Кіріспе

1343–1345 жылдардағы Дания бақылауындағы Эстониядағы көтеріліс

1343–1345 жылдардағы Георгий түніндегі көтеріліс – Эстония герцогтігінде, Осель-Виек епископтығында және Тевтон ордені мемлекетінің аралдық территорияларындағы эстон халқының 13 ғасырда Ливон крест жорығы кезінде елді жаулап алған Дания және неміс билеушілері мен жер иелерінен құтылуға, сондай-ақ жергілікті емес христиан дінін жоюға жасаған сәтсіз әрекеті болды. Алғашқы табысқа жеткенімен, көтеріліс Тевтон орденінің шабуылымен аяқталды. 1346 жылы Дания королі Эстония герцогтігін Тевтон орденіне 19 000 Кёльн маркасына сатты. Егемендік Даниядан Тевтон ордені мемлекетіне 1346 жылғы 1 қарашада ауысты.

Өмірбаян

1261 жылы Ливон орденінің Сaаремаа (Ösel) аймалын басып алуымен Эстония Германия мен Даниядан келген Солтүстік крестшілер тарапынан толықтай жаулап алынды. Шетелдік билеушілер салықтар мен міндеттемелер енгізді, бірақ жергілікті халық жеке құқықтарын, мысалы, қару-жарақ ұстау құқығын сақтап қалды. Шетелдік билеуші класс елдің барлық жеріне шaңырау үйлер салып бастағанда, қысым күшейді. Католик шіркеуінің жергілікті діни рәсімдерді басуы және экономикалық құлдыққа салуы, дін қызметкерлеріне жүктелген міндеттерді одан әрі арттырды. Аймақ саяси тұрғыдан да тұрақсыз болды. Эстонияның Харрия (Харжу) және Вирония (Виру) провинциялары Данияның бақылауына өтті, бірақ 14 ғасырға қарай корольдіктің билігі әлсіреп қалды. Провинция ақырында Реваль епископы Олаф басқаратын Данияға жақын партия мен капитан Маркуард Брайде басқаратын Германияға жақын партия арасында бөлінді. Эстония герцогтігіндегі Дания вассалдарының 80% Вестфалиядан келген немістер, 18% даниялықтар және 2% эстондықтар болды.

Көтерілістің басталуы

1343 жылғы 23 сәуірде Әулие Георгий күнінде тау басындағы үйді өртеп, Харриядағы шетелдіктерге қарсы координацияланған шабуылды бастау туралы сигнал берілді. Жоспар "барлық немістерді, олардың әйелдері мен балаларымен бірге өлтіруді" көздеді. Сөйтіп болды, себебі олар бойжеткен қыздарды, әйелдерді, қызметшілерді, күңдерді, ақсүйектерді, қара халықты, жас ересектерді және қарттарды өлтіре бастады; неміс қаны барлардың бәрі өлтірілуі керек еді. Жас Ливония ақындық жылнамасына сәйкес, христиан дінінен бас тартқаннан кейін көтерілісшілер Харрия провинциясының барлық аймақтарын шарлап, ақсүйектердің барлық үйлерін өртеп, қолына түскен барлық немістерді өлтірді. Олар цистерциандық Падизе аббаттығын өртеп, қашып үлкермеген 28 монахты өлтірді. Жылнамада ер адамдар сақтап қалған неміс әйелдері мен балаларын әйелдер өлтіргені, содан кейін барлық шіркеулер мен монахтардың лашықтарын өртеп жібергені айтылады. Алғашқы табысқа жеткеннен кейін эстондықтар өздерінен төрт патша сайлады. Патшалар көтерілісшілер армиясымен бірге Данияның Реваль (Таллинн) қаласына бет алып, 10 000 адаммен қаланы қоршады. Таллин төңірегінде болған алғашқы шайқаста эстондықтар рыцарьларды жеңді. Дегенмен, көтеріліс басшылары немістер мен даниялықтар алғашқы дүрбелеңнен кейін Эстония үкіметі жауларының біріккен шабуылына тойтарыс бере алмайтынынан қаушады. Сондықтан олар шведтердің Або мен Виборг қалаларындағы сот судьяларына делегация жіберіп, Харриядағы немістердің өлтірілгенін хабарлады. Олар сондай-ақ, эстон армиясының Ревальды қоршап алғанын, бірақ егер шведтер көмек жіберсе, Дания қаласын Швеция патшасына беруге дайын екендерін айтты. Судьялар әскер жинап, Эстонияға келуге уәде берді. Вартаберг пен Руссов нұсқаларындағы мәліметтерге сәйкес, 1800 немесе 2000 өлтірілген неміс саны Харрияға немесе Харрия мен Виронияға бірге қатысты.

