Кіріспе

Гностикалық апокалиптикалық мәтін

Пауылдың копт апокалипсисі (Сахид копт: ⲧⲁⲡⲟⲕⲁⲗⲩⲯⲓⲥ ⲙ̄ⲡⲁⲩⲗⲟⲥ) – гностикалық апокалиптикалық жазба. Бұл Наг-Хаммади кітапханасы мәтіндерінің V кодексіндегі бес трактаттың екіншісі, кодекс 85 бетінің ішінде 17-24 беттерді құрайды. Мәтін гностикалық космогонияны және Пауыл елшіні апокалиптикалық батыр ретінде бейнелеу арқылы Пауыл хаттарының түсіндірмесін сипаттайды. Мәтіннің мазмұнын үш бөлікке бөлуге болады: аян көрінісі, сот және жаза сахнасы, сондай-ақ Пауылдың аспанның оныншы деңгейіне дейін көтерілетін аспанға саяхаты.

Тарих

Бұл мәтін 1945 жылы Египеттің Наг-Хаммади қаласында табылған, ол Наг-Хаммади кітапханасын құрайтын 13 кодексте жазылған 51 трактаттың бірі. Кодекстер шамамен 400 жылға дейін жерленген. Мәтін грек тілінен копт тіліне аударма. Ғалымдар түпнұсқа Пауылдың Апокалипсисінің жазылған мерзімі туралы келіспейді, ол екінші ғасырдың соңынан төртінші ғасырға дейін болған кезеңге жатады. Мәтіннің алғашқы 12 жолы жоғалған немесе ауыр зақымдалған. Әр беттің жоғарғы және төменгі бөліктерінде де бос орындар бар, бірақ мәтіннің бір бөлігін қайта құруға болады. Бұл жарияланым 1966 жылы Клермонт университетінде (Claremont Graduate University) басталған Копт гностикалық кітапханасы жобасының бөлігі болды. Джордж В. Макрей мен Уильям Р. Мёрдок мәтінді ағылшын тіліне аударды. Майкл Калер 2008 жылы қосымша ағылшын аудармасын ұсынды. Мәтін сондай-ақ француз, неміс және испан тілдеріне аударылған.

Қорытынды

Пауыл кішкентай баладан Иерусалимге жол сұрайды. Бала Пауылдың есімін сұрап, сосын жол көрсетеді. Бала Пауыл кім екенін біледі және одан әрі сөйлесу үшін мүмкіндік іздейді. Бала Пауылдың құтталғанын және Иерусалимге басқа елшілермен кездесу үшін шақырылғанын айтады. Бала өзін бірге жүретін Рух деп таныстырады және Пауылды санасын оятуға шақырады. Сөзін аяқтағанда, бала күш, билік және демон туралы айтады. Бала Пауылға Иерихон тауының үстінде тұрғанын мойындауын бұйырады. Содан кейін бала Пауылды он екі елшіге жетеледі, олар оны құттықтайды. Киелі Рух Пауылды үшінші және төртінші көктерге көтереді. Пауыл төменге қарап, жердегі адамдарды көреді, ал оның жанында он екі елші тұр. Төртінші көкте Пауыл құдайларға ұқсайтын періштелерді көреді. Періштелер өлгендердің жанын алып келіп, қамшымен жазалайды. Жан өзінің азаптарының себебін сұрайды. Жол ақысын жинаушы оның заңсыз істері үшін айыптайды. Жан одан куәліктер мен дәлелдерді ұсынуды талап етеді. Үш куәгер келеді. Бірінші куәгер жанға ашу мен қызғаныш сезімін тудырғанын айтады. Екінші куәгер жанды кісі өлтірген деп айыптайды. Үшінші куәгер жанның күнә жасауы үшін қараңғылық сыйлағанын мәлімдейді. Жан өкінішпен толады және төменге тасталады. Ол куәгерлердің қорытындысы бойынша дайын денеге кіреді. Рух Пауылды жолға түсуге шақырады, сонда бесінші көкке қарай есік ашылады. Бесінші көкте бір періште қолында темір таяқ ұстап тұр. Тағы үш періште бар, олар бір-бірімен жарысып, жандарды сотқа жетелеу үшін қамшыларын қолданады. Пауыл Рухпен бірге жолға шығады, сонда оған есік ашылады. Пауыл алтыншы көкке жетеді. Ол Киелі Рухтың жетелеуімен әріптес елшілерін көреді. Алтыншы көкте жарқын жарық шамдай жанады. Пауыл алтыншы көктегі жол ақысын жинаушыға жүгініп, кіруге рұқсат сұрайды, ол оған есікті ашады. Жетінші көкте Пауыл Күннің нұрынан жеті есе жарық таққа отырған қарт кісіні кездестіреді. Ол Пауылға: «Бақытты және таңдалғансың!» дейді де, оның қайда бара жатқанын сұрайды. Пауыл өзі келген жерге қайта бара жатқанын айтады. Қарт кісі оның қайдан келгенін сұрайды, ал Пауыл Бабыл тұтқынынан құтқарылғандарды босату үшін өлгендер әлеміне бара жатқанын жауап береді. Қарт кісі Пауылдың одан қалай қашатынын сұрайды. Рух Пауылға қарт кісіге бір белгі көрсетуді кеңес береді. Пауыл белгіні көрсетеді, сонда қарт кісі өзінің жаратылысына және билік иелеріне қарай бетін төмен түсіреді. Жетінші көк ашылады, Пауыл Огдоадқа көтеріледі. Ол оны қарсы алған он екі елшіні көреді, содан кейін тоғызыншы көкке көтеріледі. Пауыл ондағы барлық адамдарға сәлем береді, сосын ондық көкке көтеріліп, әріптес рухтарымен амалдасады.

