Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Байланыссыз халықтар – көршілес қауымдастықтармен және әлемдік қауымдастықпен тұрақты байланыссыз өмір сүретін жергілікті халықтардың топтары. Өздері байланыссыз болуға шешім қабылдаған топтар ерікті оқшауланған жергілікті халықтар деп аталады. Байланыссыз халықтардың көп бөлігі Оңтүстік Америкада, әсіресе Бразилияның солтүстігінде қоныстанған, онда Бразилия үкіметі мен National Geographic 77-ден 84-ке дейін тайпалар тұратынын шамалайды. Байланыссыз халықтар туралы ақпарат көбінесе көршілес жергілікті қауымдастықтармен болған кездесулер мен әуеден түсірілген кадрлар арқылы алынады.
Peoples living without sustained contact to the world community
Uncontacted peoples are groups of indigenous peoples living without sustained contact with neighbouring communities and the world community. Groups who decide to remain uncontacted are referred to as indigenous peoples in voluntary isolation. A majority of uncontacted peoples live in South America, particularly northern Brazil, where the Brazilian government and National Geographic estimate between 77 and 84 tribes reside. Knowledge of uncontacted peoples comes mostly from encounters with neighbouring indigenous communities and aerial footage.
Анықтама
Байланыссыз халықтар дегеніміз – қазіргі күнге дейін көбінесе оқшауланған, дәстүрлі өмір салтын сақтай және кез келген саяси немесе үкіметтік органдардан тәуелсіз өмір сүретін жергілікті халықтарды білдіреді. Дегенмен, ерте заманауи кезеңде еуропалықтардың зерттеулері мен отарлауы бүкіл әлемдегі жергілікті халықтарды отарлаушылар мен зерттеушілермен байланыстырды. Сондықтан, көптеген жергілікті топтар басқа халықтармен әлдебір деңгейде байланыс жасаған. «Байланыссыз» термині – қазіргі уақытта жергілікті емес қоғамның көпшілігімен тұрақты байланыс болмауын білдіреді. Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссия байланыссыз халықтарды «өз еркімен оқшауланған жергілікті халықтар» деп атайды. Бұл топтар өз халқынан тыс кез келген адаммен байланысқа түсуден жалтартылуымен сипатталады. Бұл анықтамаға бұрын жергілікті емес қоғамның көпшілігімен тұрақты байланыс жасаған, бірақ оқшаулануға қайтып, енді байланыс жасамайтын топтар да кіреді. Осылайша, байланыссыз халықтар табиғаттың өткенге қатысты емес, қазіргі заманның бір бөлігі ретінде қарастырылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының 2009 жылғы баяндамасында «алғашқы байланыстағы халықтар» да осы сипаттамаға ие, бірақ тұрақты түрде қарым-қатынас жасап, басты ағымға еніп келе жатқандары айтылған. Оларды «жасырын халықтар» немесе «байланыссыз тайпалар» деп те атайды, сондай-ақ Израильдің жоғалған он руына теңеп, байланыссыз халықтарды «жоғалған рулар» деп те сипаттайды.
Uncontacted peoples generally refer to indigenous peoples who have remained largely isolated to the present day, maintaining their traditional lifestyles and functioning mostly independently from any political or governmental entities. However, European exploration and colonization during the early modern period brought indigenous peoples worldwide into contact with colonial settlers and explorers. As such, most indigenous groups have had some form of contact with other peoples. The term "uncontacted" therefore refers to a lack of sustained contact with the majority of non indigenous society at the present time. The Inter American Commission on Human Rights refers to uncontacted peoples as "indigenous peoples in voluntary isolation." These groups are defined by their general rejection of contact with anyone outside of their own people. This definition also includes groups who have previously had sustained contact with the majority non indigenous society but have chosen to return to isolation and no longer maintain contact. As such uncontacted peoples are understood not as living in an anachronistic state of nature but rather as contemporaries of modernity. A 2009 United Nations report also classified "peoples in initial contact" as sharing the same characteristics but beginning to regularly communicate with and integrate into mainstream society. Otherwise they have also been called "hidden peoples" or "uncontacted tribes". as well as the Ten Lost Tribes of Israel, identifying uncontacted peoples as "lost tribes".
