Кіріспе

Байланыссыз халықтар – көршілес қауымдастықтармен және әлемдік қауымдастықпен тұрақты байланыссыз өмір сүретін жергілікті халықтардың топтары. Өздері байланыссыз болуға шешім қабылдаған топтар ерікті оқшауланған жергілікті халықтар деп аталады. Байланыссыз халықтардың көп бөлігі Оңтүстік Америкада, әсіресе Бразилияның солтүстігінде қоныстанған, онда Бразилия үкіметі мен National Geographic 77-ден 84-ке дейін тайпалар тұратынын шамалайды. Байланыссыз халықтар туралы ақпарат көбінесе көршілес жергілікті қауымдастықтармен болған кездесулер мен әуеден түсірілген кадрлар арқылы алынады.

Анықтама

Байланыссыз халықтар дегеніміз – қазіргі күнге дейін көбінесе оқшауланған, дәстүрлі өмір салтын сақтай және кез келген саяси немесе үкіметтік органдардан тәуелсіз өмір сүретін жергілікті халықтарды білдіреді. Дегенмен, ерте заманауи кезеңде еуропалықтардың зерттеулері мен отарлауы бүкіл әлемдегі жергілікті халықтарды отарлаушылар мен зерттеушілермен байланыстырды. Сондықтан, көптеген жергілікті топтар басқа халықтармен әлдебір деңгейде байланыс жасаған. «Байланыссыз» термині – қазіргі уақытта жергілікті емес қоғамның көпшілігімен тұрақты байланыс болмауын білдіреді. Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссия байланыссыз халықтарды «өз еркімен оқшауланған жергілікті халықтар» деп атайды. Бұл топтар өз халқынан тыс кез келген адаммен байланысқа түсуден жалтартылуымен сипатталады. Бұл анықтамаға бұрын жергілікті емес қоғамның көпшілігімен тұрақты байланыс жасаған, бірақ оқшаулануға қайтып, енді байланыс жасамайтын топтар да кіреді. Осылайша, байланыссыз халықтар табиғаттың өткенге қатысты емес, қазіргі заманның бір бөлігі ретінде қарастырылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының 2009 жылғы баяндамасында «алғашқы байланыстағы халықтар» да осы сипаттамаға ие, бірақ тұрақты түрде қарым-қатынас жасап, басты ағымға еніп келе жатқандары айтылған. Оларды «жасырын халықтар» немесе «байланыссыз тайпалар» деп те атайды, сондай-ақ Израильдің жоғалған он руына теңеп, байланыссыз халықтарды «жоғалған рулар» деп те сипаттайды.

Сентинель

Бенгалия шығанағындағы Оңтүстік Андаман аралына жақын орналасқан Солтүстік Сентинель аралының сентинель халқы байланысқа түсуден бас тартады. Олармен байланысуға жасалған әрекеттер көбінесе сәтсіз аяқтады, кейде қаны төгілді. Олардың тілі Андаман аралдарының басқа тілдерінен едәуір өзгеше, бұл олардың мыңдаған жылдар бойы оқшауланғанын көрсетеді. Сала мамандары оларды әлемдегі ең оқшауланған халық деп атады. 2004 жылғы Үнді мұхитындағы цунамиден кейін тікұшақпен жүргізілген сараптамалар сентинель халқының аман қалғанын растады, содан бері олармен шектеулі байланыстар болды. Андаман және Никобар аралдарының жергілікті әкімшілігі аралға браконьерлердің кірмеуін қамтамасыз ету үшін "көзбен бақылау, қол сұнбау" саясатын қабылдады. Солтүстік Сентинель аралын айналып өту ережесі Үндістан үкіметімен келісіп жасалды және жарияланды. Жеке адамдар кейде заңға қайшы келіп, олармен байланысуға тырысады. 2018 жылдың қараша айында америкалық миссионер Джон Аллен Чау аралға заңсыз жорық кезінде сентинель халқы тарапынан қаза тапты, ол тайпаны христиан дініне өткізуді көздеген еді.

Боливия

Торомона – Боливияның солтүстік-батысындағы Мадиди өзенінің жоғарғы ағысы мен Хит өзендері маңында өмір сүретін, байланыс орнатуға келмейтін халық. Торомонаны қорғау мақсатында үкімет Мадиди ұлттық паркінің "ерекше, сақталған және бұзылмайтын" бөлігін құрды. 2016 жылы бұл топ қытайлық кеніш компаниясының басып кіру қаупіне тап болды.