Талдау

Теология профессоры Лаутаро Ройг Ланзилотта мәтіннің космологиялық құрылымын зерттейді. Мәтін ғаламды материалдық әлемге, аспан әлеміне (жетінші көкке дейін) және құдайлық әлемге (Огдоад, тоғызыншы көк және оныншы көк) бөледі. Ройг Ланзилотта елшілердің Пауылға аспан әлемінің жоғарғы бөлігіне ғана еріп баратынын санайды, себебі Пауыл олардан гностикалық билік тұрғысынан жоғарырақ бейнеленген. Елшілердің билігі демиургқа қызмет етумен шектеледі, ол мәтінде жетінші көктегі қарт адам түрінде көрінеді. Қарт адамның бейтарап сипаттамасы оның яһуди және гностикалық емес христиан дінінің Құдайы екенін көрсетеді, бірақ гностиктер оны төмен дәрежелі жаратушы құдай деп есептейді. Мәтінде құдайлық әлемнің сипаттамасы аз, себебі оның маңыздылығы оның иерархиялық орнынан туындайды, ол ақылды құштарлықтан жоғары қояды. Эйрини Бергстрём мәтіндегі валентиандық идеяларды Яковтың бірінші аянымен салыстыратын зерттеуде жол ақысын жинаушылардың рөлін атап көрсетеді. Ол жол ақысын жинаушылардың соткер де, қақпа күзетшісі де екенін, ал Пауылдың алтыншы көктегі жол ақысын жинаушымен сөйлесуге дейін төртінші және бесінші көктер арқылы бақылаушы ретінде өтуіне рұқсат етілгенін айтады. Ежелгі египет мифологиясында қақпа күзетшілері жер асты әлемінің есіктерін күзетіп, жандарды жазалаған. Жандар өту үшін дұрыс сөздерді айтуы керек еді. Бергстрёмнің сөзіне göre, жол ақысын жинаушылар зұлым емес, бірақ олар қызмет ететін демиургтың нағыз Құдай екеніне қате сенгендіктен білімсіз. Мәтінде Пауыл "Ерихон тауында" тұр, ол шындықта жоқ. Зерттеуші Жан Марк Розенстиль бұл таудың Небо тауы (Ерихон қаласының жанында) болуы мүмкін деп болжайды, себебі египеттік апокрифте де "Ерихон тауына" сілтеме жасалған. Профессор Майкл Калер Розенстильдің идеясын өте болжамды деп санайды. Доктор Мэтью Твигг Розенстильдің теориясын қабылдамайды және "Ерихон тауының" материалдық әлемнің шайтанынан жеңудің аллегориясы болуы мүмкін деп ұсынады. Профессор Жак ван дер Влиет мәтіннің негізі, доктринасы және мерзімі туралы ғалымдардың пікірлеріне күмән келтіреді. Ол 2 Коринфтіктерге 12-тараумен айқын интертекстуалдылықты қабылдаса да, Галатиялықтарға 1–2-тарауды да негізгі интертекст ретінде қарастыру қажет деп санайды. Бұл түсіндіру Пауылдың миссиясына және елшілермен қарым-қатынасына назар аударады. Ван дер Влиет мәтіндегі валентиандық идеяларды да мойындайды, бірақ оларды екінші ғасырда жазылғандығын дәлелдеудің орнына қозғалыстың қалдық іздері деп есептейді. Ван дер Влиет мәтіннің төртінші ғасырға жататынын санайды, себебі сол кезде апокалиптикалық әдебиетке және Пауылға қызығушылық артқан. Ван дер Влиеттің жазғандары Майкл Калердің көзқарастарына жауап ретінде жазылған. Калер мәтіннің христиандар арасындағы пікірталастың валентиандық жағын алғанын, ал "Еретиктерге қарсы" (шамамен 180 жылы Ириней жазған) валентиандыққа қарсы жағын алғанын айтады. Калердің сөзіне göre, тараптар көктегі әлемнің табиғаты туралы келіспеген және екі жақ та өз көзқарастарын заңды ету үшін Пауылдың билігін пайдалануға тырысқан. Пауыл 2 Коринфтіктерге 12-тарауда тек үшінші көкке ғана сілтеме жасайды, сондықтан гностиктер Пауылдың одан да жоғары көтерілгенін көрсетуі керек еді.