Кіріспе
Лилияның түрі – Лилиум кандида, Мадонна лилиясы немесе ақ лилия – нағыз лилия тұқымдасына жататын өсімдік. Ол Балқан және Таяу Шығыс аймақтарында өседі, сондай-ақ Франция, Италия және Украина сияқты Еуропаның басқа да бөліктерінде, Солтүстік Африкада, Канар аралдарында, Мексикада және өзге де аймақтарда табиғи түрде тараған. Ол ежелгі заманнан бері, кем дегенде 3000 жылдан бері өсіріліп келеді және содан бері көптеген мәдениеттер үшін зор символдық мағынаға ие. Лилияларға, әсіресе Botrytis саңырауқұлағына тән бірнеше вирустық ауруларға осал. Вирустармен байланысты мәселелерді болдырмау үшін өсімдіктерді түйіршіктерден емес, тұқымнан өсіру ұсынылады.
Lilium candidum, the Madonna lily or white lily, is a plant in the true lily family. It is native to the Balkans and Middle East, and naturalized in other parts of Europe, including France, Italy, and Ukraine, and in North Africa, the Canary Islands, Mexico, and other regions. It has been cultivated since antiquity, for at least 3,000 years, and has great symbolic value since then for many cultures. It is susceptible to several virus diseases common to lilies, and especially to Botrytis fungus. One technique to avoid problems with viruses is to grow plants from seed instead of bulblets.
Сипаттама
Ол жер бетінде түйіндер қалыптастырады және басқа лилиялардан өзгеше, қыс айларында жапырақтардың түбірлік розеткасын өсіреді, олар келесі жазда қурап қалады. Жапырақты гүл сабағы, көбінесе биік, бірақ айрық жағдайларда тым биік болып өседі, көктемнің соңында пайда болып, жазда бірнеше тәтті және өте құлпынайлы гүлдер береді. Гүлдері таза ақ, ал гүлдің ішкі жағы сары түсті.
Мәдениетте
Мадонна лилиясы Кносс сарайының ежелгі миной өркениетінің қираған жеріндегі "Лилиялар ханзадасы" атты фрескада бейнеленген. Киелі кітаптың кейбір аудармаларында "Шошана" деген еврей сөзі "лилия" деп аударылады: "Тікендер арасындағы лилиядай, сүйіктіме қыздардың арасындағыдай." (Ән әндері, 2:2). Көбінесе ол "раушан" деп аударылады. Мысалы, Ибраһим ибн Езра оны хош иісі бар, алты гүл жапырағы мен алты торабы бар ақ гүл деп сипаттаған. Бірақ оның нақты қандай гүл екені белгісіз, себебі ол әдетте "әңгір лилиясы" деп аударылатын фразаға сәйкес, аңғарларда емес, таулы жерлерде өседі. Киелі кітапта Сүлеймен патшаның ғибадатханасы бағаналар мен қола теңізінде (Лавер) Мадонна лилиясының суреттерімен әшекейленгені айтылады. Ақ лилия католик және кейбір православие шіркеулерінің иконографиясында тазалықты символдайды. Мысалы, орта ғасырлық суреттерде бас періште Габриэльдің ақ лилияны Құдай анаға ұсынатыны бейнеленген. Сонымен қатар, ақ лилия басқа да таза және кісілікті сақтайтын қасиеттілердің, мысалы, Әйет Жүсіп, Падуалық Әйет Антоний және Әйет Мария Гореттидің белгісі болып табылады. Француздар fleur-de-lis символын қабылдады, оны стильделген Мадонна лилиясы деп сипаттауға болады, бірақ бұл символдың пішіні көбінесе жалау ирисіне немесе Ирис флорентинасына ұқсайды. 1999 жылға дейін Мадонна лилиясы Квебек провинциясының гүлі болды, бұл Квебек туындағы fleur-de-lis символына сілтеме болуы мүмкін. Алайда, бұл өсімдіктің Квебекке тән еместігіне байланысты сынға ұшырады, сондықтан 1999 жылы оны провинцияға тән көк жалау ирисімен алмастырды.
Ас дайындауда
Тайваньда гүлдері де, түйірлері де тағам ретінде пайдаланылады, сондай-ақ оған жақын түрлері де: L. brownii var. viridulum, L. lancifolium және L. pumilum.
Үй жануарларындағы уыттылығы
Мысықтар өсімдіктің уытына өте сезімтал және оны жұтқан жағдайда көбінесе өлімге алып келеді. Мысықтар барып-келіп тұратын үйлер мен бақтарда бұл өсімдікті ұстамауға, немесе құрғақ гүлдерді мысықтардың оларға тиіп, тозаңданып, одан кейін күтім жасағанда оны жұтып қоятын жерлерге қоймауға кеңес беріледі. Күдікті жағдайларда дереу ветеринарлық көмек көрсету қажет.