Сентинель
Бенгалия шығанағындағы Оңтүстік Андаман аралына жақын орналасқан Солтүстік Сентинель аралының сентинель халқы байланысқа түсуден бас тартады. Олармен байланысуға жасалған әрекеттер көбінесе сәтсіз аяқтады, кейде қаны төгілді. Олардың тілі Андаман аралдарының басқа тілдерінен едәуір өзгеше, бұл олардың мыңдаған жылдар бойы оқшауланғанын көрсетеді. Сала мамандары оларды әлемдегі ең оқшауланған халық деп атады. 2004 жылғы Үнді мұхитындағы цунамиден кейін тікұшақпен жүргізілген сараптамалар сентинель халқының аман қалғанын растады, содан бері олармен шектеулі байланыстар болды. Андаман және Никобар аралдарының жергілікті әкімшілігі аралға браконьерлердің кірмеуін қамтамасыз ету үшін "көзбен бақылау, қол сұнбау" саясатын қабылдады. Солтүстік Сентинель аралын айналып өту ережесі Үндістан үкіметімен келісіп жасалды және жарияланды. Жеке адамдар кейде заңға қайшы келіп, олармен байланысуға тырысады. 2018 жылдың қараша айында америкалық миссионер Джон Аллен Чау аралға заңсыз жорық кезінде сентинель халқы тарапынан қаза тапты, ол тайпаны христиан дініне өткізуді көздеген еді.
The Sentinelese people of North Sentinel Island, which lies near South Andaman Island in the Bay of Bengal, reject contact. Attempts to contact them have usually been rebuffed, sometimes with lethal force. Their language is markedly different from other languages of the Andamans, which suggests that they have been isolated for thousands of years. They have been called by experts the most isolated people in the world, Helicopter surveys after the 2004 Indian Ocean tsunami confirmed the Sentinelese had survived, and there have been a few limited interactions with them since. The local Andaman and Nicobar administration has adopted an "eyes on and hands off" policy to ensure that no poachers enter the island. A protocol for circumnavigation of North Sentinel Island has been made and notified in consultation with the Indian government. Individuals have occasionally attempted to contact them, although such attempts are against the law. In November 2018, American missionary John Allen Chau was killed by the Sentinelese during an illegal expedition to the island, where Chau had intended to convert the tribe to Christianity. >
Боливия
Торомона – Боливияның солтүстік-батысындағы Мадиди өзенінің жоғарғы ағысы мен Хит өзендері маңында өмір сүретін, байланыс орнатуға келмейтін халық. Торомонаны қорғау мақсатында үкімет Мадиди ұлттық паркінің "ерекше, сақталған және бұзылмайтын" бөлігін құрды. 2016 жылы бұл топ қытайлық кеніш компаниясының басып кіру қаупіне тап болды.
The Toromona are an uncontacted people living near the upper Madidi River and the Heath Rivers in northwestern Bolivia. The government has created an "exclusive, reserved, and inviolable" portion of the Madidi National Park to protect the Toromona. The group faced encroachment from a Chinese mining company in 2016.
