Кіріспе

Өсімдіктерден алынған стероидтар класы. Фитостеролдар – холестеролге ұқсас, өсімдіктердің биологиялық мембраналарының құрылымдық компоненттері болып табылатын фитостероидтар. Олар өсімдік стеролдары мен станолдарынан тұрады. Майлардан алынған еркін фитостеролдар суда ерімейді, майда нашар ериді және спирттерде жақсы ериді. Фитостеролдарға тотыққан тағамдар мен диеталық қоспалар ондаған жылдардан бері сатылып келеді.

Тамақпен алынған фитостеролдар

Фитостеролдардың ең бай табиғи көздері – өсімдік майлары және олардан жасалған өнімдер. Стериндер бос түрде, сондай-ақ май қышқылдарының эфирлері және гликолипидтер түрінде кездесуі мүмкін. Бөлінген түрі, әдетте, ұсақ ішектегі панкреатиялық ферменттермен гидролизденеді. Стериндердің бір бөлігі майлар мен майларды тазарту кезінде дезодоризациялау сатысында жойылады, бірақ олардың салыстырмалы құрамын өзгертпейді. Сондықтан стериндер – нақтылығын тексеруге пайдалы құрал. Фитостеролдардың кең таралған көзі ретінде өсімдік майлары фитостерол мөлшері жоғары маргарин өнімдерін жасау үшін қолданылады. Табиғи фитостеролдардың күндік мөлшері тамақтану әдеттеріне байланысты шамамен 200–300 мг аралығында болады. Арнайы дайындалған вегетариандық тәжірибелік диеталар 700 мг/күннен астам мөлшерін қамтамасыз етеді. Адам рационында ең көп кездесетін фитостеролдар – β-ситостерол, кампстерол және стигмастерол. Адам рационында ең көп кездесетін өсімдік станолдары – ситостанол және кампстанол, олар диеталық фитостеролдың шамамен 5% құрайды.

Стериндік құрамы шикі майларда (жалпы стерин фракциясының пайызында):

| | Холестерин | Брассикастерол | Кампстерол | Стигмастерол | β-ситостерол | ∆5 Авенастерол | ∆7 Авенастерол | ∆7 Стигмастерол |
| :----------------------------- | :--------- | :------------- | :--------- | :---------- | :----------- | :------------- | :------------- | :-------------- |
| Кокос майы | 0.6 – 2 | 0 – 0.9 | 7 – 10 | 12 – 18 | 50 – 70 | 5 – 16 | 0.6 – 2 | 2 – 8 |
| Көкнәр майы | 0.2 – 0.6 | 0 – 0.2 | 18 – 24 | 4 – 8 | 55 – 67 | 4 – 8 | 1 – 3 | 1 – 4 |
| Мақтаң майы | 0.7 – 2.3 | 0.1 – 0.9 | 7.2 – 8.4 | 1.2 – 1.8 | 80 – 90 | 1.9 – 3.8 | 1.4 – 3.3 | 0.7 – 1.4 |
| Зәйтүн майы | 0 – 0.5 | 2.3 – 3.6 | 0.6 – 2 | 75.6 – 90 | 3.1 – 14 | 0 – 4 | - | - |
| Пальма майы | 2.2 – 6.7 | 18.7 – 29.1 | 8.9 – 13.9| 50.2 – 62.1| 0 – 2.8 | 0 – 5.1 | 0.2 – 2.4 | - |
| Пальма ядросы майы | 1 – 3.7 | 0 – 0.3 | 8.4 – 12.7| 12.3 – 16.1| 62.6 – 70.4| 4 – 9 | 0 – 1.4 | 0 – 2.1 |
| Жержаңғақ майы | 0.6 – 3.8 | 0 – 0.2 | 12 – 20 | 5 – 13 | 48 – 65 | 7 – 9 | 0 – 5 | 0 – 5 |
| Рапс майы | 0.4 – 2 | 5 – 13 | 18 – 39 | 0 – 0.7 | 45 – 58 | 0 – 6.6 | 0 – 0.8 | 0 – 5 |
| Соя майы | 0.6 – 1.4 | 0 – 0.3 | 16 – 24 | 16 – 19 | 52 – 58 | 2 – 4 | 1 – 4.5 | 1.5 – 5 |
| Қызылша майы | 0.2 – 1.3 | 0 – 0.2 | 7 – 13 | 8 – 11 | 56 – 63 | 2 – 7 | 7 – 13 | 3 – 6 |

