Кіріспе
Сталаг Луфт IV – Екінші дүниежүзілік соғыста Грос Тихов, Померанияда (қазіргі Тихово, Польша) орналасқан неміс тұтқын лагері болды. Онда негізінен американдық әскери тұтқындар, сондай-ақ британдықтар, канадалықтар, поляктар, австралиялықтар, жаңазеландиялықтар, оңтүстік африкалықтар, чехтар, француздар және бір норвегиялықтар ұсталған.
Өлім маршы
1945 жылдың 6 ақпанында лагерьдегі 8000-ға жуық адам "Өлім шеруі" деп аталатын жорыққа шықты. Тұтқындарға Қызыл Кресттің қалған жәшіктері беріліп, көтере алатынын көтеруге рұқсат етілді. Грос-Тиховтан басталган шеру шамамен 86 күнге созылды. Олар күніне шамамен 20 шақырым күзетпен жүруге мәжбүр болды. Шығыстан жақындап келе жатқан Совет Қызыл Армиясынан қашу үшін зигзаг тәрізді жолмен жүру жиі болды. Өлім шеруі Биалогорд және Свиноуйшче қалалары арқылы өтті. Көрсетілген көмек өте нашар болды. Науқастар құлап қалғанда атылып немесе штыкпен жараланды. Су көздері мен дәретханалардың араласуынан дизентерия мен іш сүю кең таралды. Түнгі уақытта сарайда немесе ашық аспан астында, жаңбыр мен қарда немесе бар болғанында паналады. Тағам жетіспеді, ең жақсысы – күндізгі жорыстан жұмсалған калорияны толықтыру үшін бір порция болды (бір-екі бушель буланған картоп толы сарайға ең жақсы тағам болды). Көп жағдайда тағам түнде сарайға қойылып, адамдар өздеріне қол жеткізе алатындай етілді. Германия үкіметі киім-кешек бермеді. Олар екі көрпеше және төсекке арналған пальто алып жүрді. Орташа тұтқын тұтқынға алынғаннан кейін дене салмағының үштен бірін жоғалтты. Олар жол жиегіндегі орлардан, көбінесе ластанған су ішті немесе қар болғанда жеді. Олар жол бойындағы шаруалармен тағамға темекі, сағаттар, жүзіктер немесе кез келген затты саудаласты. Бірақ, бұл шаруалар мен тұтқындардың өмірін қауіпке тігеді. Тұтқындар дизентерияны тоқтату үшін көмір жеді және барлығы құртқа шалдықты. Пневмония, дифтерия, пеллагра, тиф, траншея аяғы, туберкулез және басқа да аурулар тұтқындар арасында кең таралды. Батырлық әрекеттер кең таралды. Күштілері әлсіздерге көмектесті. Пальтосы барлар оны басқалармен бөлісті. Немістер кейде науқастарға арба берді. Бірақ жылқы көбінесе жетіспеді, сондықтан тұтқындар арбаны қарда сүйреп әкелді. Арба болмағанда және тұтқын жолға құлап түскенде, неміс күзетшісі артқа шегініп, оқ атылды. Күзетші содан кейін жалғыз формацияға оралды. Бірақ, барлық немістерді жек көруші болған жоқ – күзетші Шортиді бірнеше тұтқын көтере алмағаннан кейін көтеріп алып кетті. 1945 жылдың 30 наурызында олар Дорницке жақын орналасқан Сталаг XI А-ға жетті. Германияның шығыс жиегіндегі көптеген лагерьлер бір үлкен лагерьке біріктірілді. Көрсетілген көмек алдыңғы лагерьдегіден ешқандай айырмашылығы жоқ болды, тек тағам мүлдем болмады. Ғимараттарда төсектер мен төсек-орындықтар болған жоқ. Тұтқындар, тіпті немістер де азаттық жақын екенін білді. Америка артиллериясының жақындап келе жатқан шуы осы лагерьде күшейе түсті. Достас әскерлерінің артиллериясы жақындаған сайын, неміс күзетшілері тұтқындарға қатысты қатыгездіктерін азайтты, өйткені тұтқынның рөлі тез арада ауысуы мүмкін еді. 1945 жылдың 8 сәуірінде Сталаг Люфт IV-тен А және В лагерлері шығысқа қарай соңғы жорыққа шықты. Бұл соңғы шеру 25 күнге созылды, бірақ немістердің біршама жақсы қарым-қатынасынан басқа, бұрынғы шеру сияқты қиын болды. Тағам әлі де аз немесе мүлдем болмады, ал қарқын әлдеқайда баяу болды, күніне 4-5 шақырымға дейін жылдамдықпен қозғалды. Ресей және Батыс одақтас әскерлерінің тез жақындауымен, Сталаг Люфт IV тұтқындары 1945 жылдың 21 сәуірінде Даленбургке жақын Эльба өзенінен өтті. 1945 жылдың 2 мамырында таңертең, британдықтар Лауэнбургке (Германия) жақын Эльба өзенінің жағасындағы ордада отырған тұтқындарды азат етті. Сол кезде оларға ештеңе берілмеді және батысқа қарай жүруге бұйрық берілді. Осылайша Stalag Luft IV аяқталды. Кейбір тұтқындар лагерьдің қалған бөлігі азат етілгенге дейін қашып кетті. Сержант Джеймс Б. Линдсейдің (15081658) сұхбатына сәйкес, ол және екі басқа тұтқын, Девитт пен Локкенни, жақын маңдағы қорадан алынған балтамен қаруланып, 1945 жылдың 24 сәуірінде күзетшіні тұтқынға алып, қашып кетті. Олар қашып бара жатқанда бассыз неміс офицерінің денесін тапты. Екі күннен кейін олар Дюбенге қарай оңтүстікке бет алғанда американдық бекетке жетті.