Бразилия
1970 жылға дейін Бразилия коммерциялық мақсатта өңделетін жерлерге адамдарды көшіруге сәттіліксіз тырысты. 1987 жылы FUNAI ішінде Оқшауланған үндістер департаменті құрылды, бұл Сидней Посуэло мен Хосе Карлос Меиррельстің жұмысын жеңілдетті және Vale do Javari аймағын мәңгілікке жабық деп жариялады. 2007 жылы FUNAI Бразилияда 67 байланыссыз жергілікті халықтың бар екенін хабарлады, бұл көрсеткіш 2005 жылы 40 болған. Ава халқы Шығыс Амазонка ормандарында өмір сүреді. Олардың шамамен 350 мүшесі бар, ал олардың 100-і сыртқы әлеммен байланыссыз. Аумақтағы орман шаруашылығымен байланысты жанжалдардың салдарынан олар өте қауіпті деп есептеледі. Кавахива халқы Мато-Гроссоның солтүстігінде тұрады. Олар үнемі көшіп-қонып жүреді және сыртқы адамдармен азая байланысқа түседі. Сондықтан олар негізінен қалдырған физикалық іздерінен белгілі: жебелер, себеттер, гамактар және қоғамдық үйлер. Корубу халқы Батыс Амазонка бассейніндегі Жавари аңғарының төменгі бөлігінде тұрады. Басқа тайпалардың арасында Уру-Эу-Вау-Вау және Химарима тайпалары болуы мүмкін. Uru Eu Uaw Uaw жергілікті аумағында, Кампа жергілікті аумағында және Энвира өзенінде оқшауланған халықтар болуы мүмкін. 2019 жылы бір-екі адамнан тұратын бірнеше оқшауланған топтар бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілікті. Пирипкура тайпасының екі бауыры 18 жыл бойы жандырып келген от сөнгеннен кейін FUNAI-мен байланыс орнатқан күйі орманды мекендеп келді. Олар туралы "Пирипкура" атты деректі фильм түсірілді. Тағы бір адам, бұл жерде шаруашылық және аң аулау үшін жүздеген шұңқырлар қазғандықтан "Құдық адамы" деп аталды, жалғыз өмір сүрді. Ол 2022 жылдың тамызында өз үйінде, өзі жасаған гамакта қайтыс табылған. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Бразилиядағы байланыссыз халықтарға заңсыз жер басып алушылар, орман кесушілер және алтын кенішінің жұмысшылары қауіп төндіреді. Сонымен қатар, Жаир Болсонару үкіметі Амазонканы дамыту және жергілікті резервациялардың аумағын қысқарту ниетін білдірді.
Until the 1970s, Brazil attempted unsuccessfully to move anyone on lands that could be commercially cultivated. In 1987, it set up the Department of Isolated Indians inside FUNAI, facilitating the work of Sydney Possuelo and José Carlos Meirelles, and declared the Vale do Javari perpetually sealed off, encompassing an area of In 2007, FUNAI reported the presence of 67 uncontacted indigenous peoples in Brazil, up from 40 in 2005. The Awá are people living in the eastern Amazon rainforest. There are approximately 350 members, and 100 of them have no contact with the outside world. They are considered highly endangered because of conflicts with logging interests in their territory. The Kawahiva live in the north of Mato Grosso. They are constantly on the move and have little contact with outsiders. Thus, they are known primarily from physical evidence they have left behind: arrows, baskets, hammocks, and communal houses. The Korubu live in the lower Vale do Javari in the western Amazon Basin. Other tribes may include the Uru Eu Wau Wau, and the Himarimã. There may be uncontacted peoples in Uru Eu Uaw Uaw Indigenous Territory and Kampa Indigenous Territory and Envira River Isolated Peoples. In 2019, some isolated groups of one to two people came to the media's attention. Two brothers of the Piripkura tribe had continued to live alone in the jungle but initiated contact with FUNAI after a fire they had kept burning for 18 years went out. They were the subsequent focus of the documentary Piripkura. Another man colloquially called the "Man of the Hole" lived alone on where he dug hundreds of holes for farming and trapping. He was found dead in his hammock, in a self made dwelling, in August 2022. As of 2021, uncontacted peoples in Brazil are threatened by illegal land grabbers, loggers, and gold miners. Additionally, the government of Jair Bolsonaro signalled its intention to develop the Amazon and reduce the size of indigenous reservations.
Колумбия
Үлкен тайпалық қорықтар құрылып, қатаң бақылау орнатылғандықтан, Колумбия қазір байланыс жасалмаған жергілікті халықтарды ең жоғары деңгейде қорғайтын елдердің бірі саналады. Нукақ халқы – Колумбияның оңтүстік-шығысындағы Гуавиаре және Инирида өзендері арасында, Солтүстік-Батыс Амазонка бассейнінің бастауында көшпелі аңшы-жинақшылар болып тіршілік етеді. Карабойо, Юри және Пассе сияқты топтар Río Puré ұлттық табиғи паркінде кездеседі.
With the creation of gigantic tribal reserves and strict patrolling, Colombia is now regarded as one of the countries that offer maximum protection to uncontacted indigenous people. The Nukak people are nomadic hunter gatherers living between the Guaviare and Inírida rivers in south east Colombia at the headwaters of the northwest Amazon basin. There are groups, including the Carabayo, Yuri and Passé, in Parque nacional natural Río Puré.
