Кіріспе

Индонезия ұлттық партиясы (PNI) – 1927 жылдан 1973 жылға дейін Индонезиядағы бірнеше ұлтшыл саяси партиялар қолданған атау. Алғашқы ПНИ-ді болашақ президент Сукарно құрды. Тәуелсіздік алғаннан кейін жаңа ПНИ бірнеше премьер-министрлерді ұсынды және 1950-1960 жылдары көптеген кабинеттерде қатысты. 1973 жылы партия Индонезия Демократиялық партиясымен біріктірілді. 1990 жылдардың соңындағы реформалардан кейін, бұрынғы ПНИ-дің жалғасы екенін мәлімдеген бірнеше партия сайлауға түсті, бірақ олар тек аз ғана орындарды жеңіп алды.

Тәуелсіздікке дейінгі кезең

1925 жылдың қарашасында Бандунг техникалық колледжінде оқитын жас инженер Сукарно, Сурабаяда Соэтомо құрған ұқсас ұйымнан шабыт алып, "Algemeene Studie Club" оқу клубын құрды. Бұл оқу клубы кейіннен 1927 жылдың 4 шілдесінде Индонезия Ұлттық Қауымдастығы деп аталған қозғалысқа қайта құрылды. 1928 жылдың мамыр айында атауы Индонезия Ұлттық Партиясына өзгертілді. Ұйымның мақсаты – Индонезия архипелагының экономикалық және саяси тәуелсіздігіне қол жеткізу болды. Бұл голланд отаршылдық режимімен ынтымақтаспау арқылы іске асырылатын еді. 1929 жылдың соңына қарай ұйымда 10 000 мүше болды. Бұл билікті алаңдатты, сол себепті 1929 жылдың желтоқсанында Сукарно және жеті партия жетекшісі тұтқындалды. Олар қоғамдық тәртіпке қауіп келтіргені үшін сотталып, 1930 жылдың қыркүйегінде бір жылдан үш жылға дейін жаза алды – Сукарно ең ұзақ мерзімге сотталды. Көшбасшысы болмаған партия тоқырап қалды. Өзіне қарсы сот шешімінен арылып, жаңадан бастауды қалаған ПНИ 1931 жылдың 25 сәуіріндегі кезектен тыс партия съезінде таратылды. 1930 жылдың желтоқсанында Сутан Шжахир Индонезия партиясына (Партинда) қарсыласу мақсатымен Индонезия Ұлттық Білім беру ұйымын құрды, ол Жаңа ПНИ (PNI Baru) деп белгілі болды. Голландтармен тікелей қақтығысқа түсудің орнына, Жаңа ПНИ болашақ саяси көшбасшыларды тәрбиелеуге баса назар аударды. 1932 жылы Мұхаммед Хатта ұйымның басшысы болды, бірақ екі жылдан кейін ол және Шжахир тұтқындалды, ал Жаңа ПНИ жойылды.

PNI мемлекет-қатысушы

Индонезияның тәуелсіздігі туралы декларациясынан екі күн өткен соң, 19 тамызда Индонезияның тәуелсіздігіне дайындық комитетінің (PPKI) отырысында жаңадан тағайындалған президент Сукарно үкіметке қолдау көрсету үшін халық үшін құрал ретінде мемлекеттік партия құруды ұсынды. Екі күннен кейін ППКИ мемлекеттік партияны құрды, ол Сукарноның соғысқа дейінгі партиясының атымен – Индонезия Ұлттық партиясы деп аталды. 23 тамызда Сукарно радиода сөйлеп, жаңа партияны құттықтады, ол жапондық Жава Хококай (Жава қызмет қауымдастығы) соғысының тікелей жалғасы болды және қоғамның барлық топтарын біріктіретін болады деп үміттендірді. 27 тамызда партия басшылығы жарияланды. Алайда, осы тұлғалардың жапондық соғыс режимімен тығыз байланысы болғандықтан, екі күннен кейін түзетілген тұрақты басшылық тағайындалды. Партияны Сукарно басқарды, ал Хата оның орынбасары болды – олар Хококайда атқарған лауазымдарымен бірдей. Ұйымның басқа да мүшелері партияның жоғары лауазымдарына тағайындалды. Соғысқа дейінгі исламдық партиялардың бірнеше өкілдері, этникалық азшылықтар мен Сукарномен байланысы бар жастар белсенділері де болды. Кейбіреулер бұл жапондық әкімшіліктен Индонезия үкіметіне басшылықтың тегіс өтуі деп қарады. Дегенмен, жапондық оккупациямен байланысы оны беделсіз етіп, ішкі тұтастығын жоқ қылды. Осының салдарынан, ол тамыздың соңында таратылды.