Бразилия

1970 жылға дейін Бразилия коммерциялық мақсатта өңделетін жерлерге адамдарды көшіруге сәттіліксіз тырысты. 1987 жылы FUNAI ішінде Оқшауланған үндістер департаменті құрылды, бұл Сидней Посуэло мен Хосе Карлос Меиррельстің жұмысын жеңілдетті және Vale do Javari аймағын мәңгілікке жабық деп жариялады. 2007 жылы FUNAI Бразилияда 67 байланыссыз жергілікті халықтың бар екенін хабарлады, бұл көрсеткіш 2005 жылы 40 болған. Ава халқы Шығыс Амазонка ормандарында өмір сүреді. Олардың шамамен 350 мүшесі бар, ал олардың 100-і сыртқы әлеммен байланыссыз. Аумақтағы орман шаруашылығымен байланысты жанжалдардың салдарынан олар өте қауіпті деп есептеледі. Кавахива халқы Мато-Гроссоның солтүстігінде тұрады. Олар үнемі көшіп-қонып жүреді және сыртқы адамдармен азая байланысқа түседі. Сондықтан олар негізінен қалдырған физикалық іздерінен белгілі: жебелер, себеттер, гамактар және қоғамдық үйлер. Корубу халқы Батыс Амазонка бассейніндегі Жавари аңғарының төменгі бөлігінде тұрады. Басқа тайпалардың арасында Уру-Эу-Вау-Вау және Химарима тайпалары болуы мүмкін. Uru Eu Uaw Uaw жергілікті аумағында, Кампа жергілікті аумағында және Энвира өзенінде оқшауланған халықтар болуы мүмкін. 2019 жылы бір-екі адамнан тұратын бірнеше оқшауланған топтар бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілікті. Пирипкура тайпасының екі бауыры 18 жыл бойы жандырып келген от сөнгеннен кейін FUNAI-мен байланыс орнатқан күйі орманды мекендеп келді. Олар туралы "Пирипкура" атты деректі фильм түсірілді. Тағы бір адам, бұл жерде шаруашылық және аң аулау үшін жүздеген шұңқырлар қазғандықтан "Құдық адамы" деп аталды, жалғыз өмір сүрді. Ол 2022 жылдың тамызында өз үйінде, өзі жасаған гамакта қайтыс табылған. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Бразилиядағы байланыссыз халықтарға заңсыз жер басып алушылар, орман кесушілер және алтын кенішінің жұмысшылары қауіп төндіреді. Сонымен қатар, Жаир Болсонару үкіметі Амазонканы дамыту және жергілікті резервациялардың аумағын қысқарту ниетін білдірді.

Колумбия

Үлкен тайпалық қорықтар құрылып, қатаң бақылау орнатылғандықтан, Колумбия қазір байланыс жасалмаған жергілікті халықтарды ең жоғары деңгейде қорғайтын елдердің бірі саналады. Нукақ халқы – Колумбияның оңтүстік-шығысындағы Гуавиаре және Инирида өзендері арасында, Солтүстік-Батыс Амазонка бассейнінің бастауында көшпелі аңшы-жинақшылар болып тіршілік етеді. Карабойо, Юри және Пассе сияқты топтар Río Puré ұлттық табиғи паркінде кездеседі.

Эквадор

Амазонка аймағында Эквадордың екі оқшауланған жергілікті халқы өмір сүреді: Тагаэри және Тароменане. Екеуі де Ясуни ұлттық паркінде тұратын шығыс Хауаран халықтары. Бұл жартылай көшпелі халықтар шағын топтарда аң аулау, жинау және кейбір егіншілікпен күнекөрді. Олар кеңейтілген отбасыларға ұйымдасқан. 2007 жылдан бері қабылданған ұлттық саясат бойынша оларға қол тигізбеу, өздерін-өздері билеу, теңдік және байланысқа түспеу принципі сақталады.

Парагвай

Шамамен 100 айорео тайпасының өкілдері, олардың кейбіреуі Тотобигосоде тайпасына жатады, орманды мекендейді. Олар көшпелі өмір салтын кешіп, аң аулайды, жеміс-жидек жинайды және шектеулі ауыл шаруашылығымен айналысады. Олар Амазонка бассейнінің оңтүстігіндегі соңғы байланыссыз халықтар және Амотокдиде орналасқан. Оларға қауіп төндіретін факторлардың бірі – кең ауқымдағы заңсыз орманды жою. Survival International ұйымының мәліметінше, бразилиялық Yaguarete Porá S. A. компаниясы айорео Тотобигосоде тайпасының атамекенінің мыңдаған гектарын мал шаруашылығына пайдаланып жатыр. Парагвай Айорео тайпаларының одағы олардың қорғалуы үшін жұмыс істеп келеді, бұл жұмысты Iniciativa Amotocodie бастамасы қолдап бақты. Олар пиро тілдерінің бір диалектісінде сөйлейді. Өз жерлеріне жасалған шабуылдар кезінде тайпа өкілдері ешқандай байланысқа түскімді емес екендерін нақты айтты. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, барлық топтар тірі қалған сияқты. Басқа топтарға Мачигуенга, Нанти, Ашаньинка, Майоруна, Исконауа, Капанава, Йора, Мурунауа, Читонауа, Мастанауа, Какатайбо және Пананужури жатады. Олардың көпшілігі паноя тілдерінің диалектілерінде сөйлейді.

Австралия

1984 жылға дейін Пинтупи тоғызы Австралияның Гибсон шөлінде дәстүрлі өмір салған, ал бұрын Пинтупи тайпасының басқа бір тобынан айрылып қалған.

Америка Құрама Штаттары

Солтүстік Калифорниядағы Яхи тайпасының мүшесі Иши 1911 жылға дейін сыртқы әлемнен ерікті түрде оқшауланып өмір сүрді және "соңғы жабайы үнді" деп танылды.