Эквадор
Амазонка аймағында Эквадордың екі оқшауланған жергілікті халқы өмір сүреді: Тагаэри және Тароменане. Екеуі де Ясуни ұлттық паркінде тұратын шығыс Хауаран халықтары. Бұл жартылай көшпелі халықтар шағын топтарда аң аулау, жинау және кейбір егіншілікпен күнекөрді. Олар кеңейтілген отбасыларға ұйымдасқан. 2007 жылдан бері қабылданған ұлттық саясат бойынша оларға қол тигізбеу, өздерін-өздері билеу, теңдік және байланысқа түспеу принципі сақталады.
Two isolated indigenous peoples of Ecuador live in the Amazon region: the Tagaeri and the Taromenane. Both are eastern Huaorani peoples living in Yasuni National Park. These semi nomadic people live in small groups, subsisting on hunting, gathering, and some crops. They are organized into extended families. Since 2007 there is a national policy which mandates: untouchability, self determination, equality, and no contact.
Парагвай
Шамамен 100 айорео тайпасының өкілдері, олардың кейбіреуі Тотобигосоде тайпасына жатады, орманды мекендейді. Олар көшпелі өмір салтын кешіп, аң аулайды, жеміс-жидек жинайды және шектеулі ауыл шаруашылығымен айналысады. Олар Амазонка бассейнінің оңтүстігіндегі соңғы байланыссыз халықтар және Амотокдиде орналасқан. Оларға қауіп төндіретін факторлардың бірі – кең ауқымдағы заңсыз орманды жою. Survival International ұйымының мәліметінше, бразилиялық Yaguarete Porá S. A. компаниясы айорео Тотобигосоде тайпасының атамекенінің мыңдаған гектарын мал шаруашылығына пайдаланып жатыр. Парагвай Айорео тайпаларының одағы олардың қорғалуы үшін жұмыс істеп келеді, бұл жұмысты Iniciativa Amotocodie бастамасы қолдап бақты. Олар пиро тілдерінің бір диалектісінде сөйлейді. Өз жерлеріне жасалған шабуылдар кезінде тайпа өкілдері ешқандай байланысқа түскімді емес екендерін нақты айтты. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, барлық топтар тірі қалған сияқты. Басқа топтарға Мачигуенга, Нанти, Ашаньинка, Майоруна, Исконауа, Капанава, Йора, Мурунауа, Читонауа, Мастанауа, Какатайбо және Пананужури жатады. Олардың көпшілігі паноя тілдерінің диалектілерінде сөйлейді.
Approximately 100 Ayoreo people, some of whom are in the Totobiegosode tribe, live uncontacted in the forest. They are nomadic, and they hunt, forage, and conduct limited agriculture. They are the last uncontacted peoples south of the Amazon basin, and are in Amotocodie. Threats to them include rampant illegal deforestation. According to Survival International, Brazilian company Yaguarete Porá S. A. is converting thousands of hectares of the Ayoreo Totobiegosode tribe's ancestral territory into cattle ranching land. The Union of Ayoreo Natives of Paraguay is working for their protection, with support from the Iniciativa Amotocodie. They speak a dialect of the Piro languages. Amid incursions on their land, the tribe has made it clear they do not wish to be contacted. As of 2013, all the bands seem to be surviving. Other groups include the Machiguenga, Nanti, Asháninka, Mayoruna, Isconahua, Kapanawa, Yora, Murunahua, Chitonahua, Mastanahua, Kakataibo, and Pananujuri. Many of them speak dialects of Panoan languages.
Австралия
1984 жылға дейін Пинтупи тоғызы Австралияның Гибсон шөлінде дәстүрлі өмір салған, ал бұрын Пинтупи тайпасының басқа бір тобынан айрылып қалған.
The Pintupi Nine lived a traditional life in the Gibson Desert of Australia until 1984, having earlier split off from another group of Pintupi people.
Америка Құрама Штаттары
Солтүстік Калифорниядағы Яхи тайпасының мүшесі Иши 1911 жылға дейін сыртқы әлемнен ерікті түрде оқшауланып өмір сүрді және "соңғы жабайы үнді" деп танылды.
Ishi, a member of the Yahi people of Northern California, remained in voluntary isolation from the outside world until 1911 and was acclaimed as the "last wild Indian".