Кіріспе

Жағажай футболы, сондай-ақ жағажайдағы футбол, құмдағы футбол немесе бесаль деп те аталатын футбол – жағажайда немесе құмның кез келген түрінде ойналатын футболдың бір түрі. Футбол ұзақ жылдар бойы жағажайларда бейресми түрде ойналып келген, бірақ жағажай футболын енгізу 1992 жылы Beach Soccer Worldwide компаниясының негізін қалаушыларының ойын ережелерін реттеуге жасаған әрекеті болды. Бұл компания спортты дамыту мақсатымен құрылған және оның көптеген турнирлерін ұйымдастырады. Алғашқы халықаралық матчтар 1993 жылы ерлер арасында, ал 2009 жылы әйелдер арасында өтті. 2023 жылдың шілде айына қарай, Beach Soccer Worldwide рейтингінде 193 ерлер клубы, 64 әйелдер клубы, сондай-ақ 101 ерлер және 23 әйелдер ұлттық командасы тіркелген.

Тарих

Жағажай футболы (beasal немесе futebol de areia) Бразилияда, дәлірек айтқанда Рио-де-Жанейрода бастау алды. 1950 жылы 1940 жылдан бері өткізіліп келген аудандық шағын турнирлерді біріктіру мақсатымен алғашқы ресми турнир құрылды. Ол халықаралық деңгейде кеңінен танымал болды. Эрик Кантона, Мишель, Хулио Салинас, Ромарио, Жуниор және Зико сияқты халықаралық ойыншылардың қатысуы 170-тен астам елде телеарналардың көрсету аумағын кеңейтуге ықпал етті. Жағажай футболы көп жылдар бойы түрлі форматтарда рекреациялық түрде ойналып келді. 1992 жылы ойын ережелері жасалды және BSWW ұйымының негізін қалаушылары Лос-Анджелесте сынақ жарыс өткізді. 2017 жылы спортты Beach Soccer Los Angeles қабылдады, сол кезде ойын Лос-Анджелес округінің барлық аймақтарында өтті. 1993 жылы Майами Бичте алғашқы кәсіби жағажай футбол жарысы ұйымдастырылды, онда АҚШ, Бразилия, Аргентина және Италия командалары бақ сынасты. 1994 жылдың сәуірінде Рио-де-Жанейродағы Копакабана жағажайында желілік телеарналар көрсеткен алғашқы жарыс өтті, ал 1995 жылы қала жағажай футболдан әлем чемпионатының төл мерекесін тойлады. Жарыстың жеңімпазы ұйымдастырушы ел болды, осылайша Бразилия жағажай футболынан әлем чемпионы атанды. Спортқа деген коммерциялық қызығушылық артып, әлем бойынша сұраныстың өсуі 1996 жылы Pro Beach Soccer Tour турнирінің құрылуына себеп болды. Бірінші Pro Beach Soccer Tour екі жыл ішінде Оңтүстік Америка, Еуропа, Азия және АҚШ-та барлығы 60 матч өткізді. Турне Еуропада қызығушылықты тудырды, нәтижесінде 1998 жылы Еуропалық жағажай футбол лигасы құрылды, бұл жарыстың кәсіби деңгейін арттыратын берік инфрақұрылымды қамтамасыз етті. EPBSL, қазір Euro BS League деп аталады, құрлықтың әртүрлі аймақтарынан промоутерлерді біріктіріп, БАҚ, демеушілер мен жанкүйерлердің талаптарын қанағаттандырды. Оның құрылғаннан кейінгі төрт жыл ішінде жағажай футболы спортының заңды әлемдік жарыс құрылымын құрудағы алғашқы қадам жасалды. Көзге көрінбейтін жақтарында да өзгерістер болды, жағажай футбол компаниясы штаб-пәтерін Еуропаға көшірді, алдымен Монакоға, содан кейін Барселонаға, 2000 жылдың сәуірінде Pro Beach Soccer, S. L. болып қайта құрылды. Бір жылдан кейін олар Octagon Koch Tavares (Оңтүстік Америкадағы Әлем чемпионаттары мен жарыстарды ұйымдастыруды жалғастырған) ұйымымен бірігіп, Beach Soccer Worldwide (BSWW) деп аталатын бірлескен ұйым құрды. Бұл ұйымның мақсаты әлемдегі барлық ірі Pro Beach Soccer турнирлерін бір құрылымға біріктіру, сондай-ақ спортты ірі демеушілерге, БАҚ-қа және ФИФА-ға таныстыру болды. ФИФА 2005 жылы BSWW-нің құрылымын мойындап, бірінші ФИФА жағажай футбол әлем чемпионатының ұйымдастырушысы атанды, осылайша спорттың әлемдік басқарушы органы болды. Келесі төрт жылда бұл өсім алаңдағы және одан тыс жердегі одан әрі жетістіктермен нығайтылды. 2004 жылы 17 ел командасы қатысты, ал бұл көрсеткіш кезеңдік жарыстарға дейін артады деп күтілуде. Мұндай қызығушылық BSWW-ге McDonald's, Coca Cola және MasterCard сияқты халықаралық компаниялармен демеушілік келісімдерге қол қоюға мүмкіндік берді, олар 2004 жылы өздерінің қатысуын күшейтіп, қазір Euro BS League-дің титулды демеушілері болып табылады. ФИФА да BSWW-ді жағажай футболының құрылуы мен дамуына зор үлес қоскан негізгі ұйым деп мойындады, бұл "өте перспективалы" серіктестік болып табылады, ол 2005 жылғы Бразилияның Копакабана жағажайында өткен әлем кубогында "толық даңқымен" көрінді. Бірінші әлем чемпионатында Франция жеңіске жетті, ал келесі жылы Бразилия сол аренада жеңімпаз атанды. Әлем кубогы гүлденуді жалғастырды, алғаш рет 2008 жылы Бразилиядан тыс жерде өткізілді, ал болашақ әлем кубоктары 2013 жылы Таитиге және 2015 жылы Португалияға дейін жетті. Әйелдер арасындағы жағажай футболдан Еуропа кубогы мен Жеңімпаздар кубогы алғаш рет 2016 жылы өткізілді, ал Әйелдер арасындағы жағажай футбол лигасы 2021 жылы дебют жасады. Сонымен қатар, 2019 жылғы Дүниежүзілік жағажай ойындарында әйелдер жағажай футбол турнирі өтті, ал 2021 жылы әйелдер аралық континенттік жағажай футбол кубогы ұйымдастырылды. 2022 жылдан бастап ФИФА және басқа бес континенттік конфедерация әйелдер жағажай футбол турнирлерін өткізбейді. Азиялық жағажай ойындарында, Еуропалық ойындарында және Оңтүстік Америка жағажай ойындарында да әйелдер жағажай футбол турнирлері өткізілмейді.