ПНИ-нің халықтық саяси партия ретінде қайта туылуы

1946 жылғы 29 қаңтарда Индонезия Ұлттық партиясы жаңадан құрылған Индонезия Халық Одағының (Сериндо) және бірқатар кіші партиялардың бірігуімен, Парриндра мен Партиндо сияқты партиялардың белсенділерімен бірге қайта жаңғырды, бірақ бұл жолы президент ретінде саясаттан жоғары тұрған Сукарносыз. Партияның аты Сукарноның бастапқы партиясымен және 1945 жылғы тамыздағы қысқа ғұмырлы партиямен бірдей болғандықтан, оған елеулі қолдау көрсетілді. Оны Нидерландтық Шығыс Үндістанның мүшелері болған республикалық әкімшілік қызметкерлерінің көп бөлігі, сондай-ақ олардың бағыныштылары және соғысқа дейінгі партияның бұрынғы мүшелері қолдады. Басқа қолдау Индонезияның орта және солшыл топтарынан келді. Мүшелердің осы кең ауқымы партияны «қиын басқаруға» айналдырды. Партия жетекшілері саяси тұрғыдан партияның сол қанатына жақын болды. Индонезия Ұлттық революциясы кезінде партия голландтармен келіссөздерге қарсы болды және алғашқы индонезиялық кабинеттердің социалистік позициясымен келіспеді. Ескі PNI және Partindo өкілдері басымдық танытқан партия басшылығы партияға «радикалды ұлтшылдық» бағыт берді. Аймақтық әкімшілердің қолдауының арқасында KNIP-тің күнделікті міндеттерін атқаратын Жұмыс тобының құрамы 25 мүшеге дейін ұлғайтылғанда, PNI-ге он орын берілді. 1946 жылғы шілдеде KNIP-ті қайта ұйымдастыру кезінде PNI-ге 200 орынның 45-і берілді. Кейіннен PNI мүшелері Үшінші Сахарир кабинетінде төрт лауазымға тағайындалды, оның ішінде әділет министрі және қаржы вице-министрі. 1946 жылғы қарашада Индонезия Республикасы мен Нидерланд арасында Линггаджати келісіміне қол қойылды. PNI оның бірқатар қағидаларын сынады. KNIP-ті 514 орынға дейін кеңейту кезінде, оны өкілдік ету үшін, сондай-ақ Линггаджати келісімін ратификациялауды қамтамасыз ету үшін, PNI-ге қосымша орын берілмеді, ал жұмыс комитетіндегі оның өкілдігі 47 орынның 5-іне дейін азайды. Келісімге қол қойылғаннан кейін PNI және Масюми мүшелері наразылық білдіріп, екінші Әмір Сжарифуддин кабинетін құлатты. PNI-ге оны алмастырған президенттік кабинетте екі орын (кейін үш) берілді. 1948 жылы PNI-дің оң қанаты партия саясатын анықтауда жиі шеттетіліп, сол-орталық топтар басымдық алды. 1948 жылғы маусымда партияның үшінші жылдық съезінде сөйлеген сөздер социалистік идеалдарды баса назарға алды. Нәтижесінде 1948 жылғы қарашада премьер-министр Хаттаның голландтармен келіссөздер жүргізу саясатын қолдаған оңшылдар Ұлы Индонезия Бірлігі партиясын (PIR) құру үшін бөлінді. 1949 жылдың соңында Нидерланд Индонезияның тәуелсіздігін мойындағаннан кейін PNI Индонезия Біріккен Штаттарының (RUSI) кабинетінде екі орынға ие болды. Хатта PNI және Масюми қолдауына мұқтаж болды: PNI біртұтас мемлекетті жақтады, бірақ Хатта мен Масюми көбірек сақтық танытты. 1950 жылғы сәуірден бастап PNI мен Масюми арасындағы айырмашылықтар күшейді. Шілдеде партия төрағасы болып сайланған Сидик Джоджосукартоға наразылық білдірген PNI мүшелерінің тобы бөлініп, Индонезия Ұлттық Бостандық партиясын (PNI Merdeka) құрды, кейіннен оны Ұлттық Халық партиясы (PRN) деп атады. Бұл Сидик Джоджосукарто сияқты радикалды ұлтшылдардың партияны жақсырақ бақылауына мүмкіндік берді.