EFSA

Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі агенттігі (ЕҚҚА) адам күніне 1,5–2,4 грамм өсімдік стеролдары мен станолдарын тұтынса, қан холестеринінің деңгейі орташа есеппен 7–10,5%-ға төмендейтінін анықтады, бұл әсер көбінесе 2–3 апта ішінде байқалады. 85 аптаға дейінгі ұзақ мерзімді зерттеулер холестерин деңгейін төмендету әсерінің ұзақ сақталуын көрсетті. Осы және басқа да тиімділік деректеріне негізделген EFSA ғылыми тобы мынадай денсаулық туралы ескерту жасады: «Өсімдік стеролдары қан холестеринін төмендетуге/азайтуға көмектеседі. Қан холестеринін төмендеуі коронарлық жүрек ауруының қаупін азайтуы мүмкін».

FDA

FDA фитостеролдарға қатысты келесі талапты мақұлдады: Өсімдік стерол эфирлері үшін: (i) Күнделікті жалпы мөлшері кемінде 1,3 г болатын, тамақпен бірге күніне екі рет ішілетін, қаныққан майлар мен холестерин аз диетаның бір бөлігі ретінде, бір порциясына кемінде 0,65 г өсімдік стерол эфирлері бар тағамдар жүрек ауруларының қаупін азайтуы мүмкін. [Тамақтың атауы] бір порциясында грамм өсімдік майының стерол эфирлері бар. Өсімдік станол эфирлері үшін: (i) Бір порциясына кемінде 1,7 г өсімдік станол эфирлері бар, күніне екі рет тамақтану кезінде, толыған майлар мен холестерин аз диетаның бөлігі ретінде, кемінде 3,4 г жалпы тәуліктік мөлшерде ішілетін тағамдар жүрек ауруларының қаупін азайтуы мүмкін. [Тамақтың атауы] бір порциясында грамм өсімдік станол эфирлері бар. Фитостерол қоспаларын қолданумен байланысты клиникалық зерттеулерді қарап шыққан FDA фитостеролдарды 1-ден 3 граммға дейінгі мөлшерде байытылған тағамдарда тұтыну кезінде плацебоға қарағанда қандағы ЛПНҚ-ның деңгейін статистикалық тұрғыдан мағыналы (5-15%) төмендететінін анықтады. FDA сондай-ақ фитостеролдарды тұтыну мен холестеролдің төмендеуі арасындағы байланысты көрсету үшін фитостеролдарды (эстерификацияланбаған фитостеролдар түрінде) тәулігіне 2 грамм мөлшерінде қабылдау қажет деген қорытындыға келді.

Холестеринді төмендету

Фитостеролдардың холестерол деңгейін төмендету қабілеті алғаш рет 1953 жылы адамдарда дәлелденді. 1954 жылдан 1982 жылға дейін фитостеролдар жоғары холестеринді емдеу үшін Cytellin деген атпен фармацевтикалық препарат ретінде сатылды. Статиндерден айырмашылығы, оларда холестеринді төмендетудің жүрек-қан тамырлары ауруларының (ЖҚТА) және жалпы өлім-жітімнің қаупін белгілі жағдайларда азайтуы дәлелденген, фитостеролдармен байытылған тағамдар немесе қосымшалардың ЖҚТА қаупін азайтуға қатысты дәлелдері тұрақсыз болды. Екі шолуда ешқандай немесе маргиналды әсер көрсетілмеген, ал тағы бір шолу диеталық фитостеролдарды қолдану арқылы холестеролді төмендетуге қол жеткізуге қатысты мәліметтерді көрсеткен. Статиндерді фитостеролдармен байытылған тағамдармен бірге қабылдау фитостеролдардың холестеринді төмендету әсерін күшейтеді, бірақ клиникалық пайдасы туралы нақты дәлелдер жоқ және ықтимал жағымсыз әсерлер туралы айтылған деректер бар. Бұл эффект статиндерді толықтырады. Фитостеролдар статиндерді қабылдайтындарда холестерол деңгейін шамамен 9%-дан 17%-ға дейін төмендетеді. Статиннің түрі немесе дозасы фитостеролдардың холестеринді төмендету тиімділігіне әсер етпейді. Холестеринді төмендету қасиеттеріне байланысты, кейбір өндірушілер стеролдарды немесе станолдарды тағамдық қоспа ретінде пайдаланады.

