Кіріспе

Үй ішіндегі зорлық-зомбылықтың түрі

Үйленушіні өртеу – Үндістан субконтинентінде немесе оның төңірегінде орналасқан елдерде кездесетін үй ішіндегі зорлық-зомбылықтың бір түрі. Қалыңдық төлеуге байланысты өлімнің бір түрі болып табылатын үйленушіні өртеу, әйелдің отбасы қосымша қалыңдық төлеуден бас тартқандықтан күйеуі немесе оның туыстары тарапынан өлтірілуімен жүзеге асырылады. Әдетте, әйелге керосин, бензин немесе басқа да жанғыш сұйықтық құйылып, от қойылады, нәтижесінде ол күйіп қайтыс болады. Керосин көбінесе шағын мұнай пештерінде отын ретінде қолданылады, ал олардың кейбіреулері қауіпті болып келеді, бұл оқиғаның жазатайым оқиға екенін айтуға мүмкіндік береді. Бұл құбылыс ең көп таралған ел – Үндістан. Үйленушіні өртеу Үндістанда маңызды проблема ретінде танылған, елде жыл сайын шамамен өлім жағдайлары тіркеледі. Бір жыл өткен соң CNN телеарнасы полицияға жыл сайын 2500-нен астам үйленушіні өртеу туралы хабар түсетінін хабарлады. 2008 жылы Индияның Ұлттық қылмыс бюросының мәліметтері бойынша, қалыңдық төлеуге байланысты өлімдер бойынша 1948 адам сотталған, ал 3876 адам ақталған.

Жарын өлімдері

Жарагерлік өлім – Оңтүстік Азия елдерінде, әсіресе Үндістанда, күйеуінің қолынан өлтірілген немесе өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болған жас әйелдің өлімі. Бұл күйеуінің немесе оның отбасының қалыңдықтан немесе оның отбасынан үнемі көбірек мүлік талап етуінен туындайды. Қалыңдықты өртеу – жарагерлік өлімнің бір ғана түрі; қышқыл тастау, улану және басқа да өлімге әкелетін зорлық-зомбылық түрлері де болады. Қалыңдық көбінесе әлеуметтік жағдайға немесе экономикалық деңгейге байланысты болғандықтан, әйелдер болашақ күйеуінің немесе оның туыстарының қалыңдыққа байланысты қысымына ұшырайды. Оларды "қосымша ауыз" деп қарастыратындықтан, қалыңдық жоғары әлеуметтік-экономикалық мәртебеге қол жеткізу құралы ретінде пайдаланылады.

