Кіріспе

Роберт Нозиктің үлестіру әділдігі теориясы
Құқық теориясы – Роберт Нозиктің "Анархия, мемлекет және утопия" кітабының 7 және 8-тарауларында жасаған үлестіру әділдігі және жеке меншік теориясы. Бұл теория Нозиктің "иеліктегі әділдік" (Nozick 1974:150) – яғни, әділдік принципі тұрғысынан қарағанда адамдардың меншігіне қатысты не айтуға болады және олармен не істеуге рұқсат етіледін сипаттау әрекеті.

Басқа идеалдардан айырмашылықтары

Құқықтар теориясы Раульстің «Әділдік теориясындағы» әділдік принциптерімен күрт контрастқа келеді, онда әр адамның негізгі құқықтар мен бостандықтарға тең дәрежеде талап етуге құқығы бар, ал теңсіздікке тек осындай теңсіздік «барлығына пайдалы болуы күтілетін» жағдайда ғана рұқсат етілуі керек деп айтылады (Раульс 1999: 53). Бұған қоса, мұндай теңсіздіктерге тек осы теңсіздіктерден пайда көруге тең мүмкіндіктер болған жағдайда ғана жол беріледі. Нозик, керісінше, белгілі бір нәрселерге ие болған немесе өндірген адамдардың оларға құқығы бар екенін мәлімдейді: «құқықтар тұрғысынан қарағанда, [өндіріс және тарату] жеке мәселелер емес – дүниеге келген нәрселер оларға құқығы бар адамдармен бірге келеді» (Nozick 1974:160). Нозик біреудің мүлкін әділетсіз түрде алып қою оның құқығын бұзуға тең деп санайды. «Адамдарға тиесілі мүліктерді тіпті басқаларға тең мүмкіндіктер беру үшін де тартып алуға болмайды» (Nozick 1974:235). Осылайша, кейбір адамдардың адал еңбекпен тапқан мүлкін кемітіп, оны басқаларға тең бөліп беру әдепсіздік болып табылады. «Мүмкіндіктер теңдігі, өмір және т.б. сияқты түрлі нәрселерге әркімнің құқығы бар екендігі туралы айтуға және осы құқықты қамтамасыз етуге басты қарсылық – осы 'құқықтар' заттардың, материалдардың және іс-қимылдардың негізгі құрылымын қажет етеді; ал басқа адамдардың осыларға қатысты құқықтары мен талаптары болуы мүмкін. Ешкімнің басқа адамдардың құқықтары мен талаптары бар нәрселерді және іс-әрекеттерді пайдалануды қажет ететін нәрсеге құқығы жоқ» (Nozick 1974:238).

Сын

Кейінгі "The Examined Life" еңбегінде Нозик құқық теориясының адамдардың иелігін қорғауында кейбір мәселелер туындауы мүмкін екенін айтады, себебі бұл жағдайда елдің барлық ресурстарының көп бөлігі өте білікті адамдардың қолына жиналады немесе сыйлықтар мен мұра арқылы олардың достары мен балаларына өтеді. Нозик былай дейді: "Басқаларға мұра қалдыру – оларға деген қамқорлықтың білдірілуі, бірақ мұра кейде ұрпақтан-ұрпаққа, бастапқы табыс иесіне беймәлім адамдарға беріліп, байлық пен лауазымдағы теңсіздіктерді тудырады. Мұндай теңсіздіктер әділетсіз көрінеді. Мүмкін болатын шешім – мұрагерлік институтын қайта құру, сонда салықтар адамдардың мұраға қалдыра алатын мүлкінен олардың өзі мұра ретінде алған соманы алып тастайды. Осылайша, адамдар өзі қосып жинаған мөлшерін ғана қалдыра алады. Бұл қарапайым шегерім ережесі келесі ұрпақтың өзінің қосқан үлесін толық анықтамауы мүмкін – мұра қалдырылған байлық көбірек жинауға мүмкіндік береді, бірақ бұл қолдануға ыңғайлы ереже". (Nozick 1989:30 31). Сонымен қатар, салық салудың әділетсіздігі және нарықтық мәмілелердің әділдігі олардың шынайы ерікті немесе міндетті екендігіне байланысты: азаматтарының еркін көшіп кетуіне рұқсат берілген елде салық салу толығымен ерікті емес, ал қажетті тауарлар мен қызметтерге жасалатын нарықтық мәмілелерді толығымен ерікті деп айту қиын. Егер байлар, ұйымдасқан еңбек немесе іс жүзіндегі өнеркәсіп стандарттарын бақылайтындар осындай нарыққа артық ықпал ете алса, олар көбінесе осы мәмілелерді өз мүдделеріне қарай бұрмалайды.