Ережелер

Жағажай футбол ережелері футбол ойынының қағидалары негізінде жасалған, бірақ кейбір өзгертулер енгізілген.

Ойыншылар

Әр командада бес ойыншыдан, соның ішінде қақпашыдан тұрады, және үштен бес ойыншыны қоса алғанда, шексіз ауыстырулар жасауға болады. Допты сыртқа лақтыру және тепкі салу ойын қарқынын және ағысын әдеттегі футболдан жылдамдатады. Аяқ киім мен шұлық киюге рұқсат жоқ; ойыншылар міндетті түрде жалаң аяқ ойнауы керек, бірақ тобуға қарсы қорғағыштарға рұқсат беріледі. Голдан шығару (гол соққысына балама) қақпашы қолдарымен допты лақтыру арқылы жасалады, және осыдан тікелей гол соғуға болмайды.

Жарылыс ұзындығы

Ойын 36 минутқа созылады және үш 12 минуттық кезеңге бөлінеді. Кәсіби футболдан айырмашылығы, төреші ғана кезеңнің аяқталуын анықтамайды. Ойынның ресми уақытын жеке уақытты бақылаушы басқарады, ол ойын тоқтағанда сағатты тоқтатады және әдетте Солтүстік Америка спортындағы баскетбол мен хоккей сияқты нөлге дейін санап көрсетеді. Тең нәтижеге жол жоқ, ойын үш минуттық алтын голмен қосымша уақытқа өтеді, ал егер қосымша уақыттан кейін де есеп тең болса, пенальти сериясы тағайындалады. Қалыпты футболдан өзгеше, пенальтилер кенеттен өлім принципі бойынша шешіледі; 2014 жылдан бастап үш пенальти соғылады, және көп гол соққан команда жеңіске ие болады. Егер үш пенальтиден кейін де нәтиже анықталмаса, кенеттен өлім ережесі қолданылады. 2021 жылдан бастап ереже тағы өзгертілді, енді бес пенальти соғылады.

Төрешілер мен тәртіп

Жағажай футболында екі төреші ойынды бірлесіп төрешілік етеді. Оларға футболдағы төртінші төреші рөлін атқаратын және уақытты бақылайтын үшінші төреші көмектеседі. Футболдағыдай, сары және қызыл карточкалар көрсетіледі. Алайда, футболдан өзгешелігі, команда екі минут өткен соң шығарылған ойыншының орнына қосымша ойыншыны ала алады. Бұл мұз үстіндегі хоккейдегі "күшті ойын" сияқты, егер пенальти алған команда гол жіберсе, сандық артықшылық мерзімі ертерек аяқталады.

Тегін соққылар мен айыппұлдар

Түрлі бұзушылықтар үшін бос соққылар беріледі. Барлық бос соққылар тікелей бос соққылар болып табылады және қасақана қолмен ойнамаған жағдайда, бұзушылыққа ұшыраған ойыншымен орындалуы керек. Ережелерде, қарсыластың қақпашысынан басқа барлық ойыншылар соққы орындайтын ойыншы мен қақпаның арасындағы аймақтан шығып кетуі тиіс деп көрсетілген. Қасақпа аймағында жасалған бұзушылықтар үшін пенальти беріледі.

Футболдан басқа да маңызды айырмашылықтар

Топ төмен қысыммен үрленеді (0,4–0,6 атм, футболдағы 0,6–1,1 атм-мен салыстырғанда). Допты иелену құқығын берудің орнына, команда допты аяқпен беруді таңдауы мүмкін. Қарсыластың велосипедтеп соққы жасауына кедергі келтіру – жеке бұзушылық болып есептеледі. Командалар өздерінің қорғау аймағында допты 4 секундтан артық ұстай алмайды. Қақпашылар өз командасының допты иелену кезінде әріптесінен артқа пас алғанда бір ретке дейін ғана қолмен ұстай алады. Бұл, қарсы команда допты иеленген кезде қайта орналастыру болып саналады.