Либералдық демократия дәуірі

РУСИ таратылғаннан кейін және 1950 жылдың тамызында біртұтас мемлекет қайта құрылғаннан кейін, ПНИ уақытша халық өкілдері кеңесіндегі 43 мандатына қарағанда тым аз қызмет ұсынылғанын айтып, кабинетке кіруден бас тартты. Бұл 1946 жылдың басында Бірінші Шахрир кабинеті құлағаннан бергі ПНИ өкілдері жоқ алғашқы кабинет болды. Дегенмен, 1951 жылдың сәуірінде құрылған келесі кабинет тағы да Масюми-ПНИ коалициясы еді. Осыған қарамастан, ПНИ жетекшілері оның саясаты радикалды ұлтшылдықтан гөрі экономикалық тұрақтылыққа басымдық бергенде оны құлатуға көмектесті. 1952 жылдың сәуірінен 1953 жылдың маусымына дейін билік еткен Вилопо кабинетінің төрағасы ПНИ-дың Вилопо болды. Бірақ партияның қатарларынан қолдау әлсіз болды, себебі партия Индонезия Коммунистік партиясына (PKI) жақындады және ұлтшылдық пен радикализмге ұмтылды. ПНИ-дың төрт министрі партиялық тәртіпсіздікке кінәлі деп айыпталды және PNI-дың алтыншы съезінде кабинет саясатына қатысқандары үшін сынға ілінді. Ақырында, ішкі қайшылықтар, әсіресе ПНИ мен Масюми арасындағы, кабинетті құлатты. Оның орнына Али Састроамиджожо премьер-министр болған ПНИ басқаратын жаңа кабинет құрылды. 1955 жылғы сайлау жақындағанда, ПНИ жетекшілері қаражат жинау және партия мүшелігін арттыру қажеттігін түсінді. Олар кабинеттік лауазымдарын пайдаланып, рұқсаттар мен мемлекеттік несиелер үшін төлемдер жинады. Алайда, мүшеліктің өсуі жоғары сатыдағы партия жетекшілігінің беделін әлсіретті. Ұлтшылдықты, күшті орталықтандырылған үкіметті және секуляризмді басты міндеттер деп жариялап үгіт жүргізген ПНИ 1955 жылғы Индонезияның жалпы сайлауында 22,3% дауыспен жеңіске жетті. Одан кейін Масюми, Нахдлатул Улама (НУ) және PKI ілесіп келді. Осылайша ПНИ парламенттегі 257 орынның 57-сін жеңіп алды. Парламентке жаңадан сайланған депутаттардың көп бөлігі жергілікті бөлімше басшылары болды, олардың орнына жаңадан қабылданғандар келді. Сайлаудан кейін құрылған кабинет ПНИ, Масюми және НУ коалициясынан тұрды, ал Али Састроамиджожо премьер-министр лауазымына қайта оралды. Сегізінші партия съезінде мүшелік құрамындағы өзгерістер консерватор Сувирджоның партия төрағасы болып сайлануына әкелді. Сол съезде партия ұйымында маңызды өзгерістер болды, партия саясатын белгілеу үшін децентрализацияланған және инклюзивті Конгресс жұмыс комитеті құрылды. 1956 жылы ұлттық саяси тұрақсыздықтан шаршаған президент Сукарно партияларды «көмуге» шақырды және «бағытталған демократия» тұжырымдамасын ұсынды. Келесі жылы Сукарноның тұжырымдамасының егжей-тегжейі жарияланғанда, оны қолдау үшін демонстрациялар өтті. 1957 жылдың наурыз айында аймақтық Перместа көтерілісі басталды, ал Армия штабының бастығы Наутион Сукарноға бүкіл елде әскери жағдай режимін жариялауды ұсынды. Сукарно келісті, 14 наурызда кабинет отставкаға кетті, соғыс ережесі күшіне енді, осылайша парламенттік демократия аяқталды. Сукарно мен Армия партиялардың еркіндігін шектеу және партиялар қарсы болған заңдарды қабылдау үшін күшіне енген алты жылды пайдаланды.