Қауіпсіздік

Фитостеролдардың қауіпсіз қолданылу тарихы ұзақ. Фитостерол құрамындағы функционалдық тағамдар 2000 жылы ЕО нарығына енгізілгеннен кейін постмаркетингтік бақылаудан өтті, және күтпеген жағымсыз әсерлер тіркелген жоқ. Фитостеролдарды тұтынумен байланысты қауіп фитостеролемиямен ауыратын науқастарда болуы мүмкін, бұл сирек кездесетін генетикалық ауру, ол қандағы өсімдік стеролдарының деңгейін 50-100 есеге дейін арттырады және коронарлық атеросклероздың жылдам дамуымен байланысты. Фитостеролемия ABCG5/G8 белоктарының мутацияларымен байланысты, бұл белоктар өсімдік стеролдарының энтероциттерден және гепатоциттерден сәйкесінше люменге және өт жолдарына шығарылуын қамтамасыз етеді. Қандағы өсімдік стеролдарының деңгейі зерттелген популяцияға байланысты ЖСА (Жүрек-қантамыр аурулары) қаупімен оң, теріс немесе байланыссыз болуы мүмкін екені көрсетілді. Өсімдік стеролдары мен ЖСА немесе ИБС (Ишемиялық жүрек сырқаты) қаупі арасындағы байланыс күрделі, себебі фитостерол деңгейі холестериннің сіңірілуін көрсетеді. (Фитостеролдар холестериннің сіңірілуін көрсететін маркер ретінде қараңыз).

Стерил бен станол

Өсімдік стеролдары мен өсімдік станолдарының холестеринді төмендетуге қабілеттілігі мен қауіпсіздігі талқылауда. Клиникалық сынақтарда өсімдік стеролдары мен станолдары холестерин деңгейін бірдей төмендететіні көрсетілді. 0,6-2,5 г/күн дозасында өсімдік стеролдары мен өсімдік станолдарының тиімділігін тікелей салыстырған 14 рандомизацияланған, бақыланатын сынақтардың мета-талдауы бойынша, жалпы холестерин, ЛПНЖ холестерин, ЛПЖЖ холестерин немесе триглицеридтер деңгейінде екі түрдің арасында ешқандай айырмашылық байланбады. Өсімдік стеролдары мен станолдарының жоғары дозаларын (>4 г/күн) зерттеген сынақтар өте шектеулі, және бірдей жоғары дозадағы өсімдік стеролын өсімдік станолымен салыстырған ешқандай сынақ әлі аяқталған жоқ. Стерил мен станолдың қауіпсіздігі жөніндегі пікірталас олардың ішекте сіңуінің және плазмадағы концентрациясының өзгешелігіне байланысты. Фитостанолдардың ішекте сіңу деңгейі (0,02-0,3%) фитостеролдарға қарағанда (0,4-5%) төмен, сондықтан қандағы фитостанол концентрациясы фитостерол концентрациясынан әдетте төмен болады.

Зерттеу

Фитостеролдар өкпе, асқазан, жұмыртқалық және сүт безі қатерлі ісіктерін, сондай-ақ тоқ ішек және простата қатерлі ісіктерін тежеу әлеуеті бойынша алдын ала зерттеулерде қарастырылып жатыр.

Өсімдіктердегі функциялары

Стериндер барлық эукариоттар үшін қажет. Жануарлар мен саңырауқұлақ жасушалары тек бір негізгі стеринді қамтитын болса, өсімдік жасушалары ситостерол және стигмастерол басым болатын стерол қоспаларының кең спектрін синтездейді. Ситостерол сүтқоректілер жасушалық мембранасындағы холестерин сияқты мембрананың сұйықтығы мен өткізгіштігін реттейді. Өсімдік стериндері мембранаға байланысқан ферменттердің активтілігін де өзгерте алады.