Үндістанда

Эшли К. Ютла мен Дэвид Хаймбах келіндерді өртеуді былай сипаттайды: «Күйеуі мен/немесе қалың жұрты қыздың әкесінен күйеуіне берілген қалың малдың жеткіліксіз деп шешіп, күйеуін қайта үйленуге немесе қалыңдық пен оның отбасын жазалауға тырысып, жаңа келінді өлтіруге ұмтылады». Үндістанда қалың малдың көлемі байлықтың көрсеткіші. Үнді жазушысы Раджеш Талвар қалың малға байланысты өлімдер туралы «Өртелуден құтылмаған келіншек» атты пьеса жазды. 1961 жылы Үндістан үкіметі «Қалың мал алуды тыйым салу туралы» заң қабылдап, үйлену рәсімінде қалың мал талап етуді заңсыз деп жариялады. 1986 жылы Үндістан Парламенті қалың малға байланысты өлімдерді отбасылық зорлық-зомбылықтың жаңа қылмысы ретінде қосты. Үндістан қылмыстық кодексінің жаңа 304-Б бабына сәйкес, егер келіншек «некеге тұрғаннан кейін 7 жыл ішінде өлтірілсе және оның өлімінен бұрын күйеуі немесе күйеуінің туысы тарапынан қатыгездікке немесе мазалауға ұшырағаны немесе қалың мал талап етумен байланысты болғаны дәлелденсе, мұндай өлім «қалың малға байланысты өлім» деп аталады және күйеуі немесе туысы оның өліміне кінәлі деп есептеледі». Көптеген үй-ішілік зорлық-зомбылық, өзіне-өзі зиян келтіру және кісі өлтіру жағдайлары тіркелді. 1997 жылғы есепте жыл сайын кем дегенде 5000 әйел қалың малға байланысты өлімнен қайтыс болатыны және күн сайын кем дегенде он екі әйел «ас үйдегі өрттен» қасақана қаза табатыны хабарланды. Сотта талданған қалың малға байланысты өлімдердің 30 пайызынан астамдары кінәлі деп табылған. 1999 жылы Amnesty International ұйымының мәліметінше, 1600 келіншектерді өртеу оқиғасы тіркелгенімен, тек 60-ы ғана қылмыстық жауапкершілікке тартылып, олардың ішінде тек екеуі ғана сотталған. Пәкістанда Шахназ Бухари сияқты әйелдер бұл әдетке қарсы қорғау заңнамасын, әйелдерге арналған баспаналар мен арнайы күйдірілген бөлімшелері бар ауруханалар құру үшін күресіп келеді. Amnesty International хабарлағандай, ішкі және халықаралық құқық қорғау ұйымдарының қысымы Пәкістан үкіметінің осы мәселеге қатысты хабардарлығын арттыруда. BBC мәліметінше, 1999 жылы Пәкістанда шамамен 300 келіншек тірідей өртеліп өлтірілген. 1988 жылғы сауалнама бойынша 800 әйел осылай өлтірілген, 1989 жылы бұл көрсеткіш 1100-ге, ал 1990 жылы 1800-ге жеткен. Лахордағы газеттер алты айлық кезеңде (1997 жыл) айына орташа есеппен 15 шабуыл туралы хабарлаған. Оңтүстік Азиядағы даму жөніндегі мәліметтерге сәйкес, айына орташа есеппен 16 келіншек өртеліп өлтіріледі. Women's eNews басылымы Исламабад маңында 8 жыл ішінде осылай шабуылға ұшыраған 4000 әйелдің орташа жасы 18-35 аралығында екенін және олардың 30 пайызы өлім кезінде жүкті болғанын хабарлады. Пакистанда жас үй шаруаларын ғана өртетін, әсіресе жыныс мүшелерін ұнататын жын-перілер бар ма, әлде осы оқиғалардың жиілігіне қарағанда, бұл әйелдердің қасақана өлтірілгенін көрсететін қараңғы үрдіс пе? Прогрессивті әйелдер қауымдастығының мәлімдемесіне сәйкес, мұндай шабуылдар көбейіп бара жатқан проблема және 1994 жылы Халықаралық әйелдер күнінде түрлі үкіметтік емес ұйымдар осы мәселенің мәнін жариялау үшін бірігуге келісті. Пәкістанда әр сағат сайын үй-ішілік зорлық-зомбылықтан бір әйел қаза болады, бұл келіншектерді өртеу деп аталады, қалың мал үшін жасалатын кісі өлтірудің бір түрі, нәтижесінде, ең қорқынышты өлімдердің бірі – тірідей өртеу.

Басқа елдерде

Кейде, АҚШ сияқты әлемнің басқа елдерінде қоныстанған үнді, пакистан және бангладештік қауымдар арасында күйеу баланың үйін өртеу жағдайлары болады.

АҚШ-та

Алейамма Мэтью 1992 жылғы 5 сәуірде күйік жарақатынан қайтыс болған Техас штатының Кэрроллтон қаласындағы ауруханада тіркелген медбике болды. Ол күйеуі Мэтью Варугеземен бірге екі онжылдық бұрын Үндістаннан көшіп келген және АҚШ-та үш қызы болған. Қалыңдық үшін жасалатын кісі өлтірулерді тоқтату мақсатында заң өзгертілді. Ол 1980 жылдардың басында «бірнеше кемшіліктер мен олқылықтарды түзету» үшін түзетілді. 5-бапта: «Ешкімді азаптауға, қатыгездікке, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұятты қорлауға жазалауға немесе оған ұшыратуға болмайды» делінген. Мұны іске асырудың бір жолы – әйелдерді «қудаланған әлеуметтік топ» анықтамасына қосу болар еді. Әйелдерге мүлікті меншікке алу құқығы берілсе, олар экономикалық немесе заңдық мақсаттар үшін үйлену қажеттілігін сезінбейді, осылайша қалыңдық дәстүріне немқұрайлы қарайды.