Төрт патшаны өлтіру

Көп ұзамай, қырғыннан аман қалғандар қорқынышпен Вайссенштейн (Пайде) қамалына ақырындап келе бастады. Қамалдағы вогт дереу Ливон орденінің магистріне хат жіберіп, жағдайды баяндады. Ливон магистрі Бурхард фон Дрейлебен эстон тілін білетін және эстондықтарға таныс (демек, орденнің эстондық тегінен шыққан мүшесі болуы мүмкін) бір монахты эстондықтарға жіберіп, оларды Вайссенштейнге делегация жіберуге шақырды. Ол сондай-ақ, өткен қателіктерді түзеуге және эстондықтармен жақсы қарым-қатынас орнатуға уәде берді. Эстондықтар үш сүйіншісімен бірге төрт патшаларын Вайссенштейнге жіберді. Эстондықтар Реваль епископына бүлікшілер бақылауындағы аумақтан өтіп, келіссөздерге қатысуға рұқсат берді. Пайдеге келген Ливон орденінің жоғары лауазымды өкілдерінің арасында Ливон магистрі Бурхард фон Дрейлебен, Феллин (Вильянди) және Риганың комтурлары, Жервия (Жарва) вогты және тағы да басқалары болды. Келіссөздерге келген көптеген рыцарьлардың саны кездесудің нақты мақсаты – эстон патшаларын бейтараптандырып, содан кейін басшысыз бүлікшілер армиясына шабуыл жасау екенін көрсетеді. Бітіспес бұрын да, орден рыцарлары Равила маңындағы 500 эстондықтан тұратын лагерьге шабуыл жасады. 4 мамырда екі тарап та келіссөздерге отырды. Ливон магистрі конференцияда неміс тарапынан сөйлеуші ретінде өнер танытты. Эстон патшалары Ливон орденіне вассал болып бағынуға келісті, бірақ олардың үстінен ешкім болмауын талап етті. Магистр олардан көптеген адамдарды, соның ішінде Падизедегі 28 монахты неліктен өлтіргендерін сұрады. Оларға жауап ретінде, тіпті екі метрден аспайтын неміс болса да, кез келген немісті өлтіруге болатыны айтылды. Орден магистрі Бурхард фон Дрейлебен бұл жауапты ақылға сыймас деп атады, бірақ төрт патша мен олардың сүйіншілері жазаланбай қалатынын және жеке бостандықтарын сақтай алатынын мәлімдеді. Алайда, магистр эстон армиясына қарсы жорыстан оралғанша, патшаларға Вайссенштейн қамалын тастауға рұқсат берілмейді. Орта ғасырлық ар-ұяты кодексі бойынша қауіпсіз өтуге рұқсат алған төрт патшаның ашуы ұлық болды. Олар өздерінің армиясымен бірге тағдырларын қарсы алу үшін босатуды талап етті, бірақ бұл бекер болды. Эстон делегациясын бөлмелеріне сүйеп әкелгенде, оларға сарай ауласында неміс жақтастары күтпеген шабуыл жасады. Соңынан болған шайқаста төрт патша мен олардың сүйіншілерінің барлығы қырқылып өлтірілді. Журналдағы мәліметтерге сәйкес, оқиғаға елшілердің өзі кінәлі, олардың бірі Жервия (Жарва) вогтын өлтіруге тырысқан, оған эстон елшілеріне көмектесу тапсырылған еді. Кейбір тарихшылар бұл түсіндірмені жоққа шығарып, келіссөздердің мақсаты көтеріліс басшыларын өлтіру болғанын, ал оқиғаның ресми нұсқасы – тевтон рыцарларының дипломатиялық елшілерді өлтіруін ақтауға жасалған жалған әрекет екенін айтады.

Канавере шайқасы

Орденнің шебері бастаған үлкен әскер дереу Реваль қаласына бет алды, жол бойындағы кіші эстондық жасақтарды іздестіріп, олармен шайқасты. Естердің үлкен күші рыцарьдардың жолын кесу үшін жіберілген болатын. 1343 жылдың 11 мамырында болған Канавере шайқасында эстондықтар тактикалық түрде Канавере батпағына шегінді. Рыцарьдар батпақта ауыр атты әскерін қолдана алмағандықтан, аттан түсіп, жаяу шайқасуды жалғастырды. Батпақ тым үлкен болған жоқ, ал Орденнің сандық артықшылығы бар күштері оны толығымен қоршап алды. Шайқас неміс әскерінің жеңісімен аяқталды. Бұл шайқаста эстондықтардың жоғалғандары 1600 адамды құрады.