Демократияны партияның соңына дейін жетелейтін

1957 жылдың мамыр айында ресми түрде партиялық емес Жұмыс кабинеті функционалдық топтарға негізделген Ұлттық кеңес құру туралы төтенше заң қабылдады. Оның ресми мақсаты – «қоғамның көрінісі» болу, Сукарномен байланыстыру арқылы кабинеттің беделін нығайту және партиялық саяси жүйеге қарсы салмақ ретінде қызмет ету болды. Бірақ іс жүзінде Сукарно кабинет пен парламентті әлсіретуді көздеді. Осы кезде аймақтық көтеріліс PNI-ді қиын жағдайға түсірді, себебі партия бір жағынан орталық үкіметті қолдап, екінші жағынан Явадан тыс аралдардағы қолдауын сақтағысы келді. 1957 жылы Ява мен Оңтүстік Суматрада өткен жергілікті сайлауларда ПКІ, ПНИ есебінен айтарлықтай жетістікке жетті, партия 1955 жылғы дауыс беруде алғашқы орында болса, енді үшінші орынға түсті. Сайлау кампаниясы барысында ПКІ, ПНИ-ді «жартылай топ» деп сынады, оның саяси сол және оң арасында беймәлімдік танытқанын айтты. Сувирджо төрағалық еткен кезеңде партияның аймақтық бөлімшелерінде дезорганизация мен бағынбаушылық байқалды. Нәтижесінде 1958 жылдың шілдесінде солшылдар «Партинда» деген жаңа партия құру үшін бөлініп кетті. Сонымен қатар, PNI-дің бірқатар бұқаралық ұйымдары партия басшылығына ашық қарсылық білдіре бастады. Оларды Сукарно мен армия қолдады, олар да партиялық жүйені әлсіретуді қалады. 1960 жылдың шілдесінде өткен партияның тоғызыншы съезінде бұл ұйымдар Сидиктің радикалды ұлтшылдарымен бірігіп, партиялық саясатты орталықтандыруды жою және Сидиктың одақтасы Әли Састроамиджожоны партия төрағасы етіп сайлауға тырысты. 1963 жылы әскери жағдай режимі, партиялық қызметке қойған шектеулерімен бірге алынып тасталды. 28 тамыздан 1 қыркүйекке дейін PNI өзінің оныншы жылдық съезін өткізді. Бұл партия басшылығы мен саясатының солға қарай жылжуына әкеп соқты. Партияның «Мархаенизм» идеологиясы ресми түрде «Индонезия жағдайына бейімделген марксизм» деп анықталды. Партия Сукарно мен ПКІ философиясына сәйкес, бұқаралық ұйымға айналуға бет бұрды. Алайда, солшыл орталық партия ұйымы мен оңшыл аймақтық партия басшылары арасында күрт ішкі даулар туды. Бұл үкіметтің жер реформасы бағдарламасында көрініс тапты, жергілікті партия бөлімшелері жер иелерімен бірлесіп, жер реформасы заңын орындауға бағытталған әрекеттерді қиындатуға тырысты. ПКІ біржақты жер басып алуды қолдаған кезде, жергілікті PNI мүшелері ПКІ-ге шабуыл жасады. 1965 жылдың 30 қыркүйегінде ПКІ кінәлі деп танылған төңкеріс әрекеті болды. Осыдан кейін ПКІ-мен байланысы бар деп саналған PNI, партия төрағасы Әли Састроамиджожо және Сурахман бастаған сол жақ қанатын тазарту үшін армия тарапынан қысымға ұшырады. Бұл мәселеге партияның Орталық және Шығыс Ява бөлімдері қарсылық көрсетті, бұл 1966 және 1967 жылдары Сукарноға қарсы студенттермен қақтығыстарға әкеп соқты. Армия кейіннен Суматрадағы PNI қызметін тоқтатты. Алайда, консерватор Харди мен Сухартоның серігі Хадисубено Сосровердожо партия басшылығын 1966 жылдың сәуір айында «бірлесу» жиналысын өткізуге көндірді. Бұл жиналысқа қатысуды армия бақылады және солшыл топтар жұмыстан шығарылды. Оса Малики төраға болды. 1967 жылдың 21 желтоқсанында PNI басшылығы партия Сукарноның философиясы мен оның ұстанымдарынан бас тартқанын мәлімдеді, бірақ президент міндетін атқарушы жергілікті билік органдарына партияға «кристалдануға және Жаңа тәртіпті нығайтуға» көмектесуді бұйырды. Содан кейін әлсіреген PNI-ге Халық өкілдері кеңесінде 68 орын берілді, ол ПКІ мүшелерінен тазартылғандықтан, ең ірі фракция атанды. 1970 жылдың сәуір айында Оса Малики қайтыс болды, ал армияның күшті қысымы нәтижесінде үкімет мақсаттарына сай келетін Хадисубено төраға болып сайланды. 1971 жылғы сайлауда PNI сегіз басқа саяси партиямен және үкімет демеушілігімен жұмыс істейтін «Голкар» ұйымымен бірге бақ сынасты. Партия үшінші орынға ие болды, бірақ дауыс берудің 7% -дан азын алды. 1973 жылы PNI басқа ұлтшыл және христиандық партиялармен бірге саяси партиялардың санын шектеу және режимге қарсылықты әлсірету мақсатымен Индонезия Демократиялық партиясына біріктірілді.

