа рецензенттер оның алғашқы және екінші романдары арасындағы әдеби форма мен құрылымның үлкен жақсаруы Фицджеральдтың болашағына үлкен үміттер беретінін мойындады. Уивер Фицджеральд жақсы жазушы болып есейгенде, ол американ әдебиетінің ең ұлы авторларының бірі ретінде танылатынын болжады. Осының нәтижесінде Фицджеральдтың үшінші туындысы "Ұлы Гэтсби" айтарлықтай жақсарады деген үміт пайда болды. Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, көптеген әдеби сыншылар "Көріктілер мен қарғысқа ұшырағандарды" Фицджеральдтың нашар романдарының бірі деп санайды. Фицджеральд өмірінің соңғы онжылдығында романың сапасының нашарлығын әйеліне жазған хатында атап өтті: "Мен "Көріктілер мен қарғысқа ұшырағандардың" есейген жазушы жазған кітап болғанын қалаған едім, өйткені оның бәрі шындық еді. Біз өзімізді жоқ қылдық, бірақ біз бір-бірімізді жоқ қылдық деп ешқашан шын жүректен ойлаған емеспін".

Санаткерлік талдау

Сыншылар "Көріктілер мен құлдырағандар" романын моральдық әңгіме, махаббат, ақша және құлдырау туралы толғаныс, сондай-ақ әлеуметтік құжаттама ретінде қарастырды. Мұндай талдаулар көбінесе кейіпкерлердің өткенге пропорционалсыз ден қоюына назар аударады – бұл оларды қазіргі уақытта жұтып алатын бейімділік. Өткенге үңілу тақырыбы Фицджеральдтың көптеген келесі туындыларында жалғасады, бәлкім, оның 1925 жылғы "Ұлы Гэтсби" романының соңғы жолында ең жақсы бейнеленген: "Сонымен біз қайта-қайта өткенге қарай жылжи береміз", – бұл сөздер Фицджеральд пен Зелданың Мэриленд штатындағы ортақ қабір тасына жазылған. Фицджеральдты зерттеуші Джеймс Л. В. Вест III-нің пікірінше, "Көріктілер мен құлдырағандар" романы "кәсіп" мәселесімен айналысады: "Ештеңе істемейтін адам өзін қалай өткізеді?". Весттің сөзіне сүйенсек, "Фицджеральд бұл мәселені көбінесе еркек кейіпкерлеріне қатысты қарастырған, бірақ әйелдердің де өмірде мағыналы рөлдерге мұқтаж екенін түсінген". Фицджеральд Глорияны күйеу табудан басқа ештеңеге құмарлық танытпайтын әйел ретінде көрсетеді. Энтониге үйленгеннен кейін Глорияның жалғыз мақсаты – ләззат пен жалқаулыққа берілу, ал оның күйеуінің жалғыз мақсаты – мұрасын күту, осы уақытта ол депрессия мен маскүнемдікке ұшырайды.

Авторлық пікірталас

1922 жылдың сәуірінде, кітап жарық көргеннен кейін бір ай өткен соң, Зелда Фицджеральдты Скотттың досы, юморист Бертон Раско, «Нью-Йорк Трибьюн» газеті үшін кітапты сынға алуын сұрады, бұл жарнамалық әрекет болды. Раско Зелдадан кітапты сынға салғандай болып, «көп пікір тудыру» үшін «кейбір жерлерде түзетулер» енгізуді өтінді. Расконың нұсқауымен Зелда шолуын «Жолдасы күйеуінің соңғы туындысы» деп атады және Фицджеральд оның күнделігінен бір бет ұрлағандай деп «жартылай әзіл ретінде» жазды. Зелданың сатирикалық шолуындағы бұл мәлімдемеден кейін Пенелопа Грин сияқты бірнеше адам Зелда романның бір авторы болуы мүмкін деген болжам жасады, бірақ Мэтью Дж. Бруколи сияқты Фицджеральдты зерттеген көптеген ғалымдар бұл пікірді қолдайтын ешқандай дәлел жоқ екенін айтты. Бруколи былай деді:

Бейімделулер

1922 жылы Уильям А. Зайтер режиссерлік еткен кинода Кеннет Харлан Энтони Пэтч рөлінде, ал Мари Превост Глория рөлінде ойнады. Фильм кассада сәтті болды және сыншылар тарапынан көбінесе жағымды бағаланды. Дегенмен, Ф. Скотт Фицджеральд бұл фильмді ұнатпады және кейіннен досына былай деп жазды: "Бұл өмірімде көрген ең нашар фильм, арзан, әдепсіз, дұрыс құрылмаған және сапасыз. Біз одан қатты ұялғанбыз".