Сёджаме шайқасы

Канавере шайқасынан кейін Орденнің шебері Бурхард фон Дрейлебен естон армиясының басты күштерімен тағы бір шайқаста қақтығысудан аулақ болғысы келді, онда Орденнің ауыр атты әскері тактикалық басымдығын жоғалтар еді, себебі естондықтар үлкен батпақтың жанында стратегиялық түрде орналасқан. Сондықтан ол алдау жолына барып, Венден (Цесис) және Трейден (Турайда) вогттарын бейбіт келіссөздерді жүргізу сылтауымен эстондықтарға жіберді, көрінеу жер иелері болмайтын қарастыруға келіскендей. Эстондықтар ұсынысты қабылдап, елшілер неміс әскеріне оралды. Дрейлебен осы уақытта батпақ пен эстон лагері арасында екі атты әскерлік туды орналастырды. Елшілер шарттарды қабылдап Орденге жеткізгеннен кейін, шебер мен рыцарьдар өлтірілген немістердің құнын қайтару және эстондықтардың мейірімге лайық емес екеніне келісті. 14 мамыр 1343 жылы немістер шабуыл жасады, ал эстондықтар батпаққа қарай шегіне бастады. Неміс атты әскерінің алға жылжуына байланысты олар бұл маневрді аяқтауға үлкермеді, ал одан кейін болған шайқаста 3000 эстон қаза болды. Хроника бойынша, өлімге қиналған эстондықтар тіпті шайқас аяқталғаннан кейін де немістерді өлтіруге тырысты. Шайқас болған жер Sõjamäe (созбен – Соғыс төбесі) деп аталды; қазір ол Ласнамаэ, Таллин қаласының кіші ауданы.

Семьяме шайқасының салдары

Орденнің шебері мен Таллин қаласының судьялары тұтқынға алынған неміс дезертирінен эстондықтарға Скандинавиядағы бірнеше даниялық территорияларды жақында бағындырған Швециядан әскери көмек уәде етілгенін естіді. Швеция әскерлерінің Эстонияға бес күн ішінде келуі күтілуде. Дания королінің Таллиндегі халқы Харью және Вирудағы қырғыннан кейін қатты әлсіреп, шведтердің ниетінен сескеніп, Таллин және Эстониядағы басқа даниялық иеліктерін Орденнің қорғауына тапсырды. Орденнің шебері, өтемақы алғаннан кейін, Реваль мен Весенбергті (Раквере) неміс гарнизондарымен қамтамасыз етуге келісті. Виборгтан келген сот өкілі 18 мамырда үлкен әскермен келді, ал Ободан келген сот өкілі бір күннен кейін жетті. Данияның бекінісі Орденнің қолына тигенін және эстон әскері толық жеңілгенін көрген шведтер, Финляндияға қайтқанға дейін Реваль маңында тонаумен айналысты. Эстондықтар да Ресейден одақтас іздеуге тырысты. Харриядан Псковке екі елші жіберілді. Олар орыстарға Харрия мен Вирониядағы немістердің қырғынға ұшырағаны және Орденнің құлауы туралы хабарлады. Елшілер орыстардың Оңтүстік Эстониядағы неміс иеліктерін тонауға ниеттенуі мүмкін екенін ұсынды. 1343 жылдың 26 мамырында Дорпат (Тарту) епископтығына 5000 псковтық әскер басып кірді. Алайда, Эстониядағы көтеріліс көбінесе басылғандықтан, Орден жеткілікті күш жинап, қиындықпен орыстарды жеңіп, шамамен 1000-ге жуық орыс сарбазын өлтірді. Осы уақытта Орденнің шебері Хапсал қамалын бұзу үшін Роталияға Орденнің негізгі күштерін жетектеді. Эстондықтар қаладан соғыссыз кері шегінді, қайтадан батпақтарға тығынды. Жылдамда, Ливон Ордені Пруссиядағы Тевтон Орденінен қосымша әскерлер алды. Қыс басында Ливон Орденінің шебері осы күштермен Харрияға оралды және қалған қарсылықты басты. Харриядағы соңғы эстондық бекіністер Варбола және Лооне (Лоху) болды. Көтерілісті қанды түрде басудан кейін Харрия "шөл және құнарсыз жер" деп сипатталды. Хроникер Бартоломей Хоенеке эстондықтардың қарулы сарбаздарды астық қаптарына жасырып, Фелин қамалына кіруді жоспарлағаны туралы да айтады. Бір ана өз ұлының өмірі үшін Орден командиріне хабарлағаннан кейін жоспар орындалмады. Бұл күмәнді оқиға бірнеше жазушыға шабыт берді. 1343 жылы Реваль мен Весенбергті Ливон Орденіне жоғалтқаннан кейін, қатты әлсіреген Дания 1345 жылы Нарваны да жоғалтты. Содан кейін король Вальдемар IV 1346 жылы Эстония герцогтігін Тевтон рыцарьларына 19 000 күміс маркаға (4 тонна күміс) сатты. Бранденбург маркграфына тағы 6000 марка төленді. Георгий түнгі көтерілістің тағы бір салдары – Солтүстік Эстониядағы христиан дінін қабылдаған эстондық ақсүйектердің жоғалуы.

