Кабо-Верде креолы: тарихы мен дамуы

Кіріспе

Кабо-Верде креол тілі – Кабо-Верде аралдарында сөйленетін португал тіліне негізделген креол тілі. Бұл тіл Кабо-Верде халқының басым көпшілігінің ана тілі және Кабо-Верде диаспорасы үшін екінші тіл қызметін атқарады. Креол тілі креолистика ғылымы үшін ерекше маңызға ие, себебі ол әлі тірі болған ең ежелгі креол тілі. Бұл португал тіліне негізделген креол тілдерінің арасында ең көп тараған тіл. Оның толық, ресми атауы – Кабо-Верде креол тілі (kabuverdianu), бірақ күнделікті қолданыста сөйлеушілер оны жай ғана "креол" (kriolu/kriol) деп атайды.

Шығу тегі

Кабо-Верде креол тілінің тарихын жазбаша құжаттардың жетіспеуі және Кабо-Вердеге португалдық әкімшілік кезіндегі жазалау саясаты салдарынан анықтау қиын. Қазіргі уақытта креол тілінің қалыптасуы туралы үш теория бар. Моногенетикалық теория бойынша, креол тілі португалдардың португал тілін қарапайымдастыру арқылы, оны құл африкалықтарға түсінікті ету үшін жасалған. Бұл Прудент, Валдман, Шоденсон және Лопес да Силва сияқты авторлардың пікірі. Адам мен Квинт сияқты авторлар креол тілінің құл африкалықтардың Батыс Африка тілдерінің грамматикасын қолданып, африкалық лексиканы португал тілімен алмастыру арқылы қалыптасқанын айтады. Чомски мен Бикертон сияқты тіл білімі мамандары креол тілінің құрлықтан келген құлдар емес, аралдарда туған халықтың өздігінен, барлық адамдардың туа біткен грамматикасын пайдаланып қалыптасқанын алға тартады. Бұл қашықтығы шалғай орналасқан креол тілдерінің ұқсас грамматикалық құрылымдарға ие болуын түсіндіреді, тіпті олардың лексикалық базасы әртүрлі болса да. А. Каррейраның сөзіне сәйкес, Кабо-Верде креол тілі 15 ғасырдан бастап Сантьяго аралында португалдық пиджин тілінен пайда болды. Бұл пиджин кейіннен лансадолар арқылы Африканың батыс жағалауына таратылды. Содан кейін бұл пиджин екі протокреолға бөлінді: бірі – барлық Кабо-Верде креол тілдерінің, екіншісі – Гвинея-Бисау креол тілінің негізі болды. Әр аралдың қоныстануы туралы мәліметтерді тілдік салыстырулармен үйлестіре отырып, бірнеше болжамдар жасауға болады. Кабо-Верде креол тілінің аралдарда таралуы үш кезеңде жүзеге асты: бірінші кезеңде Сантьяго аралы (15 ғасырдың екінші жартысы) және одан кейін Фого (16 ғасырдың соңы) жауланды. Екінші кезеңде Сан-Николау аралы (көбінесе 17 ғасырдың екінші жартысында) және одан кейін Санто-Анто (көбінесе 17 ғасырдың екінші жартысында) жауланды. Үшінші кезеңде қалған аралдар алғашқы аралдардан келген қоныс аударушылармен жауланды: Брава Фогодан (көбінесе 18 ғасырдың басында), Боа Виста Сан-Николау мен Сантьягодан (көбінесе 18 ғасырдың бірінші жартысында), Майо Сантьяго мен Боа Вистадан (көбінесе 18 ғасырдың екінші жартысында), Сан-Висенте Санто-Анто мен Сан-Николаудан (көбінесе 19 ғасырда), Сал Сан-Николау мен Боа Вистадан (көбінесе 19 ғасырда).

The history of Cape Verdean Creole is hard to trace due to a lack of written documentation and to ostracism during the Portuguese administration of Cape Verde. There are presently three theories about the formation of Creole. The monogenetic theory claims that the creole was formed by the Portuguese by simplifying the Portuguese language in order to make it accessible to enslaved African people. That is the point of view of authors like Prudent, Waldman, Chaudenson and Lopes da Silva. Authors like Adam and Quint argue that Creole was formed by enslaved African people using the grammar of Western African languages and replacing the African lexicon with the Portuguese one. Linguists like Chomsky and Bickerton argue that Creole was formed spontaneously, not by enslaved people from continental Africa, but by the population born in the islands, using the grammar with which all human beings are born; this would explain how creoles located many miles apart have similar grammatical structures, even though they have a different lexical basis. According to A. Carreira, Cape Verdean Creole was formed from a Portuguese pidgin, on the island of Santiago, starting from the 15th century. That pidgin was then transported to the west coast of Africa by the lançados. From there, that pidgin diverged into two proto Creoles, one that was the base of all Cape Verdean Creoles, and another that was the base of the Guinea Bissau Creole. Cross referencing information regarding the settlement of each island with the linguistic comparisons, it is possible to form some conjectures. The spreading of Cape Verdean Creole within the islands was done in three phases:
In a first phase, the island of Santiago was occupied (2nd half of the 15th century), followed by Fogo (end of the 16th century). In a second phase, the island of São Nicolau was occupied (mostly in the 2nd half of the 17th century), followed by Santo Antão (mostly in the 2nd half of the 17th century). In a third phase, the remaining islands were occupied by settlers from the first islands: Brava was occupied by people from Fogo (mostly in the beginning of the 18th century), Boa Vista by people from São Nicolau and Santiago (mostly in the 1st half of the 18th century), Maio by people from Santiago and Boa Vista (mostly in the 2nd half of the 18th century), São Vicente by people from Santo Antão and São Nicolau (mostly in the 19th century), Sal by people from São Nicolau and Boa Vista (mostly in the 19th century).