PNI атауын қайта жаңғырту

1995 жылдың қазан айында «Индонезия Ұлттық Одағы» (Persatuan Nasional Indonesia) деген ұйым PNI жақтастары үшін құрылды. Ол кезде саяси партиялар құру мүмкін болмады. Президент Сухарто құлағаннан кейін, ұйым мүшелері PNI-ді қайта жандандыруға келісті. Партия 1998 жылдың 17 шілдесінде Индонезияның біртұтас республикасын қолдау және федерализмге қарсы тұру мақсатымен ресми түрде жарияланды, себебі федерализм ұлттық жіктелуге алып келуі мүмкін еді. Бұрынғы PNI мүшесі Супени партияның алғашқы төрағасы болды. Бірақ, тағы да бірнеше партия құрылды, олардың әрқайсысы ескі PNI-дің мұрагері екенін мәлімдеді. Нәтижесінде Әділет министрлігінде бес түрлі PNI тіркелді. 1999 жылдың 10 ақпанында Probosutedjo басқаратын PNI жарғысын өзгертіп, өзін «PNI Marhaenis Front» (PNI FM) деп жариялады, ал тағы екі PNI-дің бірігуінен Bachtar Oscha Chalik басқаратын «PNI Marhaen Mass» (PNI MM) құрылды. Үш партия да 1999 жылғы заң шығарушы сайлауға қатысты. PNI MM және PNI FM әрқайсысы бір мандат жеңіп алды, бірақ дауыстардың үлкен бөлігін – 0,36%-ын алған Супенидің PNI-сі бірде-бір мандатқа ие болмады. Бұл партиялардың ешқайсысы 2004 жылғы заң шығарушы сайлауға қатысуға қажетті дауыс шегіне жетпеді. Сондықтан PNI өзінің атауын «PNI Marhaenisme» деп өзгертті, ол 2002 жылдың мамырында ресми түрде жарияланды. Қазір С. Сукарноның қызы Сукмавати Сукарнопутри басқаратын партия 2004 жылы дауыстардың 0,31%-ын ғана алып, бірде-бір мандат жеңіп алмады. Жаңа атаулармен PNI FM және PNI MM 2004 жылғы сайлауда тексеруден өтпеді және 2009, 2014 немесе 2019 жылғы сайлауға қатыспады.

Сайлау нәтижелері

Сайлау Жеңілген орын саны Жалпы дауыс саны Дауыс үлесі 1955 (жас заң шығарушы орган) 8,434,653 22.32% 1955 (конституциялық жиналыс) 9,070,218 23.97% 1971 3,793,266 6.93%

Төрағалар

NoФотоАтыҚызметке кірген күніҚызметтен кеткен күніЕскермелер1Сукарно4 шілде 192729 желтоқсан 1929Сартоно29 желтоқсан 192925 сәуір 1931Сукарноның тұтқындалуынан кейін міндетін атқарушы төрағаПартия таратылды1Сукарно22 тамыз 19451 қыркүйек 1945Партия таратылды2Ки Сармиди Мангусаркоро29 қаңтар 19464 наурыз 19473Аднан Капау Гани4 наурыз 1947Қараша 19474Сужоно ХадинотоҚараша 19475 мамыр 19505Сидик Джоджосукарто5 мамыр 19509 қыркүйек 1955Ки Сармиди Мангусаркоро9 қыркүйек 195528 шілде 1956Джоджосукартоның қайтысынан кейін міндетін атқарушы төраға6Сувирио28 шілде 195629 маусым 19607Али Састроамиджоджо29 маусым 196027 сәуір 19668Оса Малики27 сәуір 196615 қыркүйек 1969Харди15 қыркүйек 196912 сәуір 1970Осаның қайтысынан кейін міндетін атқарушы төраға9Хадисубено Сосровердоджо12 сәуір 197024 сәуір 1971Мухаммед Иснэни24 сәуір 197110 қаңтар 1973Хадисубеноның қайтысынан кейін міндетін атқарушы төрағаИндонезия Демократиялық партиясымен бірігу