Оселдегі көтеріліс

1344 жылғы 24 шілдеде, Яков күніне бір күн қалғанда, Оселде (Сааремаа және Мухумаа аралдары) оэселиандар христиан дінінен бас тартып, барлық немістерді өлтіріп, дін қызметкерлерін теңізге батырып жіберді. Сол күні олар Пёйдедегі Ливон орденінің қамалының төңірегіне жиналды. Сегіз күндік қоршаудан кейін қамал тапсырылды. Қамал вохты, Ливон рыцарларының гарнизоны және қамал ішіндегі барлық немістерге еркін өтуге рұхсат берілді. Бірақ, қақпадан өткеннен кейін, қамалдың барлық қорғаушылары өлтірілді. Сааремаа және Мухумаа қысқа дейін эстондықтардың бақылауында болды. Аралдар мен материк арасындағы теңіз қатып қалғаннан кейін, орденнің магистрі Пруссиядан келген қосымша күштермен теңізден өтіп, Сааремааға шабуыл жасады. Неміс әскері кездескен барлық ауылдарды тонап, өртеп жіберді және ақырында аралдағы ең ірі эстон бекіністерінің бірі – Пурца қамалын қоршады. 1344 жылғы қысында, Масленицаға бір күн қалғанда, рыцарьлар бірінші қабырғаны қиратып, қамалға енді. Марбургтық Вигандтың мәлімдемесіне сәйкес, қамал ішінде 2000 адам қаза тапты. Немістер 500 шамасында адамды жоғалтты. Оэзель патшасы Вессе тұтқындалып, азапталды, содан кейін өлім жазасына кесілді. Дегенмен, Сааремаа еркін және христиандыққа қарсы күресін жалғастырды, себебі неміс әскері көктемде теңіз мұзы ерігенге дейін және Пруссиядан келген күштерге жолдар жабық болғанда материкке қайта шегінуге мәжбүр болды. 1345 жылғы қысында христиан әскері Сааремааға қайта оралды, онда сегіз күн бойы тонап, өртеп, солтүстік аймақтарды қиратты. Соңында оэселиандар бейбітшілік сұрады. Екі тарап келісімге келді және Ливон орденінің әскері оэселиандардың негізгі талаптарына – кепілдерді беруге және Маасилинна қамалының бекінісін бұзуға келіскеннен кейін Сааремаадан кетіп қалды. Оселдегі көтеріліс екі жылға созылды. Оселдегі Әулие Георгий түнгі көтерілісі шартты капитуляциямен аяқталды.

Әдебиетте

Георгий түніндегі көтеріліс эстон жазушыларының бірнеше тарихи романдарына, мысалы Эдуард Борнхоенің "Тасуя" ("Азаушы") романына шабыт берді. 1943 жылы көтерілістің жылдығын Кеңес Одағы эстондықтарды немістерге қарсы қою мақсатымен пайдалануға тырысты. Көтеріліс эстон тарихшылары мен жазушылары арасындағы пікірталас тақырыбы болып табылады. Эдгар В. Сакс сияқтылар мен жазушы Уку Масинг замандас құжаттарға сүйене отырып, жылнамалардағы мәлімдемелерге қайшы, көтеріліс христиандыққа емес, Ливон орденіне қарсы болғанын, ал көтерілісшілерге тағылған қылмыстарды шын мәнінде орден жасағанын дәлелдеді. Кейбіреулер бұл оқиғаны Орден мен Апостолдық Тақ арасындағы күрес жалғасы ретінде қарастырады. Ал басқалары мұндай пікірлерді жақпарулы және тарихи нақтылықтан алыс деп есептейді.